Η αλλαγή των ονομάτων τους και τα γεγονότα μετά το 1945 - Πόσοι είναι οι Βλάχοι και οι υπόλοιποι Έλληνες των ΣΚΟΠΙΩΝ σήμερα;
Ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα, με το οποίο δεν έχουμε ασχοληθεί μέχρι τώρα, είναι οι
Βλάχοι που ζουν στα ΣΚΟΠΙΑ, το κράτος με πρωτεύουσα τα Σκόπια που βρίσκεται στα βόρεια σύνορά μας. Γενικότερα, ο ελληνισμός των ΣΚΟΠΙΩΝ είναι ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα, για το οποίο όμως είναι πολύ δύσκολο να βρεθούν στοιχεία.
Για τους Βλάχους των ΣΚΟΠΙΩΝ, πολύτιμο βοήθημα είναι το βιβλίο του Ομότιμου Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής του ΑΠΘ Μιχάλη Τρίτου, γεννημένου στο Μέτσοβο, το πλέον συμπαγές βλαχόφωνο κέντρο των Βαλκανίων, «Βλάχοι των Βαλκανίων και Ορθοδοξία», ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΚΥΡΟΜΑΝΟΣ, 2017.
Βλάχοι του Μετσόβου
Πότε εμφανίστηκαν οι Βλάχοι στη Βόρεια Μακεδονία στα ΣΚΟΠΙΑ;Από τα ρωμαϊκά χρόνια, ίσως και νωρίτερα, ζούσαν -στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται Βόρεια Μακεδονία- Βλάχοι. Στη ρωμαϊκή περίοδο λειτουργούσε εκεί ο θεσμός της «οροφυλακίας», της φύλαξης δηλαδή των βουνών. Το σώμα αυτό επανδρωνόταν από Βλάχους. Να σημειώσουμε, ότι οροφυλακή υπήρξε και στη νεότερη ελληνική ιστορία. Ιδρύθηκε το 1833, επί βασιλείας του Όθωνα με σκοπό την πάταξη της ληστείας και τη φύλαξη των βουνών και των παραμεθόριων περιοχών. Τα οχτώ Τάγματα που αποτελούσαν την Οροφυλακή εγκαταστάθηκαν κυρίως στις μεθοριακές περιοχές, τα σύνορα, του πρώτου ελληνικού κράτους, με την οθωμανική αυτοκρατορία. Η Οροφυλακή καταργήθηκε το 1854.
Επανερχόμαστε όμως στους Βλάχους. Στα βυζαντινά χρόνια, αναφέρονται στην περιοχή των ΣΚΟΠΙΩΝ βλάχικοι οικισμοί. Με την ίδρυση της Αρχιεπισκοπής Αχρίδας, το 1018 από τον Βασίλειο Β’ τον Βουλγαροκτόνο δημιουργήθηκε και η Επισκοπή Βλάχων, η έδρα της οποίας δεν έχει γίνει εφικτό να εντοπιστεί. Πάντως, τον 14ο αιώνα, η Επισκοπή δεν υπήρχε, όπως προκύπτει από το βιβλίο του H. Gelxer («Der Patriarchat von Achrida», Leipzig (Λειψία), 1903).
Οι πιο μεγάλες μετακινήσεις και εγκαταστάσεις Βλάχων στην περιοχή αυτή έγιναν κατά τον 18ο αιώνα, από πρόσφυγες που προέρχονταν από τη Μοσχόπολη, τη Νικολίτσα, το Λινοτόπι, τη Γραμμούστα και το Μπιθικούκι (οικισμός σήμερα της Αλβανίας κοντά στην Κορυτσά, σημαντικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής τους προηγούμενους αιώνες). Στην Αχρίδα (ή Οχρίδα) εγκαταστάθηκαν ομάδες Μοσχοπολιτών, κυρίως εμποροβιοτεχνών και κυρατζήδων.
Τι ήταν όμως οι κυρατζήδες; Το επάγγελμα του κυρατζή- αγωγιάτη-μεταφορέα άνθισε σε όλη την ορεινή Ελλάδα αλλά και την Βαλκανική για πολλούς αιώνες. Η λέξη κυρατζής είναι τουρκικής προέλευσης και προέρχεται από τη λέξη kyraci που σημαίνει τον μισθωτή, ενοικιαστή. Ο δε αγωγιάτης από την λέξη άγω- αγώγιον- αγώγι-αγωγιάτης- δηλ. αυτός που μεταφέρει φορτίο σε μακρινή συνήθως απόσταση έναντι αμοιβής.
Ηπειρώτης κυρατζής
Ο κυρατζής ή κερατζής διέθετε από 3 έως 50 ανθεκτικά μουλάρια και κατάλληλο αριθμό βοηθών. Τα μουλάρια ήταν οικονομικότερα και έτρωγαν λιγότερο από τα άλογα. Ο κυρατζής μετέφερε πρωτίστως εμπορεύματα (γεωργικά προϊόντα, κρασιά, λάδια σε ασκιά, πετρέλαια κ.λπ), αλλά επιπρόσθετα, ανήμπορους και ασθενείς ανθρώπους από τα ορεινά χωριά στις πόλεις.
Αγώι (αγωγι) λεγόταν το φορτίο, αλλά και η πληρωμή. Ήταν σημαντικό για τον κυρατζή να έχει φορτίο και παράλληλα να μεταφέρει ανθρώπους και στο πήγαινε και στο έλα. Διένυαν 40 με 50 περίπου χιλιόμετρα τις 10 ώρες, γιατί μετά από κάποια χιλιόμετρα έπρεπε να ξεκουραστούν τα ζώα, να ξεκουραστεί και ο αγωγιάτης που τις περισσότερες φορές πήγαινε πεζός για να μην κουράζει με το βάρος του τα ζώα. Ξεφόρτωναν τα ζώα από το φορτίο τους και αμέσως έτριβαν το κορμί τους με άχυρο για να μην στεγνώσουν από τον ιδρώτα.
Μουλάρια κυρατζήδων σήμερα
Πολλές φορές για να κάνουν πιο σύντομη την απόσταση, χρησιμοποιούσαν στενά και απότομα μονοπάτια, δένοντας με σχοινί το ένα ζώο πίσω από το άλλο. (Πηγή: Vlaxoxoria.gr). Οι κυρατζήδες στην πολύπαθη Ήπειρο έχουν ταυτιστεί με τη μετανάστευση, αφού αυτοί «οδηγούσαν» τα καραβάνια των Ηπειρωτών που ξενιτεύονταν. Η διαδρομή Ιωάννινα- Βουκουρέστι, διαρκούσε 25-30 μέρες. Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά ηπειρώτικα τραγούδια της ξενιτιάς είναι το «Αλησμονώ και χαίρομαι». Η μητέρα, με πόνο και δάκρυα ζυμώνει «καθάριο παξιμάδι» για τον γιο της που ετοιμάζεται να ξενιτευτεί και στο τέλος του τραγουδιού παρακαλά: «Άργησε φούρνε να καείς και συ ψωμί να γένεις για να περάσει ο κερατζής κι ο γιος μου ν’ απομείνει».
Το επάγγελμα του κυρατζή έπαψε να υπάρχει στις αρχές του 20ού αιώνα με την εμφάνιση των αυτοκινήτων και την ανάπτυξη των οδικών δικτύων. Πάντως, μέχρι και σήμερα κυρατζήδες ονομάζονται αυτοί που με τα άλογα ή τα μουλάρια τους μεταφέρουν ξυλεία στις ορεινές περιοχές της βόρειας Ελλάδας.
Μετά την ενδιαφέρουσα, θεωρούμε αυτή παρένθεση, επανερχόμαστε στο θέμα των Βλάχων. Το μεγαλύτερο μέρος όσων εγκατέλειψαν τον τόπο τους εγκαταστάθηκε στο Μοναστήρι (σήμερα Μπίτολα) κατά τον 19ο αιώνα. Συγκεντρώθηκαν εκεί περίπου 3.300 βλάχικες οικογένειες (περίπου 15.000-16.000 άτομα), που κατοικούσαν στο νότιο τμήμα της πόλης. Η επιλογή του Μοναστηρίου οφειλόταν στο γεγονός ότι ήταν μεγάλο εμπορικό και διοικητικό κέντρο. Η παρουσία σε αυτό ισχυρής οθωμανικής στρατιωτικής δύναμης παρείχε μεγάλη προστασία στους επήλυδες (έποικοι, αλλοδαποί) Βλάχους.
Ηράκλεια Λυγκηστίς, η πόλη που βρισκόταν 2 χιλιόμετρα από το κέντρο του Μοναστηρίου
Σύντομα, το Μοναστήρι προσέλκυσε Βλάχους και από άλλες περιοχές, καθώς ήταν και κέντρο του ομώνυμου οθωμανικού Βιλαετίου. Στις αρχές του 20ού αιώνα εγκαταστάθηκαν εκεί Βλάχοι και από άλλες περιοχές. Εγκαταστάθηκαν συγκεκριμένα Βλάχοι από την Αχρίδα, τη Ρέσνα, το Γκόπεσι, τη Μηλοβίστα, το Τύρνοβο, το Μεγάροβο, το Νυμφαίο (τότε Νέβεσκα ή Νίβεστι), το Πισοδέρι, την Κλεισούρα και όχι μόνο Βλάχοι από την περιοχή των Γρεβενών, αλλά και Αρβανιτόβλαχοι από τη Μουζακιά (βλάχικα: Muzachia), τη μεγαλύτερη και ευρύτερη πεδιάδα της σημερινής Αλβανίας, που διαρρέεται από τους ποταμούς Άψο, Αώο (ο οποίος στην αρχαιότητα ονομαζόταν Αίας) και Γενούσο (το φυσικό όριο του Ελληνισμού).
Αλλά μεγάλο κέντρο εγκατάστασης βλάχων στην περιοχή της λεγόμενης «Βόρειας Μακεδονίας» ήταν το Κρούσοβο. Προκεχωρημένο φυλάκιο του ελληνισμού στη ΒΔ Μακεδονία το χαρακτηρίζει το ομώνυμο βιβλίο του (1993), ο Γ. Τσότσος. Στο Κρούσοβο εγκαταστάθηκαν Βλάχοι από τη Νικολίτσα, το Λινοτόπι, τη Γραμμούστα και μικρότερες ομάδες από τη Μοσχόπολη, την Νίτσα, την Αετομηλίτσα, το Μέτσοβο, τη Σαμαρίνα και τη Βλάστη Κοζάνης. Στα χρόνια της ακμής του, το Κρούσοβο είχε 3.500 σπίτια (πάνω από 15.000 κατοίκους).
Κρούσοβο
Οι πρόσφυγες από τη Νικολίτσα μετέφεραν εκεί και την εικόνα του αγίου Νικολάου, πολιούχο του Κρουσόβου.
Μικρότερες βλάχικες εγκαταστάσεις δημιουργήθηκαν στις πόλεις: Περλεπέ, Κότσανη, Στιπ, Σκόπια, Κουμάνοβο, Τέτοβο, Ρέσνα, Γιανκοβέτσι, Βελεσσά κ.λπ (A. Wace - M. Thompson, "Οι Νομάδες των Βαλκανίων", 1989). Στις κοινότητες αυτές οι Βλάχοι διακρίθηκαν για τον πολιτισμό και τις εμπορικές τους δραστηριότητες.
Το θέατρο της Ηράκλειας
Οι Βλάχοι στη Γιουγκοσλαβία και τα Σκόπια τον 20ο αιώνα
Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913 οι περιοχές αυτές βρέθηκαν υπό σερβική κυριαρχία. Ο Τίτο μετέτρεψε τη Vardarska Banovina, σε Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Μακεδονίας το 1945 και τότε άρχισαν τα σοβαρά προβλήματα για τους Βλάχους, που αναγκάστηκαν να αλλάξουν τα ονόματά τους σε σλαβικά. Οι Αρχές των Σκοπίων επιδίωξαν επίσης τη δημιουργία ιδιαίτερης (βλαχικής) εθνικής συνείδησης στους Βλάχους.
Έτσι, τους έδιναν χρόνο εκπομπών στο βλάχικο ιδίωμα από την κρατική τηλεόραση, επιτρεπόταν η τέλεση της Θείας Λειτουργίας στα Βλάχικα, οργανώθηκαν βλαχολογικά συνέδρια και διδασκόταν για 2 ώρες η αρωμουνική γλώσσα στα σχολεία όπου υπήρχαν Βλάχοι μαθητές (Εφημερίδα "Αρμανικά Χρονικά", Ιούλιος - Αύγουστος 1994).
Σύμφωνα με την απογραφή του 1948 οι Βλάχοι στη νυν "Βόρεια Μακεδονία" ήταν 148.000. Το περιοδικό "Ζαμπάβνικ" της εφημερίδας "Politica" Βελιγραδίου, στο τεύχος Δεκεμβρίου του 1998 έκανε λόγο για 150.000 Βλάχους.
Η κεντρική οργάνωση των Βλάχων της γειτονικής χώρας εδρεύει στα Σκόπια, έχει δε τον τίτλο "Liga Aromanjilor Makedonijeni" ("Ένωση Αρωμούνων Μακεδόνων"). Είναι η ένωση 12 τοπικών βλάχικων σωματείων που αντιπροσωπεύονται στην κεντρική διοίκηση με 12 μέλη το καθένα. Άλλοι σύλλογοι, με πολιτιστικό κυρίως χαρακτήρα είναι οι: "Sutsata a muljerlor Aramani" ("Σύλλογος των Αρωμούνων Γυναικών"), "Sutsata Armaneaska Mbeala ("Αρωμουνικός Σύλλογος Μπεάλα"), "Sutsata Armaneaska Krusevo" ("Αρωμουνικός Σύλλογος Κρουσόβου") και οι σύλλογοι "Pite Guli" και "Μοσχόπολη" στα Σκόπια. Επίσης, στο Μοναστήρι ιδρύθηκε η "Liga Mundeala Armanjilor" ("Διεθνής Ένωση Αρωμούνων") που δραστηριοποιείται στην έκδοση αρωμουνικών (βλάχικων) βιβλίων.
Η γραμμή Jurisec, μεταξύ Ελληνόφωνων και Λατινόφωνων περιοχών
Οι παραπάνω σύλλογοι εκδίδουν αλφαβητάρια, ποιητικές συλλογές και cd με αρωμουνική παραδοσιακή μουσική, όπως επίσης και περιοδικά. Το 1997 ιδρύθηκε στα Σκόπια η "Biblioteca natsionala armanesca Constantin Belemace" ("Εθνική Αρωμουνική Βιβλιοθήκη Κωνσταντίνος Μπαλαμάτσε"), που έχει δημοσιεύσει πολλά βιβλία στην Αρωμουνική. Να σημειώσουμε ότι το επίθετο Μπαλάτσε είναι προφανώς η αρωμουνική εκδοχή των ελληνικών Μπαλαμάτσης, Μπαλαματσιάς κ.λπ, που συναντάμε κυρίως στην Ήπειρο.
Άλλες δραστηριότητες των Βλάχων της "Βόρειας Μακεδονίας" είναι οι δραστηριότητες σε πόλεις με αρωμουνικό πληθυσμό, οι εκπομπές στην κρατική τηλεόραση κλπ. Ως εθνική αρωμουνική γιορτή γιορτάζεται κάθε χρόνο η αναγνώριση των Βλάχων ως ξεχωριστής εθνότητας, με αυτοκρατορικό ιραδέ του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ. Προηγήθηκαν αξιοθαύμαστοι αγώνες των Βλάχων και απηνείς διώξεις από τους Οθωμανούς. Πάντως, ο διοικητής της περιοχής Χιλμή πασάς εκμυστηρεύτηκε στον Γάλλο δημοσιογράφο Michel Paillares ("L' Imbroglio Makedonien", 1907, σελ. 50-51), την ελληνικότητα των Βλάχων. Την ίδια άποψη είχαν και οι άλλοι λαοί της περιοχής.
Στο Μοναστήρι και το Κρούσοβο υπάρχουν ναοί των Βλάχων (Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και του Γενεσίου του Προδρόμου αντίστοιχα), όπου η Θεία Λειτουργία τελείται στην Αρωμουνική.
Πόσοι είναι οι Έλληνες της Βόρειας Μακεδονίας των ΣΚΟΠΙΩΝ;
Τον Ιούλιο του 1991, σε δημοσκόπηση του περιοδικού Puls, το 11% των κατοίκων, δηλ. 220.000, σε περίπτωση διαλύσεως του κράτους τους, επιθυμούν την ένωση με την Ελλάδα. Επίσης, σύμφωνα με τα στοιχεία απογραφής του 1948, που δημοσιεύτηκαν στο βιβλίο National Minorities in Yugoslavia των Stojkovic και Martic, που εκδόθηκε στο Βελιγράδι το 1952, ο ακριβής αριθμός των Βλαχόφωνων είναι 102.947.
Έλληνες στη Βόρεια Μακεδονία στα ΣΚΟΠΙΑ
Ακόμη και ο ίδιος ο τότε πρόεδρος των Σκοπίων, Κίρο Γκριγκόροφ, την 15η Ιουνίου 1993, σε συνέντευξή του στην τσέχικη εφημερίδα Cesky Denik ομολογεί ότι στη χώρα του ζουν 100.000 Έλληνες. Πρέπει να σημειωθεί ότι η έκθεση του αμερικανικού Υπουργείου των Εξωτερικών για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, που δημοσιεύθηκε την 31-1-1955, έκανε λόγο για καταπιεζόμενη ελληνική μειονότητα του κράτους των Σκοπίων. Η πολυδιαφημισμένη επίσημη απογραφή του 1994 αμφισβητήθηκε έντονα από πολλούς παρατηρητές. Μάλιστα καταγγέλθηκε και από τους Αλβανούς, τους Σέρβους και τους Βουλγαρόφωνες.
Πηγή: ΜΙΧΑΗΛ Γ. ΤΡΙΤΟΣ, "ΒΛΑΧΟΙ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΚΑΙ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ", ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΚΥΡΟΜΑΝΟΣ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2017.
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
