Το Ιράν δεν είναι ένα ενιαίο έθνος, όπως ίσως πολλοί πιστεύουν, κατευθείαν “απόγονος” της Περσικής Αυτοκρατορίας που μεγαλούργησε μεταξύ 6ου και 4ου αιώνα π.Χ. Απεναντίας, η σημερινή αχανής χώρα των 93 εκατομμυρίων κατοίκων συγκροτείται από ένα “μωσαϊκό” πολλών εθνοτήτων, με ανισομερή γεωγραφική κατανομή μέσα στη χώρα, αλλά και συχνά διαφορετικές, εντός του ισλαμισμού, πεποιθήσεις.
Αν και οι ακριβείς διεθνείς εκτιμήσεις είναι επισφαλείς, λόγω έλλειψης λεπτομερών στοιχείων και συνυπολογιζομένου του γεγονότος ότι ο πληθυσμός του Ιράν αυξάνεται με πρωτόγνωρους ρυθμούς, υπολογίζεται ότι το 61%-65% των Ιρανών είναι Πέρσες, με τις άλλες εθνότητες να αντιπροσωπεύουν συνολικά έως και το 35% του πληθυσμού, δηλαδή πάνω από κάπου 30 εκατ. ανθρώπους.
Αυτές οι εθνοτικές μειονότητες, παρότι εκπροσωπούνται στο ιρανικό Κοινοβούλιο, με συνταγματική πρόβλεψη του θεοκρατικού καθεστώτος, εντούτοις συχνά στο παρελθόν βρέθηκαν (και βρίσκονται) σε σύγκρουση με το κεντρικό κράτος της Τεχεράνης, εξαιτίας των διακρίσεων σε βάρος τους. Αυτός είναι και ένας λόγος που, ελλείψει οργανωμένης αντιπολίτευσης εντός της χώρας απέναντι στο καθεστώς των μουλάδων, πολλοί δυτικοί αναλυτές εκτιμούν ότι σε αυτές τις μειονότητες ενδεχομένως να ποντάρουν η Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ για τη διαμόρφωση του “χάρτη” της επόμενης μέρας στο Ιράν.
Κάποιοι δε, όπως, ο Άραμ Χεσάμι, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Montgomery College, σε άρθρο του στη σημερινή Washington Post, παροτρύνει τον Λευκό Οίκο και τον Νετανιάχου να επενδύσουν σε αυτές τις μειονότητες, καθώς “βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της αντίστασης και της στρατηγικής σκέψης για το μέλλον της χώρας. Υπήρξαν τα πιο οργανωμένα στοιχεία της αντιπολίτευσης τα τελευταία 50 χρόνια, με ρίζες όχι στη νοσταλγία για ένα περασμένο καθεστώς, αλλά στο όραμα ενός ολοκληρωμένου, ελεύθερου και ευημερούντος Ιράν”.
Και συμπληρώνει: “Ακόμα και όταν οι ιρανικές μειονότητες υπέστησαν δεκαετίες διακρίσεων στα χέρια του θεοκρατικού καθεστώτος, δημιούργησαν δίκτυα κοινωνικής συμμετοχής, πολιτικής ηγεσίας και κοινωνικής οργάνωσης που τις καθιστούν μοναδικά ικανές να συμβάλουν σε ένα μελλοντικό κράτος που βασίζεται στον πλουραλισμό και την ιθαγένεια. Η δέσμευσή τους είναι να οικοδομήσουν ένα Ιράν χωρίς αποκλεισμούς, στο οποίο όλοι οι Ιρανοί πολίτες θα ζουν σε μια ελεύθερη, ισότιμη κοινωνία, μοιράζοντας την πολιτική εξουσία και την ευθύνη”.
Πάντως, οι εξεγερθέντες κατά τις εκτεταμένες αναταραχές των τελευταίων ετών στην Τεχεράνη κυρίως, αλλά και άλλες μεγάλες πόλεις του Ιράν, που “πνίγηκαν στο αίμα” από το θεοκρατικό καθεστώς, δεν είχαν την ενεργό συμπαράσταση που ανέμεναν από τις καταπιεζόμενες μειονοτικές εθνοτικές ομάδες.
Ποιες είναι
Ποιες είναι, όμως, αυτές οι διαφορετικές εθνότητες, που συναποτελούν το κατά πολλούς δυσνόητο -ως προς τη σύσταση και τη συγκολλητική του ύλη- κράτος του Ιράν;
Πέρσες
Η πλειονότητα της ιρανικής εθνότητας κατάγεται από την πολύ αρχαία περσική φυλή. Ο λαός Φαρς, δηλαδή οι ίδιοι οι Πέρσες, -μια μειονότητα των οποίων βρίσκεται επίσης και στη Δημοκρατία του Τατζικιστάν-, κατοικούν σχεδόν σε όλο το Ιράν, συγκεντρωμένοι όμως ιδιαίτερα στις επαρχίες Τεχεράνης, Ισφαχάν, Φαρς, Χορασάν, Κερμάν και Γιαζντ.
Κυριαρχούν διαχρονικά, αφενός στη θρησκευτική πυραμίδα και την ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης, αφετέρου και στα όργανα του κράτους, της κυβέρνησης, στο Κοινοβούλιο και τις νευραλγικές θέσεις της κρατικής και στρατιωτικής μηχανής.
Το εκπληκτικό βεβαίως είναι, ότι και ο εξοντωθείς το περασμένο Σάββατο, επί δεκαετίες ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης και εν τοις πράγμασι εμπνευστής της ακραίας σύγκρουσης με τη Δύση και της σκληρής επιβολής του ανελεύθερου θεοκρατικού καθεστώτος στο εσωτερικό της χώρας, Αλί Χαμενεΐ, ανήκε κατά το ήμισυ στην αζερική εθνική μειονότητα. Ο παππούς του γεννήθηκε στο αζερικό χωριό Χαμενέ, ο ίδιος βέβαια μεγάλωσε στη Νατζάφ του Ιράκ, αλλά στην επίσημη ιστοσελίδα του επιμελώς κάθε αναφορά σε αζερική καταγωγή απεκρύβη.
Αζέροι
Ακριβώς οι Αζέροι αποτελούν τη μεγαλύτερη εθνοτική μειονότητα του Ιράν, με τουλάχιστον 12 εκατομμύρια, ενώ κάποιες εκτιμήσεις τους ανεβάζουν έως και τα 20 εκατ., σχεδόν το 1/4 του πληθυσμού. Ζουν κυρίως στο βορειοδυτικό Ιράν. Αλλά περίπου και το 1/3 του πληθυσμού της Τεχεράνης φέρονται να είναι Αζέροι.
Οι περισσότεροι είναι πλήρως ενσωματωμένοι στην ιρανική κοινωνία, παρότι η παραδοσιακή τους γλώσσα είναι πιο κοντά στην τουρκική, παρά στην περσική. Οι περισσότεροι είναι Σιίτες Μουσουλμάνοι και γι' αυτό ακριβώς απολαμβάνουν περισσότερες ελευθερίες, καθώς η “Ισλαμική Δημοκρατία” είναι σιιτική.
Ωστόσο, οι Αζέροι έχουν αντιμετωπίσει σημαντικές, συχνά σκληρές πολιτικές, κοινωνικές και πολιτισμικές διακρίσεις. Το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ ανέφερε παλαιότερα ότι η ιρανική κυβέρνηση απαγόρευσε στους Αζέρους να μιλούν τη γλώσσα τους στα σχολεία, δίωξε Αζέρους ακτιβιστές και άλλαξε τα ονόματα των πόλεών τους.
Οι Αζέροι έχουν την ίδια εθνική καταγωγή με την πλειοψηφία του πληθυσμού στο γειτονικό Αζερμπαϊτζάν. Αυτές οι ομάδες διαιρέθηκαν το 1828 με τη Συνθήκη του Τουρκμεντσάι, η οποία έδωσε το βόρειο τμήμα του Αζερμπαϊτζάν στη Ρωσία και το νότιο στο Ιράν. Η εμπλοκή τους στην κυβέρνηση του Ιράν μειώθηκε σημαντικά με την άνοδο της δυναστείας των Παχλεβί το 1925. Η Ισλαμική Δημοκρατία συνέχισε να καταπιέζει τον αζερικό πληθυσμό, και κατέστειλε βίαια μια εξέγερσή τους στο Ταμπρίζ, το 1981.
Ωστόσο, οι Αζέροι έχουν διαδραματίσει μεγαλύτερο ρόλο στον ιρανικό στρατό και την πολιτική από τις άλλες εθνοτικές μειονότητες. Ο Γιαχά Ραχίμ Σαχαβί ήταν διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης μεταξύ 1997-2007. Ο Μιρ-Χοσεΐν Μουσαβί διετέλεσε πρωθυπουργός στη δεκαετία του 1980 και ήταν υποψήφιος για την προεδρία, εκπροσωπώντας τους μεταρρυθμιστές το 2009. Πάντως, αν και ο αζερικός εθνικισμός έχει αυξηθεί τις τελευταίες δύο δεκαετίες, οι περισσότεροι Ιρανοί Αζέροι δεν τάσσονται ανοιχτά υπέρ της απόσχισης από το Ιράν.
Κούρδοι
Οι Ιρανοί Κούρδοι ανέρχονται συνολικά σε σχεδόν 10 εκατομμύρια, κάτι λιγότερο από το 10% του πληθυσμού του Ιράν. Σταθερά διαθέτουν μια παρουσία περίπου 15-20 βουλευτών στο 290 εδρών κοινοβούλιο του Ιράν. Μετά την επανάσταση του 1979, ξεκίνησαν προσπάθειες απόσχισης. Αντιμετωπίστηκαν βίαια και οι διώξεις τους αυξήθηκαν από το 2000, ιδίως υπό τον (επίσης εξοντωθέντα πρόσφατα) πρόεδρο Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, σύμφωνα με το Κέντρο Τεκμηρίωσης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ιράν.
Μετά τις αμφισβητούμενες προεδρικές εκλογές του 2009, οι ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας στοχοποίησαν περαιτέρω τους Κούρδους. Το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ ανέφερε ότι πάνω από 25 Ιρανοί Κούρδοι καταδικάστηκαν σε θάνατο το 2012 για πολιτικά εγκλήματα και εγκλήματα που σχετίζονται με την ασφάλεια. Οι κουρδικές εφημερίδες είναι επίσης απαγορευμένες στο Ιράν.
Σε αντίθεση με τους Κούρδους της Τουρκίας, Συρίας και Ιράκ, οι κουρδικές ομάδες στο Ιράν δεν έχουν καταλήξει σε εσωτερική συμφωνία για την απαίτηση αυτονομίας. Πολλοί Κούρδοι προτιμούν να συμμετέχουν στο σημερινό καθεστώς του Ιράν, προκειμένου να ενισχύσουν τα δικαιώματά τους ως πολίτες.
Στις εκλογές του 2013, ο Χασάν Ρουχανί υποσχέθηκε να βελτιώσει την κατάσταση των μειονοτικών ομάδων, γεγονός που τον έκανε δημοφιλή μεταξύ των Κούρδων ψηφοφόρων και ακτιβιστών. Ωστόσο, πολλοί Κούρδοι ηγέτες δεν εμπιστεύτηκαν τις προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις του Ρουχανί και πολλοί Ιρανοί Κούρδοι μποϊκοτάρισαν τις εκλογές. Οι περισσότεροι Ιρανοί Κούρδοι κατοικούν στις ορεινές περιοχές που συνορεύουν με την Τουρκία και το Ιράκ. Η πλειοψηφία τους είναι σουνίτες, αν και κάποιοι είναι σιίτες.
Βαλούχοι
Οι Βαλούχοι αριθμούν μεταξύ 1,5 και 2 εκατομμυρίων στο Ιράν. Αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου περιφερειακού πληθυσμού περίπου 10 εκατομμυρίων που κατανέμεται σε Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν. Καθώς είναι σε μεγάλο βαθμό Σουνίτες Μουσουλμάνοι, βρίσκονται συχνότατα σε σύγκρουση με το σιιτικό κεντρικό καθεστώς του Ιράν. Οι Βαλούχοι υποεκπροσωπούνται αισθητά σε κυβερνητικές θέσεις.
Η Τζουντάλα (Στρατιώτες του Θεού) -ένοπλη ομάδα Βαλούχων- ιδρύθηκε το 2003, για να αγωνιστεί για τα δικαιώματα της εν λόγω εθνοθρησκευτικής μειονότητας. Στο παρελθόν οργάνωσε βομβιστικές επιθέσεις αυτοκτονίας και επιθέσεις μικρής κλίμακας κατά των αρχών.
Η περιοχή τους συνορεύει με το Πακιστάν και βρίθει λαθρεμπορίου ναρκωτικών. Ζουν στο άνυδρο νοτιοανατολικό τμήμα του Ιράν, το οποίο είναι μια ανεπαρκώς ανεπτυγμένη περιοχή με περιορισμένη πρόσβαση σε εκπαίδευση, απασχόληση, υγειονομική περίθαλψη και στέγαση, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη. Περίπου το 10% των Βαλούχων είναι νομάδες ή ημινομάδες. Οι υπόλοιποι ζουν σε πόλεις ή σε αγροκτήματα.
Άραβες
Οι Άραβες αποτελούν το 2% του συνολικού πληθυσμού του Ιράν, περίπου 1,5 ανθρώπων. Έχουν αντιμετωπίσει αυξημένη καταπίεση και διακρίσεις την τελευταία 20ετία, Από το 2005 διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν αναφέρει συλλήψεις διαδηλωτών για διακρίσεις σε εκπαίδευση, απασχόληση, πολιτική και πολιτισμό και εκκλήσεις για μποϊκοτάζ των εκλογών. Κατηγορούν την Τεχεράνη για ρατσισμό προς τους Άραβες μειονοτικούς, ιδίως στο θέμα της εργασίας. Ο πρώην υπουργός Άμυνας του Ιράν, από τους ελάχιστους Άραβες σε ανώτατη κυβερνητική θέση, Αλί Σαχμανί, επέκρινε το καθεστώς για την άνιση μεταχείριση των Αράβων.
Οι Άραβες κατοικούν κυρίως κατά μήκος των συνόρων με το Ιράκ, στη νοτιοδυτική επαρχία Χουζεστάν του Ιράν. Οι περισσότεροι είναι σιίτες μουσουλμάνοι. Μια μειονότητα είναι σουνίτες και μικρότεροι αριθμοί είναι χριστιανοί και αραβόφωνοι Εβραίοι.
Λορ
Είναι μια εθνοτική μειονότητα περίπου 4,8 εκατομμυρίων ανθρώπων. Πρόκειται για ένα μείγμα περσικής και αραβικής καταγωγής. Ο Μεχντί Καρουμπί, πρώην πρόεδρος του κοινοβουλίου και υποψήφιος πρόεδρος το 2009, είναι Λορ. Γεννήθηκε στο Αλιγκουντάρζ στη δυτική Λορεστάν. Αλλά και ο Μοχσέν Ρεζάι, επικεφαλής των Φρουρών της Επανάστασης και υποψήφιος πρόεδρος το 2013, ήταν Λορ από το Χουζεστάν.
Οι Λορ έχουν εκφράσει λιγότερο έντονα τη δεινή τους θέση σε σχέση με άλλες εθνοτικές μειονότητες. Η πλειοψηφία τους είναι Σιίτες Μουσουλμάνοι. Κατοικούν κυρίως στις ορεινές περιοχές κατά μήκος των δυτικών συνόρων με το Ιράκ. Ομιλούν τη Λόρι, μια προφορική γλώσσα παρόμοια με την περσική.
Ιρανικοί λαοί
Οι Μαζαντερανοί ή Ταμπάρι έχουν πατρίδα είναι στο Βόρειο Ιράν (Ταμπαριστάν). Κατοικούν στη νότια ακτή της Κασπίας Θάλασσας, μέρος της ιστορικής περιοχής που παλιά ονομαζόταν Ταμπαριστάν και σήμερα αποτελούν μια από τις κύριες εθνοτικές ομάδες που κατοικούν στα βόρεια μέρη του Ιράν. Μιλούν τη γλώσσα Μαζαντερανί, ιθαγενής για περίπου 4 εκατομμύρια ανθρώπους, όσοι και υπολογίζονται ως εθνοτική ομάδα. Στενά συνδεδεμένη -και γεωγραφικά- μαζί τους είναι η ομάδα Γκιλάκ. Μικρότερες εθνοτικές ιρανικές ομάδες είναι εξάλλου, οι Ταλίς, Τάτ και Ατσούμ.
Τουρκόφωνες εθνοτικές ομάδες
Τουρκομάνοι
Οι Τουρκομάνοι είναι μια τουρκόφωνη εθνική μειονότητα. Ζουν στην Τουρκομάν Σάχρα και στις εύφορες πεδιάδες του Γκοργκάν, στα σύνορα με το Τουρκμενιστάν, μεταξύ του ποταμού Ατράκ, της Κασπίας Θάλασσας, των βουνών Κουτσάν και του ποταμού Γκοργκάν. Σημαντικότερες πόλεις τους είναι το Γκοντάν Κάβους και το Μπαντάρ Τουρκμάν. Το 1885 χωρίστηκαν μεταξύ Ιράν, Ρωσίας και Αφγανιστάν. Οι κύριες φυλές των Ιρανών Τουρκομάνων είναι οι Κουκλάνι και οι Γιαμότι.
Τούρκοι του Χορασάν
Είναι επίσης τουρκόφωνοι που κατοικούν σε περιοχές του βορειοανατολικού Ιράν και στις γειτονικές περιοχές του Τουρκμενιστάν μέχρι και πέρα από τον ποταμό Άμου Ντάρια. Μιλούν τα τουρκικά του Χορασάν.
Χαλάζ
Οι Χαλάζ είναι μια ακόμη μικρή τουρκική εθνοτική ομάδα που κατοικεί κυρίως στις επαρχίες Μαρκάζι και Κομ.
Το νομικό καθεστώς
Δύο άρθρα του Συντάγματος του Ιράν καλύπτουν το καθεστώς των εθνοτικών μειονοτήτων:
Κεφάλαιο 2, Άρθρο 15: Η επίσημη γλώσσα και γραφή του Ιράν, η lingua franca του λαού του, είναι η περσική. Τα επίσημα έγγραφα, η αλληλογραφία και τα κείμενα, καθώς και τα σχολικά βιβλία, πρέπει να είναι σε αυτή τη γλώσσα και γραφή. Ωστόσο, η χρήση περιφερειακών και φυλετικών γλωσσών στον τύπο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, καθώς και για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας τους στα σχολεία, επιτρέπεται επιπλέον της περσικής.
Κεφάλαιο 3, Άρθρο 19: Όλοι οι άνθρωποι του Ιράν, ανεξάρτητα από την εθνοτική ομάδα ή φυλή στην οποία ανήκουν, απολαμβάνουν ίσα δικαιώματα· και το χρώμα, η φυλή, η γλώσσα και τα συναφή δεν παρέχουν κανένα προνόμιο.
Ωστόσο, οι εθνοτικές μειονότητες διαμαρτύρονται διαχρονικά ότι η Τεχεράνη χρησιμοποιεί την προσήλωση στη θρησκεία για να εξουδετερώνει τις αντιδράσεις τους για τις διακρίσεις που υφίστανται λόγω εθνοτικών διαιρέσεων. Θέματα αιχμής, ο περιορισμός των κρατικών δαπανών για την ανάπτυξη σε επαρχίες με μεγάλες εθνοτικές μειονότητες, η ανισοκατανομή των κρατικών εσόδων από το πετρέλαιο και τους φυσικούς πόρους, με υφαρπαγή αν παράγονται σε περιοχές που κυριαρχούνται από μειονότητες και διάθεσή σε άλλες πόλεις και επαρχίες, μέχρι και ύπαρξη ορίων στη χρήση των παραδοσιακών τους γλωσσών.
Χρήστος Δρογκάρης
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
