Η πολιορκία της Γιάφα, συνοικίας του Τελ Αβίβ σήμερα, το 1799 - Η κατάληψη της πόλης και το διήμερο σφαγών, λεηλασιών και βιασμών - Οι εν ψυχρώ εκτελέσεις Αλβανών και Τούρκων, πώς τις δικαιολόγησε ο Ναπολέων
Με αφορμή τα γεγονότα της Τριπολιτσάς, αλλά κυρίως όσα ακολούθησαν, σκεφτήκαμε να γράψουμε ένα άρθρο για το τι έκανε ο Ναπολέων Βοναπάρτης το 1799 στη Γιάφα, συνοικία του Τελ Αβίβ στο Ισραήλ σήμερα. Η σφαγή της Γιάφα (massacre of Jaffa) με θύματα περίπου 4.000 Τούρκους και, κυρίως, Αλβανούς αιχμαλώτους, αλλά και οι βιασμοί και οι λεηλασίες στην πόλη υπήρξαν ένα από τα μελανότερα σημεία της πολεμικής δράσης του Γάλλου αυτοκράτορα.

Γιάφα, 1799
Η πολιορκία της Γιάφα (Μάρτιος 1799)
Η Γιάφα, τμήμα του Δήμου του Τελ Αβίβ σήμερα, ήταν γνωστή στην αρχαιότητα ως Ιόππη. Αποτελούσε επίνειο της Ιερουσαλήμ, από την οποία απέχει 56 χιλιόμετρα. Κατά τη διάρκεια των Σταυροφοριών ήταν προπύργιο του βασιλείου της Ιερουσαλήμ.
Το 1799, η Γιάφα πολιορκήθηκε από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη στο πλαίσιο της αιγυπτιακής εκστρατείας του. Η πόλη ανήκε τότε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Την υπεράσπιζαν Τούρκοι και Αλβανοί, κυρίως, υπό την ηγεσία του Αχμέτ αλ- Τζάζαρ. Στο πλαίσιο της αιγυπτιακής εκστρατείας, ο Ναπολέοντας κατέλαβε την Αλεξάνδρεια και το Κάιρο και συνέχισε την προέλασή του στα οθωμανικά εδάφη στη Μέση Ανατολή. Από τις 17 ως τις 20 Φεβρουαρίου 1799 κατέλαβε την πόλη Ελ Αρίς και το οθωμανικό φρούριό της και συνέχισε την προσπάθεια για εδραίωση της παρουσίας του στην ανατολική Μεσόγειο. Στις αρχές Μαρτίου 1799 έφτασε στη Γιάφα, τη σημερινή Γιάφα- Τελ Αβίβ. Έπρεπε να κατακτήσει την πόλη, καθώς ήταν ένα από τα κύρια εμπορικά κέντρα της μεγάλης Συρίας και διέθετε ένα λιμάνι που αποτελούσε ασφαλές αγκυροβόλιο για τον γαλλικό στόλο.

Σκηνή από την πολιορκία της Γιάφα
Το φρούριο της Γιάφα περιβαλλόταν από τείχη ύψους 3,5 μέτρων και εκτεταμένες οχυρώσεις. Ανάμεσα στους υπερασπιστές της ήταν και 1.200 πυροβολητές. Στις 3 Μαρτίου 1799 ξεκίνησε η πολιορκία. Στις 7 Μαρτίου ο Ναπολέοντας έστειλε έναν αγγελιοφόρο και έναν σαλπιγκτή, στον Αχμέτ αλ- Τζάζαρ, με ένα μήνυμα που τον καλούσε να παραδοθεί: «Ο Βοναπάρτης συγκινείται από το κακό που θα βρει την πόλη αν υποταχθεί σε αυτή την επίθεση». Ο αλ- Τζάζαρ, σε απάντηση, αποκεφάλισε τους δύο αγγελιοφόρους και έδειξε το κεφάλι του ενός, κρεμασμένο σε ένα πάσσαλο από τα τείχη στους πολιορκητές Γάλλους. Στη συνέχεια, διέταξε έξοδο των στρατευμάτων του. Η έξοδος αποκρούστηκε το βράδυ της ίδιας μέρας. Οι Γάλλοι κατάφεραν να καταστρέψουν έναν από τους πύργους της πόλης και τελικά, η Γιάφα καταλήφθηκε.
Διήμερο σφαγών και βιασμών στη Γιάφα
Εξοργισμένος από τη δολοφονία των Γάλλων αγγελιοφόρων, ο Ναπολέοντας, όταν καταλήφθηκε η Γιάφα, επέτρεψε στους στρατιώτες του, για 2 μέρες, τις σφαγές, τους βιασμούς και τις λεηλασίες μέσα στην πόλη, θυμίζοντας ανάλογες πρακτικές των Οθωμανών. Ο ίδιος έκανε λόγο για τις πιο αποκρουστικές, ίσως, φρικαλεότητες του πολέμου. Ο Βοναπάρτης έδωσε επίσης εντολή να εκτελεστεί ο Οθωμανός κυβερνήτης Αμπντάλα Μπέη. Είχε επίσης να αντιμετωπίσει ένα ακόμα πολύ σοβαρό θέμα. Επρόκειτο για τους χιλιάδες αιχμαλώτους. Την τύχη τους έπρεπε να αποφασίσει ο ίδιος.

Ο Ερρίκος Ε' στη μάχη του Αζενκούρ το 1415
Οι εκτελέσεις χιλιάδων Τούρκων και Αλβανών
Μετά την κατάληψη της πόλης ο Βοναπάρτης βρέθηκε με χιλιάδες αιχμαλώτους, Τούρκους και Αλβανούς στην πλειοψηφία τους, για τους οποίους έπρεπε να αποφασίσει τι θα κάνει. Ο γιος της δεύτερης συζύγου του Ιωσηφίνας, Ευγένιος ντε Μποαρνιέ είχε υποσχεθεί ότι οι αιχμάλωτοι θα σωθούν. Ο Ναπολέων όμως, θα δούμε στη συνέχεια τους λόγους, δεν τήρησε αυτή την υπόσχεση. Αρχικά έδωσε εντολή να εκτελεστούν 20 Οθωμανοί αξιωματούχοι. Στη συνέχεια, οι αιχμάλωτοι Αλβανοί κυρίως, και Τούρκοι οδηγήθηκαν στη μεγάλη παραλία της Γιάφα. Ο προσωπικός γραμματέας του Βοναπάρτη Louis Antoine Fauvelet de Burienne γράφει για "Arnauts and Albanians". Σύμφωνα πάλι με τον de Burienne οι αιχμάλωτοι ήταν 4.100 (δύο μεραρχίες, 2.500 ανδρών η πρώτη και 1.600 ανδρών η δεύτερη). Αυτή είναι, θεωρούμε, η εγκυρότερη μαρτυρία, οπότε όσοι γράφουν για 2.000 αιχμαλώτους κάνουν λάθος.

Antoine-Jean Gros, 'Ο Ναπολέων με θύματα της Γιάφα
Από τις 3 ως τις 7 Μαρτίου στην παραλία της Γιάφα, όλοι οι αιχμάλωτοι βρήκαν τραγικό θάνατο. Καθώς ο Βοναπάρτης δεν ήθελε να ξοδευτούν πολλά φυσίγγια, λίγοι ήταν αυτοί που εκτελέστηκαν με πυροβολισμούς από τα μουσκέτα των ανδρών του Βοναπάρτη. Οι περισσότεροι σκοτώθηκαν από τις ξιφολόγχες των Γάλλων στρατιωτών, ενώ κάποιοι πνίγηκαν στη θάλασσα. Ο de Burienne που ήταν παρών στις εκτελέσεις γράφει ότι κάποιοι από τους αιχμαλώτους ξέφυγαν από τους υπόλοιπους βούτηξαν στη θάλασσα και κατάφεραν να κολυμπήσουν ανάμεσα σε κάποιους βραχώδεις υφάλους. Οι Γάλλοι στρατιώτες άφησαν τα μουσκέτα τους στην άμμο και χρησιμοποίησαν τα αιγυπτιακά σύμβολα συμφιλίωσης της περιοχής. Αν και κάποιοι αιχμάλωτοι προσπάθησαν να επιστρέψουν προς την ακτή, παρασύρθηκαν από τα κύματα και τελικά όλοι όσοι είχαν πέσει στη θάλασσα, πνίγηκαν. Στην παραλία της Γιάφα πρέπει να έγιναν απίστευτες φρικαλεότητες. Ο de Burienne δεν ήθελε να περιγράψει όσα είδε: "Περιορίζομαι σε αυτές τις λεπτομέρειες αυτής της τρομερής πράξης αναγκαιότητας, της οποίας ήμουν αυτόπτης μάρτυρας... Αυτή η φρικτή σκηνή όταν τη σκέφτομαι, ακόμα με κάνει να ανατριχιάζω, όπως την ημέρα που την είδα...".
Για ποιους λόγους εκτελέστηκαν οι αιχμάλωτοι στη Γιάφα;
Η φοβερή αυτή σφαγή έχει προκαλέσει, πέρα από την αποστροφή και την απέχθεια, το ενδιαφέρον πολλών ιστορικών και μη. Ο de Burienne, όπως είδαμε, κάνει μνεία για αναγκαιότητα.
Όπως γράφει, ο Βοναπάρτης βρέθηκε ξαφνικά μπροστά σε ένα μεγάλο δίλλημα, όταν αντίκρισε 4.100 αιχμαλώτους. Ποιες ήταν οι εναλλακτικές λύσεις κατά τον de Burienne;
α) Να σταλούν με συνοδεία στην Αίγυπτο. Αυτό όμως θα αποδυνάμωνε τον στρατό του Ναπολέοντα. Για να φτάσουν όλοι αυτοί ως το Κάιρο θα χρειάζονταν πολλά τρόφιμα, ενώ στην επιστροφή τους οι Γάλλοι στρατιώτες θα περνούσαν μέσα από εχθρικά εδάφη και κινδύνευαν να εξοντωθούν.
β) Να σταλούν με πλοία σε φιλικές προς αυτούς περιοχές. Αυτή, κατά τον de Burienne ήταν η καλύτερη λύση. Πλοία όμως δεν υπήρχαν. Τα τηλεσκόπια των Γάλλων ήταν στραμμένα προς τη θάλασσα για τρεις ημέρες, αλλά δεν εμφανίστηκε στον ορίζοντα ούτε ένα καράβι.
Ο Ναπολέων στην Αίγυπτο
γ) Να αφεθούν ελεύθεροι. Μετά την κατάληψη της Ελ Αρίς, ο Ναπολέων άφησε ελεύθερους τους αιχμαλώτους. Τους ζήτησε να ορκιστούν ότι δεν θα μεταβούν για να πολεμήσουν εναντίον του ούτε στη Γιάφα, ούτε στην Άκρα. Όμως, τόσο ο ίδιος, όσο και οι άνδρες του αναγνώρισαν ανάμεσα στους αιχμαλώτους της Γιάφα, άνδρες που είχαν ελευθερωθεί στην Ελ Αρίς!
Πλέον, ήταν για τους Γάλλους βέβαιο, ότι αν απελευθερώνονταν θα μετέβαιναν στην Άκρα για να πολεμήσουν για τρίτη φορά εναντίον τους, χωρίς να υπολογίσουν ότι τους χάρισαν δύο φορές τη ζωή. "Δεν υπήρχε καμία αμφιβολία γι' αυτό. Τι είναι ένας Χριστιανός σκύλος για έναν Τούρκο; Θα ήταν μάλιστα μια θρησκευτική και αξιέπαινη πράξη στα μάτια του προφήτη", καταλήγει ο de Burienne.
δ) Να ενταχθούν αφοπλισμένοι στα γαλλικά στρατεύματα. Και πάλι όμως, σύμφωνα με τον de Burienne, δεν υπήρχε εμπιστοσύνη στους αιχμαλώτους. Πώς θα συμπεριφέρονταν κατά την πολιορκία της Άκρα; Εξάλλου το φαγητό έφτανε οριακά για τους Γάλλους στρατιώτες. Με την προσθήκη 4.000 ακόμα ατόμων θα υπήρχε και πρόβλημα διατροφής.
Όλα αυτά συζητήθηκαν στο συμβούλιο του Ναπολέοντα με τους αξιωματικούς του και αποφασίστηκε οι αιχμάλωτοι να "εκτελεστούν"...
Ήταν έγκλημα πολέμου η "σφαγή της Γιάφα";
Το 1799 δεν υπήρχαν ούτε Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, ούτε κάποιου είδους "Δίκαιο του Πολέμου". Το πιο σημαντικό κείμενο για το δίκαιο του πολέμου εκείνη την εποχή ήταν η πολυσυζητημένη πραγματεία του Emer de Vattel , "Οι Νόμοι των Εθνών" (1758). Σε αυτήν, ο de Vattel (1714–1767) εξέθεσε τις σκέψεις που εμπλέκονται στη διάσωση ή την εκτέλεση στρατιωτών ενός ηττημένου στρατού: «Όταν κάποιος έχει έναν τόσο μεγάλο στρατό αιχμαλώτων που είναι αδύνατο να τους θρέψει ή να τους φυλάξει με ασφάλεια, έχει το δικαίωμα να τους θανατώσει ή πρέπει να τους στείλει πίσω, με κίνδυνο να κατακλυστεί από αυτούς σε μια άλλη περίσταση;».
Ο Vattel συνέχισε γράφοντας ότι οι αιχμάλωτοι πολέμου θα πρέπει να αφεθούν ελεύθεροι υπό όρους και να σταλούν πίσω στη χώρα καταγωγής τους. Πάντως οι αξιωματικοί και οι στρατιώτες του Βοναπάρτη, στα γραπτά και τα απομνημονεύματά τους αναφέρονται με απόψεις απρόθυμης επιδοκιμασίας έως και αποστροφής για όσα έγιναν στη Γιάφα. Φυσικά, σήμερα, μια τέτοια ενέργεια θα χαρακτηριζόταν έγκλημα πολέμου και οι υπεύθυνοι θα λογοδοτούσαν...

Η σφαγή της Γιάφα
Η σφαγή της Ιόππης, όπως ήταν γνωστή στα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης χρησιμοποιήθηκε ως επιχείρημα - δικαιολογία από φιλέλληνες του εξωτερικού, κυρίως, για όσα έγιναν στην Τριπολιτσά. Ο Μαυροκορδάτος, παραδόξως, στην "απολογία" του προς τους Ευρωπαίους, που παρουσιάσαμε πριν λίγες, δεν αναφέρεται στη σφαγή που έγινε στην Ιόππη πριν 22 χρόνια, αλλά στα όσα έγιναν στη μάχη του Αλζενκούρ το 1415, όπου ο Ερρίκος Ε' διέταξε τη σφαγή χιλιάδων Γάλλων αιχμαλώτων...
Επίλογος
Αναμφίβολα, η σφαγή της Γιάφα ήταν μία από τις μελανότερες σελίδες ολόκληρης της γαλλικής ιστορίας. Ο de Burrienne γράφει χαρακτηριστικά
"Ο πόλεμος, δυστυχώς, παρουσιάζει πάρα πολλές περιπτώσεις στις οποίες ένας νόμος, αμετάβλητος σε όλες τις εποχές και κοινός σε όλα τα έθνη, απαιτεί να θυσιάζονται τα ιδιωτικά συμφέροντα για ένα μεγάλο γενικό συμφέρον και να ξεχαστεί ακόμη και η ανθρωπιά. Εναπόκειται στην ύστερη γενιά να κρίνει αν αυτή η τρομερή κατάσταση, ήταν αυτή στην οποία βρέθηκε ο Βοναπάρτης. Από την πλευρά μου, έχω απόλυτη πεποίθηση ότι δεν μπορούσε να κάνει διαφορετικά από το να υποκύψει στην αδήριτη αναγκαιότητα των όσων έγιναν. Ήταν η άποψη του συμβουλίου, του οποίου η γνώμη ήταν ομόφωνη υπέρ της εκτέλεσης, που τον καθορίζει.
Πράγματι, πρέπει ειλικρινά να πω ότι υποχώρησε μόνο στο έσχατο άκρο και ήταν ίσως ένας από εκείνους που είδαν τη σφαγή με τον πιο βαθύ πόνο".
Ο Γραμματέας του Βοναπάρτη de Βurienne
Πάντως, ο Ναπολέων άφησε εκατοντάδες ντόπιους να εγκαταλείψουν τη Γιάφα πιστεύοντας ότι τα νέα που θα μετέφεραν για όσα έγιναν στην πόλη τους, θα τρομοκρατούσαν τους κατοίκους των άλλων πόλεων που θα πολιορκούσε να παραδοθούν ή να φύγουν. Στην Άκρα, οι υπερασπιστές της πολέμησαν με μεγάλη γενναιότητα. Αντίθετα, στο Αμπουκίρ, πολλοί Οθωμανοί στρατιώτες, φοβούμενοι ότι ο Βοναπάρτης δεν θα έδειχνε έλεος έφυγαν κακήν κακώς.
Πάντως, οι κακές συνθήκες υγιεινής στο γαλλικό αρχηγείο στη Ράμλα (πόλη του κεντρικού Ισραήλ σήμερα) προκάλεσαν πανώλη που αποδεκάτισε τον γαλλικό στρατό, αλλά και τον ντόπιο πληθυσμό. Νικημένος από τους Οθωμανούς στη Μέση Ανατολή ο Βοναπάρτης εγκατέλειψε την περιοχή.
Ίσως τελικά, όπως έγραψε ο σερ Ουόλτερ Σκοτ (συγγραφέας και του "Ιβανόη"), ο ουρανός να έφερε αυτήν την πανώλη ανάμεσα στους Γάλλους, για να εκδικηθεί τη σφαγή της Γιάφα...
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ