«Τελείως ακατάλληλη η κυρία Μπάλτσα να πει τραγούδια μου σ' αυτόν το δίσκο για τον οποίο κανένας δεν ζήτησε την άδειά μου» είχε δηλώσει θυμωμένος - Ποια ήταν η στάση του σε θέματα πνευματικών δικαιωμάτων
Ποιους ερμηνευτές θα επέλεγε για τα τραγούδια του ο Μάνος Χατζιδάκις αν ζούσε
σήμερα και ποιες θα ήταν οι προϋποθέσεις που θα έθετε για την ζωντανή
παρουσίαση της μουσικής του, σε Ελλάδα και εξωτερικό; Τα παραπάνω
ερωτήματα, εύλογα μεν δύσκολο να απαντηθούν με σαφήνεια δε, είναι,
αν μη τι άλλο, εξαιρετικά επίκαιρα, μετά την πρόσφατη άρνηση του γιου του,
Γιώργου Χατζιδάκι, να συναινέσει στη συμπερίληψη των έργων του, στη διεθνή
περιοδεία που προγραμματίζει ξένη εταιρεία παραγωγής, με βασικούς ερμηνευτές
τη Νατάσσα Μποφίλιου και τον Γιάννη Χαρούλη.
Μάνος Χατζιδάκις: Όταν αρνήθηκε στην διεθνή Αγνή Μπάλτσα να ερμηνεύσει τα
τραγούδια του
Δεδομένου ότι το θέμα αυτό πυροδότησε έναν εμφύλιο πόλεμο στους καλλιτεχνικούς
και όχι μόνον κύκλους, έχει αξία να δούμε ποια ήταν η στάση του ίδιου του
Χατζιδάκι σ’ αυτά τα ζητήματα όσο βρισκόταν εν ζωή.
Ο Μάνος Χατζιδάκις υπήρξε, διαχρονικά, ιδιαίτερα προστατευτικός με το έργο
του, επιλεκτικός ως και ακραία αυστηρός όσον αφορά στις συνθήκες παρουσίασής
του. Επέλεγε του ερμηνευτές του όχι με βάση το καλλιτεχνικό τους εκπόπισμα
αλλά με μοναδικό κριτήριο το αν μπορούν να μεταδώσουν το ύφος και το ήθος του.
Δεν είναι εξάλλου τυχαίο ότι στις συναυλίες του παρουσίαζε ολόκληρους κύκλους
τραγουδιών και όχι μεμονωμένα κομμάτια και πως ακόμα και τα πασίγνωστα,
διεθνώς, «Παιδιά του Πειραιά», τα είχε αποκηρύξει, μαζί με το Όσκαρ που τού
χάρισαν το οποίο πέταξε στα σκουπίδια!
Ιδιαιτέρως χαρακτηριστικό για τη θέση και τη στάση του απέναντι στη διαχείριση
του έργου του αποτελεί ένα περιστατικό που εκτυλίχθηκε πριν από 40 χρόνια και
απασχόλησε έντονα τον τύπο της εποχής.
Το 1985, λοιπόν, η διάσημη Ελληνίδα μεσόφωνος Αγνή Μπάλτσα, που διαπρέπει στο
εξωτερικό, αποφασίζει να βγάλει, από την γερμανική εταιρεία Deutshe
Grammophon, έναν διεθνή δίσκο με τραγούδια κορυφαίων Ελλήνων συνθετών, όπως ο
Μίκης Θεοδωράκης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Σταύρος Ξαρχάκος και ο Βασίλης
Τσιτσάνης, με τίτλο «Songs my country taught me». Στόχος της ήταν να ταξιδέψει
η ελληνική μουσική μέσα από τη φωνή της σε ολόκληρο τον κόσμο.
Όταν, ωστόσο, δημοσιοποιήθηκε η προετοιμασία του δίσκου ο Χατζιδάκις αντέδρασε
και μάλιστα πολύ έντονα: «Θεωρώ τελείως ακατάλληλη την κυρία Μπάλτσα να πει
τραγούδια μου σ' αυτόν το δίσκο, για τον οποίο κανένας δεν ζήτησε την άδειά
μου. Καταθέτω σήμερα αγωγή για ασφαλιστικά μέτρα κατά της Ντόιτσε Γκράμοφον,
ζητώντας να αφαιρεθούν τα τραγούδια μου, διαφορετικά θ' απαιτήσω αποζημίωση 40
εκατομμυρίων δραχμών» δηλώνει εμφανώς ενοχλημένος από το γεγονός, ότι παρότι η
ηχογράφηση του δίσκου ήταν καθ’ όλα νόμιμη, γι΄ αυτό εξάλλου και κυκλοφόρησε
κανονικά τον επόμενο χρόνο, οι καταξιωμένοι συντελεστές του δεν μπήκαν στον
κόπο, για ηθικούς λόγους, να ζητήσουν και να λάβουν την συγκατάθεσή του.
Η Αγνή Μπάλτσα και ο Σταύρος Ξαρχάκος, πάντως, αν και προφανώς εξεπλάγησαν
αρνητικά από τη στάση του, επέλεξαν, ορθότατα, να μην σχολιάσουν τις δηλώσεις
του.
Όταν κάποια στιγμή ο Γιώργος Λιάνης ρώτησε τον Μάνο Χατζιδάκι, κατά τη
διάρκεια συνέντευξης, τι ήταν εκείνο που τον θύμωσε τόσο στη συγκεκριμένη
περίπτωση, εκείνος απάντησε ορθά κοφτά: « Η Μπάλτσα είχε όλο το δικαίωμα να
κάνει ό,τι θέλει. Όπως έκαναν κι άλλοι συνάδελφοί της της όπερας, στην Ιταλία
και την Ισπανία, τραγουδώντας λαϊκά τραγούδια του τόπου τους. Δεν μπορεί όμως
να παίρνει το όνομά μου και να το βάζει προμετωπίδα στο δίσκο της χωρίς καν να
με ρωτά. Αυτό το θεωρώ α-νή-θι-κο. Κι εγώ λοιπόν την κατηγορώ για
ανηθικότητα.»
Είναι ξεκάθαρο λοιπόν ότι ο Χατζιδάκις επιθυμούσε και διεκδικούσε δυναμικά να
έχει τον πρώτο λόγο σε κάθε παρουσίαση του έργου του, ακόμη και δεν το επέβαλε
ο νόμος, και αντιμετώπιζε με ιδιαίτερη ευαισθησία αλλά και αυστηρότητα το θέμα
των πνευματικών δικαιωμάτων μη διστάζοντας να έρθει σε ευθεία σύγκρουση ακόμη
και με σημαντικούς, κατά γενική ομολογία καλλιτέχνες τη δουλειά των οποίων
εκτιμούσε.
Δυο χρόνια πριν τη σύγκρουση με την Αγνή Μπάλτσα, μάλιστα, το 1983, είχε
εκφράσει ξεκάθαρα και με ένταση τη θέση του σχετικά με τα πνευματικά
δικαιώματα των δημιουργών καλλιτεχνικών έργων: «Γνωρίζοντας πως στα πνευματικά
δικαιώματα και στον σεβασμό τους, η χώρα μας συναγωνίζεται την Ουγκάντα, το
Αφγανιστάν και την Τουρκία του Εβρέν, προειδοποιώ όλους τους υποανάπτυκτους
και με μειωμένη συνείδηση που πραγματοποιούν στον τόπο μας ελληνικά σήριαλς,
γυρίζουν ελληνικές ταινίες «ποιότητος» ή μη, επιμελούνται τηλεοπτικά και
ραδιοφωνικά παιχνίδια, τοποθετούν μουσική στα ρολόγια των τηλεοπτικών σταθμών
ωσότου αρχίσουν οι ειδήσεις, κι ακόμη, όσους μεταχειρίζονται μουσική στο
ασανσέρ, στις καφετέριες, στα εστιατόρια και στα αναψυκτήρια, στις διαφημίσεις
και στα σούπερ-μάρκετ, κι ακόμη, όσα υπουργεία διαφημίζουν ή τουριστικά ή
βιομηχανικά ή αναπτυξιακά την ανέραστη Ελλάδα, προειδοποιώ πως αν
μεταχειριστούν τμήμα ή ολόκληρα κομμάτια μουσικής μου, οποιασδήποτε μουσικής
μου, θα μεταχειριστώ κάθε δυνατότητα που μου παρέχει ο Νόμος για να κυνηγήσω
τους εξακολουθητικά ασυνείδητους που μεταχειρίζονται μουσική μου. Επί πλέον,
θα απαιτήσω 500.000 δραχμές για κάθε τρίλεπτο –έως τρίλεπτο– που θα περιέχει
μουσική μου, χωρίς την έγγραφη άδειά μου. Είναι λυπηρό πως μόνο μια τέτοια
«προειδοποίηση» είναι δυνατόν να ισχύει και ν’ αντιμετωπίζει την ασυδοσία του
«καλλιτεχνικού» μας «κατεστημένου».
Και όχι, δεν το έκανε για τα χρήματα, αυτό είναι βέβαιο. Από αλλού πήγαζε η
αντίδραση του και όσο ζούσε το εξηγούσε με σαφήνεια: «Προσπαθώ να προστατεύσω
το βαθύτερο ήθος που κουβαλώ σαν μουσικός και σαν άνθρωπος από ένα πλήθος που
δεν δίνει και τόση αξία στις ιδιότητές μου αυτές».
Θα έδινε λοιπόν σήμερα ο Μάνος Χατζιδάκις την άδεια στην Μποφίλιου και τον
Χαρούλη να ερμηνεύσουν τα τραγούδια του στη συγκεκριμένη παγκόσμια περιοδεία;
Πιθανόν ναι, μπορεί και όχι. Το μόνο σίγουρο είναι πως θα απαιτούσε να έχει
δώσει ο ίδιος πρώτα την συγκατάθεσή του.
Αναστασία Κουκά
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ