Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε επισήμως συμφωνία με το Ιράν για τον τερματισμό της σύγκρουσης που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ εξαπέλυσαν αεροπορικές επιδρομές στην Τεχεράνη και σε άλλες περιοχές της χώρας.
Οι όροι του Μνημονίου Κατανόησης (MoU) των 14 σημείων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν έχουν δεχθεί επικρίσεις τόσο για όσα περιλαμβάνουν όσο και για όσα αφήνουν εκτός. Ο Τραμπ επιμένει ότι η συμφωνία που πέτυχε είναι καλύτερη από εκείνη που είχε συνάψει ο Μπαράκ Ομπάμα το 2015. Ωστόσο, οι επικριτές του υποστηρίζουν ότι μέχρι στιγμής η Ουάσινγκτον έχει εξασφαλίσει λιγότερα από την Τεχεράνη, ενώ έχει προσφέρει σημαντικά περισσότερες παραχωρήσεις.
Παράλληλα, έχουν διατυπωθεί ερωτήματα σχετικά με το πώς η συμφωνία, η οποία θέτει το πλαίσιο για συνομιλίες γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, θα επηρεάσει τις οικονομικές κυρώσεις και την πρόσβαση στα Στενά του Ορμούζ.
Οι συγκρίσεις με την πυρηνική συμφωνία του 2015 επί προεδρίας Ομπάμα, γνωστή ως Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), από την οποία ο Τραμπ απέσυρε τις ΗΠΑ κατά την πρώτη του θητεία, θεωρούνται αναπόφευκτες.
Για να κατανοήσει κανείς τη τωρινή συμφωνία, το BBC Verify εξέτασε βασικά στοιχεία των σχετικών εγγράφων και συνέκρινε τρεις διαφορετικές περιόδους:
- Την περίοδο εφαρμογής του JCPOA μεταξύ 2016 και 2018.
- Την περίοδο πριν από την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου 2026.
- Τη σημερινή κατάσταση μετά την υπογραφή του Μνημονίου Κατανόησης.
Όπλα
Ο βασικός στόχος του JCPOA, στο οποίο συμμετείχαν η Βρετανία, η Γαλλία, η Ευρωπαϊκή Ένωση, η Κίνα και η Ρωσία, ήταν η επιβολή συγκεκριμένων περιορισμών στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Η συμφωνία περιόριζε το απόθεμα πυρηνικού υλικού στα 300 κιλά και απαγόρευε τον εμπλουτισμό ουρανίου πάνω από το 3,67% για 15 χρόνια, ενώ επέτρεπε στη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA) να επιβλέπει τη συμμόρφωση της Τεχεράνης. Σύμφωνα με την IAEA, το Ιράν τηρούσε τους όρους της συμφωνίας μέχρι το 2018, όταν ο Τραμπ απέσυρε τις ΗΠΑ από το JCPOA, χαρακτηρίζοντάς το «παρηκμασμένο και σάπιο».
Μετά την κατάρρευση της συμφωνίας, το Ιράν επιτάχυνε σημαντικά το πυρηνικό του πρόγραμμα. Κατά την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου 2026, διέθετε περίπου 440 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου σε ποσοστό 60%, το οποίο μπορεί σχετικά γρήγορα να φτάσει το όριο του 90% που απαιτείται για ουράνιο κατάλληλο για πυρηνικά όπλα.
Παρότι το νέο Μνημόνιο Κατανόησης αναφέρει ότι το Ιράν «επαναβεβαιώνει ότι δεν θα αποκτήσει ούτε θα αναπτύξει πυρηνικά όπλα», περιέχει ελάχιστες λεπτομέρειες για το ζήτημα. Αντίστοιχη διατύπωση υπήρχε και στο JCPOA, ενώ σύμφωνα με το Reuters και οι δύο συμφωνίες περιλαμβάνουν γραπτή δέσμευση της Τεχεράνης ότι δεν θα επιδιώξει την απόκτηση πυρηνικού όπλου. Το πρακτορείο σημειώνει ότι ο Τραμπ έχει υποστηρίξει λανθασμένα πως το Ιράν δεν είχε αναλάβει ανάλογη δέσμευση στο παρελθόν.
Το νέο μνημόνιο προβλέπει ότι οι δύο πλευρές θα συζητήσουν το μέλλον του εμπλουτισμού ουρανίου και τη διαχείριση των αποθεμάτων εμπλουτισμένου υλικού στο πλαίσιο των επερχόμενων διαπραγματεύσεων. Σύμφωνα με το Reuters, αφήνει επίσης ανοικτό το ενδεχόμενο το Ιράν να επιλύσει τη διαμάχη γύρω από το σχεδόν οπλικού βαθμού απόθεμα ουρανίου που διαθέτει, ακόμη και μέσω αραίωσης του υλικού υπό την επίβλεψη της IAEA, χωρίς όμως να λαμβάνεται οριστική απόφαση στο παρόν στάδιο.
Παρότι ο Τραμπ έχει δηλώσει ότι το εναπομείναν πυρηνικό υλικό του Ιράν θα απομακρυνθεί από τη χώρα και Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστήριξαν ότι η συμφωνία θέτει ως ελάχιστο στόχο την καταστροφή του αποθέματος εμπλουτισμένου ουρανίου, το ίδιο το κείμενο του μνημονίου δεν περιλαμβάνει τέτοια πρόβλεψη. Επιπλέον, σε αντίθεση με το JCPOA, που προέβλεπε εκτεταμένους διεθνείς ελέγχους και επιθεωρήσεις, το νέο Μνημόνιο Κατανόησης δεν προβλέπει την επαναφορά αντίστοιχου μηχανισμού παρακολούθησης.
Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι το JCPOA ήταν μια τελική και λεπτομερής συμφωνία που διαπραγματεύθηκε επί δύο χρόνια, ενώ το νέο Μνημόνιο Κατανόησης αποτελεί απλώς το πλαίσιο για διαπραγματεύσεις διάρκειας 60 ημερών γύρω από μια μελλοντική πυρηνική συμφωνία.
Το μνημόνιο δεν περιλαμβάνει επίσης καμία αναφορά στους βαλλιστικούς πυραύλους του Ιράν. Αυτό παρουσιάζει ενδιαφέρον, καθώς λίγες ημέρες μετά την έναρξη της σύγκρουσης ο Τραμπ είχε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ καταστρέφουν τις πυραυλικές δυνατότητες της Τεχεράνης, ενώ το 2018 είχε επικρίνει το JCPOA επειδή δεν αντιμετώπιζε το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν. Παρ’ όλα αυτά, στις 17 Ιουνίου δήλωσε ότι θα ήταν «άδικο» να μην διαθέτει το Ιράν τέτοιους πυραύλους, δεδομένου ότι και άλλες χώρες της περιοχής διαθέτουν αντίστοιχα οπλικά συστήματα.
Χρήματα
Σε αντίθεση με τη συμφωνία του 2015, η οποία δεν προέβλεπε νέα χρηματοδότηση προς το Ιράν αλλά χαλάρωση των κυρώσεων και αποδέσμευση μέρους των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, το νέο Μνημόνιο Κατανόησης προσφέρει σημαντικά ευρύτερες οικονομικές παραχωρήσεις. Αξιωματούχοι του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών είχαν εκτιμήσει τότε ότι η Τεχεράνη θα μπορούσε να αποκτήσει πρόσβαση σε περίπου 50 δισ. δολάρια από αποδεσμευμένα κεφάλαια, ενώ μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από το JCPOA οι κυρώσεις επανήλθαν και ενισχύθηκαν σταδιακά.
Πριν από την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, οι αμερικανικές και διεθνείς κυρώσεις είχαν προκαλέσει σοβαρά οικονομικά προβλήματα στο Ιράν, συμβάλλοντας σύμφωνα με αναλυτές στις μαζικές διαδηλώσεις που ξέσπασαν στη χώρα τον Ιανουάριο. Παράλληλα, οι κυρώσεις στις εξαγωγές πετρελαίου δυσκόλευαν σημαντικά τις πωλήσεις αργού στο εξωτερικό, αν και η Τεχεράνη κατάφερνε εν μέρει να τις παρακάμπτει μέσω ενός «σκιώδους στόλου» δεξαμενόπλοιων.
Το νέο μνημόνιο προβλέπει τον τερματισμό όλων των κυρώσεων κατά του Ιράν βάσει συμφωνημένου χρονοδιαγράμματος, ενώ σε αντίθεση με τη συμφωνία του 2015 προβλέπει άμεσες διευκολύνσεις από την πρώτη στιγμή. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται εξαιρέσεις που επιτρέπουν την εξαγωγή ιρανικού πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων, καθώς και συναφείς τραπεζικές, ασφαλιστικές και μεταφορικές υπηρεσίες.
Το BBC επισημαίνει ότι οι παραχωρήσεις αυτές δεν συνοδεύονται από άμεσες υποχρεώσεις για το Ιράν και φαίνεται να το τοποθετούν σε σαφώς καλύτερη θέση από αυτήν που βρισκόταν κατά την έναρξη του πολέμου. Παράλληλα, το μνημόνιο προβλέπει τη δημιουργία σχεδίου χρηματοδότησης ύψους τουλάχιστον 300 δισ. δολαρίων για την «ανοικοδόμηση και ανάπτυξη» του Ιράν, με τη συμμετοχή των ΗΠΑ και περιφερειακών εταίρων τους.
Σύμφωνα με το Reuters, η πρόβλεψη αυτή έχει προκαλέσει αντιδράσεις ακόμη και στο εσωτερικό του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, με υποστηρικτές σκληρής γραμμής απέναντι στο Ιράν να κατηγορούν τον Τραμπ ότι προχωρά σε υπερβολικές παραχωρήσεις προς την Τεχεράνη. Το πρακτορείο υπενθυμίζει επίσης ότι ο Αμερικανός πρόεδρος επέκρινε επί χρόνια τον Μπαράκ Ομπάμα για την επιστροφή 1,7 δισ. δολαρίων στο Ιράν από έσοδα πωλήσεων όπλων που είχαν παγώσει από το 1981, ενώ τώρα η νέα συμφωνία ενδέχεται να οδηγήσει σε πολύ μεγαλύτερα οικονομικά οφέλη για την Τεχεράνη.
Πλοία
Πριν από την πρόσφατη σύγκρουση, τα πλοία που μετέφεραν πετρέλαιο, φυσικό αέριο και λιπάσματα διέρχονταν ελεύθερα από τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία δεν αναφέρονταν καθόλου στο JCPOA. Σύμφωνα με το Reuters, η κυβέρνηση Ομπάμα είχε επιλέξει συνειδητά να περιορίσει τη συμφωνία αποκλειστικά στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, εκτιμώντας ότι η προσθήκη ευρύτερων περιφερειακών ζητημάτων θα καθιστούσε αδύνατη την επίτευξη τελικής συμφωνίας.
Σύμφωνα με στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, το 2025 διέρχονταν κατά μέσο όρο 94 εμπορικά πλοία ημερησίως από τα Στενά. Μετά την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, ο αριθμός αυτός κατέρρευσε στα μόλις έξι πλοία ημερησίως, εξαιτίας των ιρανικών επιθέσεων κατά εμπορικών πλοίων και του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών.
Το Μνημόνιο Κατανόησης προβλέπει ότι οι ΗΠΑ θα τερματίσουν πλήρως τον ναυτικό αποκλεισμό του Ιράν εντός 30 ημερών, ενώ η Τεχεράνη δεσμεύεται να διασφαλίσει, χωρίς χρέωση, την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ για διάστημα 60 ημερών. Στη συνέχεια προβλέπεται διάλογος μεταξύ Ιράν και Ομάν για τον καθορισμό του μελλοντικού καθεστώτος διοίκησης και των ναυτιλιακών υπηρεσιών στην περιοχή.
Στις 21 Μαΐου το Ιράν ανακοίνωσε μονομερώς τη δημιουργία της Αρχής Στενών του Περσικού Κόλπου για τη ρύθμιση της ναυσιπλοΐας, ενώ το υπουργείο Εξωτερικών της χώρας έχει αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο επιβολής τελών για τη χρήση των Στενών ως αντάλλαγμα για παρεχόμενες υπηρεσίες. Όπως επισημαίνει το BBC, ούτε η συμφωνία ούτε οι ανακοινώσεις του Λευκού Οίκου περιλαμβάνουν πρόβλεψη που να εμποδίζει το Ιράν να επιβάλει τέτοιες χρεώσεις στο μέλλον, γεγονός που θα μπορούσε να ενισχύσει την οικονομική και γεωπολιτική του επιρροή.
Το Reuters σημειώνει ότι το μνημόνιο αποτελεί το διπλωματικό σημείο εκκίνησης για τον οριστικό τερματισμό του πολέμου και ότι η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της συμφωνίας. Παράλληλα, η επιδίωξη του Ιράν να διατηρήσει ρόλο στη διαχείριση της στρατηγικής θαλάσσιας οδού, κάτι που δεν διέθετε πριν από τον πόλεμο, ενδέχεται να αποτελέσει ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα των επερχόμενων διαπραγματεύσεων.
