Το χρυσό που πήρε ο ΕΛΑΣ από τους Βρετανούς - «Σιάντος και Ιωαννίδης χόρευαν με τις λίρες» έλεγε ο Βελουχιώτης-Πόσες πήρε ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα και πόσες ξόδεψε

Η συμφωνία Π. Κανελλόπουλου και Βρετανών για αποστολή χρυσών λιρών - Άγνωστο πόσες εισέπραξε ο ΕΛΑΣ - Καμία αναφορά για το πού ξοδεύτηκαν οι βρετανικές λίρες - Τζόγος, χαρτοπαιξία και άλλα, με τις λίρες που προορίζονταν για τα θύματα των Γερμανών

Στο άρθρο μας της 05/01/2026 αναφερθήκαμε στις χρυσές λίρες που εισέπραξε στη διάρκεια της Κατοχής από τους Βρετανούς, ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα. Παρά τις δύσκολες συνθήκες της εποχής ο Ζέρβας φρόντισε να υπάρχει μία ελλιπής (προβληματική ή ό,τι άλλο νομίζει ο καθένας) καταγραφή των λιρών που εισέπραττε ο ΕΔΕΣ και το πού τις ξόδευε. Σίγουρα, κάποιοι επωφελήθηκαν, τσέπωσαν λίρες και χωρίς να ρίξουν μια ντουφεκιά πλούτισαν ξαφνικά. Τουλάχιστον ο Ζέρβας έκανε μια στοιχειώδη αναφορά για το πού πήγαν τα χρήματα που εισέπραξε από τους Βρετανούς.

Ο ΕΛΑΣ αντίθετα, ποτέ δεν έδωσε λογαριασμό για τις χιλιάδες χρυσές λίρες που πήρε από τους Βρετανούς, στους οποίους βέβαια μέχρι σήμερα το Κ.Κ.Ε. σέρνει τα «εξ αμάξης» για τη δράση τους στην Ελλάδα. Είναι εντυπωσιακό, ότι ακόμα και ο Άρης Βελουχιώτης, που φυσικά έκανε γερό κομπόδεμα από βρετανικές λίρες, τις οποίες όμως δεν πρόλαβε να χαρεί «δίνει» στεγνά τους Σιάντο και Ιωαννίδη αναφέροντας ότι χόρευαν (με) τις λίρες στους Κορυσχάδες…

Μέλη της SOE

Η συμφωνία Π. Κανελλόπουλου – Βρετανών για τις λίρες

Πώς όμως ξεκίνησε η αποστολή βρετανικών χρημάτων στην Ελλάδα; Γύρω στα τέλη του 1942, οι πράκτορες της SOE (Special Operations Executive), βρετανικής οργάνωσης, που ιδρύθηκε για αναγνωρίσεις, δολιοφθορές και κατασκοπείες στην κατεχόμενη από τους Γερμανούς Ευρώπη, ξεκίνησαν διαπραγματεύσεις με τον «διαλλακτικό και συναινετικό με τους κομμουνιστές» Παναγιώτη Κανελλόπουλο, για το πώς θα «φουντώσει» η ελληνική Αντίσταση. Ο Κανελλόπουλος τους είπε ότι θα χρειαστεί 150.000 λίρες τον μήνα (δεν εξήγησε αν εννοεί λίρες στερλίνες ή χρυσές) (Πέτρος Στ. Μακρής-Στάικος).

Κορυσχάδες, στιγμιότυπο από συνεδρίαση της ΠΕΕΑ, φωτογραφία του Σπύρου Μελετζή

Ο Λόρδος Glenconner, στις 11/5/1942 ενημερώνει με επιστολή του το Foreign Office, ότι το Κάιρο υποστηρίζει ότι χρειάζεται 150.000 λίρες τον μήνα και ότι πρέπει να συνεχιστεί η χρηματοδότηση της «Άκρας Αριστεράς». Γράφει επίσης, ότι το Κάιρο «τους στέλνει τώρα 20.000 λίρες στερλίνες και 3.500 χρυσές λίρες». Ο Λόρδος Glenconner, ήταν τότε επικεφαλής του περιφερειακού γραφείου της SOE στο Κάιρο, του ΜΟ4. Συνεχίζει στην επιστολή του: «Είναι αλήθεια ότι τα χρήματα αυτά μπορεί να γίνουν αντικείμενο κατάχρησης και ότι τείνουν να ενισχύσουν μια οργάνωση που, ίσως αρνηθεί οποιαδήποτε συνεργασία με τον Κανελλόπουλο».

Ο Π. Στ. Μακρής – Στάικος γράφει ότι το αίτημα του Κανελλόπουλου μεταβιβάστηκε στο βρετανικό θησαυροφυλάκιο, το οποίο δέχτηκε, με τον όρο ότι τα 2/3 του ποσού θα δινόταν από την ελληνική κυβέρνηση. Ο Κανελλόπουλος αρνήθηκε και σχηματίστηκε μια Αγγλοελληνική επιτροπή που θα διαχειριζόταν τα χρήματα. Σε αυτή θα μετείχαν ο Κανελλόπουλος, η SOE και ο Υπουργός Μέσης Ανατολής της Μ. Βρετανίας. Η επιτροπή συνεδρίασε στις 20 Ιουλίου 1942 για πρώτη φορά και ως τη διάλυσή της, τον Απρίλιο του 1943 έμεινε σχεδόν στα χαρτιά.

Ιππικό του ΕΛΑΣ

Οι κεντρικοί πληροφοριοδότες της SOE ήταν ο «Οδυσσέας», ένας πρώην λαθρέμπορος ναρκωτικών, που αναλάμβανε τις αποστολές χρημάτων από το SOE Σμύρνης στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και ο «Προμηθέας ΙΙ», Αντώνιος Κουτσογιαννόπουλος, απότακτος, φανατικός κομμουνιστής, που είχε στο ενεργητικό του μόνο την ανατίναξη βαρελιών κηροζίνης, στο λιμάνι της Ελιάς, επίνειο των Μολάων, που προορίζονταν για τις ανάγκες του αεροδρομίου της κωμόπολης.

Ο «Οδυσσέας» που με καΐκια του μετέφερε χρυσές λίρες από τη Σμύρνη και το Κάιρο στην Ελλάδα, ήταν πρώην κατάδικος και μετέπειτα τρόφιμος ψυχιατρείων. Στην πρώτη του αποστολή στη Σμύρνη, τον Νοέμβριο του 1941, ο «Οδυσσέας» έλαβε από τον Pawson, επικεφαλής του SOE στη Σμύρνη, περίπου 3.000 χρυσές λίρες που παρέδωσε στο ΕΑΜ. Όπως προκύπτει από μαρτυρίες των κομμουνιστών Θ. Χατζή και Γ. Ιωαννίδη, τον Ιούνιο του 1942, το ΕΑΜ έλαβε άλλες 4.000 χρυσές λίρες.

Γιάννης Ιωαννίδης, ο πρώην κουρέας

Ο Ιωαννίδης αναφέρει ότι ως τότε, το ΕΑΜ είχε λάβει από τη SOE 7.000 χρυσές λίρες και ο Ανδρέας Τζήμας 7.100. Και όλες αυτές μέσω του «Οδυσσέα»! Ως το τέλος του 1942 φαίνεται ότι οι Βρετανοί έδιναν χρυσές λίρες σε ομάδες ανταρτών και σε όσους τους βοηθούσαν, αφειδώς!

Αντάρτισσα του ΕΛΑΣ

Η οργανωμένη χρηματοδότηση των αντάρτικων οργανώσεων

Η συγκροτημένη παροχή χρημάτων στις αντιστασιακές οργανώσεων ξεκίνησε από τη Β(ασιλική) Σ(τρατιωτική) Α(ποστολή) στην Ελλάδα την άνοιξη του 1943. Ο πρώτος αρχηγός της ΒΣΑ Eddie Myers γράφει ότι αποφασίστηκε να δίνεται μια χρυσή λίρα τον μήνα για κάθε αντάρτη. Ο Ζέρβας, γράφει ο Myers, έδινε ένα ποσό κάθε μήνα σε κάθε αντάρτη και συνεχίζει: «Ο ΕΛΑΣ δεν είχε τέτοιο σύστημα. Σε ορισμένες περιοχές μάλιστα, ανακάλυψα (σημ: ο Myers) ότι ο ΕΛΑΣ παραχωρούσε τις χρυσές του λίρες στο ΕΑΜ και στους Έλληνες από τους οποίους αγόραζε γέννημα (κυρ. στον πληθυντικό, γεννήματα = δημητριακά) έδινε πιστωτικά σημειώματα (κν. κουπόνια)…»(Eddie Myers, «Η Ελληνική Περιπλοκή, οι Βρετανοί στην κατεχόμενη Ελλάδα, σελ. 219-220). Ουσιαστική, η SOE έδινε στον ΕΛΑΣ, τον ΕΔΕΣ και την ΕΚΚΑ (για όσο καιρό ήταν εν ενεργεία) χρήματα, με βάση τις αναφορές τους για το πόσους αντάρτες είχαν στο βουνό! Μάλιστα, η SOE κατηγορήθηκε ότι ευνοεί τον ΕΛΑΣ. Για να αντικρούσει τις κατηγορίες, η SOE παρέθεσε τα εξής στοιχεία: ο ΕΛΑΣ είχε (σημ. με βάση όσα δήλωνε) 18.250 αντάρτες στο βουνό και ο ΕΔΕΣ 6.340.

Ο κύριος Ιωάννης Μπουγάς στο βιβλίο του, «Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΑΝΔΕΑ», Α’ ΤΟΜΟΣ, θεωρεί υπερβολικό τον αριθμό που παρουσίαζε ο ΕΛΑΣ και μάλιστα τονίζει ότι πιο λίγοι από το 50% όσων αναφέρει ο ΕΛΑΣ, λιγότεροι δηλαδή από 9.000 ήταν στο βουνό. Σε άλλο έγγραφό της, η SOE, τον Αύγουστο του 1943 υποστήριζε ότι έδινε περισσότερα στον ΕΛΑΣ γιατί «τα χρήματα έπιαναν τόπον». Μάλιστα, τόνιζε τα εξής: «Το ειδικό πλεονέκτημα της βοήθειας στον ΕΛΑΣ είναι ότι παρουσιάζουν την καλύτερη αξία των χρημάτων… Το κόστος για να καταταγεί ένας αντάρτης του ΕΛΑΣ είναι 0,16 της στερλίνας, για την ΕΚΚΑ 7,40 στερλίνες και για τον ΕΔΕΣ το ιλιγγιώδες (ποσό) 9,15 στερλίνες».

Eddie Meyers

Πόσες χρυσές λίρες πήρε ο ΕΛΑΣ;

Για τις λίρες που πήρε ο ΕΔΕΣ αναφερθήκαμε εκτενώς. Ο ΕΛΑΣ δεν έδωσε καμία αναφορά. Πόσες λίρες πήρε, πόσες ξόδεψε (αν τις ξόδεψε…) και πού. Αν υπολογίσουμε, με βάση τον αριθμό των ανταρτών που είχαν «δηλωθεί» ότι η αναλογία χρυσών λιρών σε ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ ήταν 3:1 ή 4:1, ο ΕΛΑΣ πήρε 800.000-1.000.000 χρυσές λίρες. Η μόνη αναφορά που υπάρχει από την πλευρά της Αριστεράς είναι αυτή του Ανδρέα Μωραΐτη, της ΕΤΑ (Επιμελητείας του Αντάρτη), σύμφωνα με την οποία ο ΕΛΑΣ έλαβε συνολικά 146.000 χρυσές λίρες, ποσό πολύ μικρό για να είναι αληθινό… Η μόνη περίοδος που η αναλογία 3:1 ή 4:1 δεν τηρήθηκε, ήταν κατά τη διάρκεια του εμφυλίου μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ (Οκτώβριος 1943 – Ιανουάριος 1944).

Σ’ αυτό το διάστημα, ο ΕΔΕΣ έλαβε 14 τόνους τροφίμων και ρουχισμό, 74 τόνους όπλων και πυρομαχικών και 18.000 χρυσές λίρες. Ο ΕΛΑΣ έλαβε 34 τόνους τροφίμων και ρουχισμό, 22 τόνους όπλων και πυρομαχικών και 928 χρυσές λίρες και η ΕΚΚΑ, του Δ. Ψαρρού, 2 τόνους τροφίμων και ρουχισμό, 14 τόνους πυρομαχικά και 3.600 χρυσές λίρες («British policy towards Greece during the Second World War 1941-1944», New York Cambridge University Press, Prokopis Papastratis, 1984, σελ. 155). Στο ποσό των 800.000-1.000.000 λιρών δεν περιλαμβάνονται όσες δόθηκαν αρχικά στον ΕΛΑΣ μέσω του «Οδυσσέα», του «Προμηθέα ΙΙ», τους επικεφαλής της ΒΣΑ μετά τον Γοργοπόταμο κ.ά. Πολλές φορές οι Βρετανοί έδιναν απλόχερα λίρες στους καπετάνιους του ΕΛΑΣ που τους βοηθούσαν. Ο N.G.L. Hammond γράφει χαρακτηριστικά, ότι όταν έπεσε με αλεξίπτωτο στην Όσσα, τον Φεβρουάριο του 1943, μαζί με τρεις Έλληνες βοηθούς, τον υποδέχτηκε για να τον προστατεύσει ο «Κίσσαβος», καπετάνιος του ΕΛΑΣ: «Του έδωσα σόλες και κουβέρτες από τις προμήθειές μας και του πρόσφερα μερικές αγγλικές χρυσές λίρες…τελικά δέχτηκε να πάρει εκατό χρυσές λίρες».

Η… κατά βούληση χρέωση των Ελασιτών και ο «Κώδικας του Καραγεώργη»

Κάποια στιγμή ο Hammond θέλησε να αγοράσει ένα καΐκι για να μεταβαίνει στην Τουρκία. Ρώτησε τον Ελασίτη Σκουφά πόσο κοστίζει η αγορά ενός καϊκιού. Αυτός απάντησε ότι τα διαθέσιμα αξιόπλοα καΐκια στην αγορά ήταν ελάχιστα και η αγορά ενός μικρού καϊκιού κόστιζε 250 χρυσές λίρες. Όταν αργότερα ο Hammond πήγε στη Θεσσαλία και συζήτησε το ίδιο θέμα με το ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ/ΚΚΕ Κώστα Καραγιώργη, αυτός απάντησε, ότι η αγορά ενός καϊκιού κόστιζε 2.000 χρυσές λίρες (οκτώ φορές περισσότερα από τα χρήματα που είπε ο Σκουφάς!). Βέβαια, το τελικό ποσό της αγοράς από στέλεχος του ΕΛΑΣ ενός προϊόντος ήταν γνωστό μόνο σε αυτόν. Και δεν είναι βέβαιο ότι ο πωλητής θα εισέπραττε χρήματα, καθώς μπορεί να πληρωνόταν με πιστωτική απόδειξη του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ! Σύμφωνα με τον κύριο Ι. Μπουγά: «Πολλοί ακόμα ερευνούν για τον «Κώδικα του Καραγιώργη», να βρουν τις κρυμμένες χρυσές λίρες που λέγεται ότι άφησε κάπου στη Θεσσαλία».

Ο ΕΛΑΣ δεν έδινε ποτέ καταστάσεις ανταρτών, όπως ο ΕΔΕΣ, αλλά μόνο αριθμούς ανταρτών! Δεν δεχόταν ότι παίρνει χρήματα από τους Βρετανούς, για να μην ενισχύει τις οικογένειες των ανταρτών και να μην πληρώνει όσους αγόραζε τα προϊόντα τους. Πού κατέληξαν οι χρυσές λίρες των Βρετανών; Στο ΚΚΕ; Στα σακούλια των καπεταναίων του ΕΛΑΣ; Στις τσέπες των ηγετών του ΕΑΜ; Άγνωστο. Ο Βρετανός ιστορικός J. Terraine γράφει ότι η Βρετανία έδωσε 2.000.000 χρυσές λίρες στην Ελληνική Αντίσταση και μάλιστα, όχι μόνο στις μεγάλες οργανώσεις. Η έκθεση δράσεως της οργάνωσης «Υβόννη», που συντάχθηκε από τον Έφεδρο Υπίλαρχο (Υπολοχαγό του Ιππικού – Τεθωρακισμένων) Κων/νο Μπενάκη αναφέρει ότι από τέλη Ιουνίου 1942 ως τις 12/10/1944 η Οργάνωση ξόδεψε (μάλιστα έδωσε χρήματα για μισθούς και συντάξεις!) 5.041 χρυσές λίρες, που κατά πάσα πιθανότητα είχαν δοθεί από τη SOE.

Ο χορός Σιάντου – Ιωαννίδη με τις χρυσές λίρες στους Κορυσχάδες και οι λίρες που δεν έφτασαν ποτέ εκεί που έπρεπε

Το καλοκαίρι του 1944, στους Κορυσχάδες, ο Γιώργης Σιάντος και ο Γιάννης Ιωαννίδης είχαν γεμίσει ένα μπαούλο με χρυσές λίρες. Γράφει ο Γιάννης Πετσόπουλος («Παληός»), στέλεχος του ΕΑΜ/ΚΚΕ, που κάποια στιγμή απομακρύνθηκε: «Αξίζει να επισημανθεί και η γνώμη του Άρη Βελουχιώτη για τον τότε Γ.Γ. του Κ.Κ.Ε. (εννοεί τον Σιάντο), τον άνθρωπο που ήλεγχε τα πάντα, όχι μόνο στο κόμμα αλλά και στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ: Ήταν ένας κατεργάρης, που μαζί με τον Μπάκακα (Γιάννη Ιωαννίδη) είχαν ένα μπαούλο με εγγλέζικες λίρες στους Κορυσχάδες. Το άνοιγαν, τις χόρευαν με τα χέρια τους και παθιάζονταν με το κίτρινο πυρετό τους…» (από το άρθρο του «Παληού», τον Ιούλιο 1947 στην εφημερίδα «Εθνική Φλόγα» με τίτλο: «Ποιοι πήραν τις λίρες, ο Σβώλος ή ο Σιάντος;»).

Ο Γιώργης Σιάντος

Οι Βρετανοί έδιναν επίσης χρήματα για τους κατοίκους των ορεινών χωριών που είχαν πληγεί από τους Ναζί. Οι επιτροπές που διαχειρίζονταν τα χρήματα είτε αποτελούνταν από Εαμίτες είτε από άτομα που εκφοβίζονταν από Εαμίτες. Οι Βρετανοί έδιναν από 1/8 ως 1/4 της χρυσής λίρας ανά άτομο. Αυτό π.χ. έγινε τον χειμώνα του 1943 στα χωριά των Καλαβρύτων που είχαν θύματα και πολλές καταστροφές. Ο Βρετανός σύνδεσμος; Αν/χης R.P. McMullen είχε δώσει 2.000 χρυσές λίρες στον ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην ορεινή Αχαΐα, αλλά απορούσε για την έλλειψη τροφίμων και αναρωτιόταν πώς θα περάσουν τον χειμώνα οι δυστυχισμένοι κάτοικοι.

Σιάντος- Ιωαννίδης

Τον Νοέμβριο του 1943, οι Γερμανοί έκαψαν πολλά χωριά της Ευρυτανίας. Τον Ιούνιο του 1945 (Εφημερίδα «Εμπρός» 12/6/1945), ο τότε Υπουργός Εσωτερικών Κων/νος Τσάτσος ζητούσε να μάθει πού πήγαν οι 8.000 χρυσές λίρες που είχε δώσει στην Π(ανελλήνια) Ε(πιτροπή) Ε(θνικής) Α(πελευθέρωσης) Βρετανός σύνδεσμος. Τελικά βρέθηκε ότι τα χρήματα τα πήραν δύο επώνυμα στελέχη της ΠΕΕΑ. Ο ένας ήταν πατέρας πολιτικού που πέθανε περίπου πριν ένα χρόνο. Μεταξύ 1940-1946 διετέλεσε καθηγητής της ΑΣΟΕΕ. Οι Βρετανοί πρόσφεραν όντως χρηματική βοήθεια στους πληγέντες Έλληνες: 4.000 λίρες σε 250 χωριά της Πίνδου, 4.000 λίρες σε 90 χωριά της Ευρυτανίας (μοιράστηκαν από τον Ταγματάρχη Ponters), 5.000 λίρες δόθηκαν στη Δ. Μακεδονία και άλλες 5.000 στη Θεσσαλία.

Δυστυχώς, οι λίρες χρησιμοποιήθηκαν κάποιες φορές για χαρτοπαιξία ή ως λύτρα για απελευθέρωση αιχμαλώτων από Γερμανούς. Βρετανός αξιωματικός παρατήρησε ότι κάθε φορά που δίνονταν οικονομικές ενισχύσεις στην «Ελεύθερη Ελλάδα», ξοδευόταν στα χωριά πολύ χρήμα στα χαρτιά και τον τζόγο! Το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ εξέδωσε δύο αυστηρές διαταγές (Αύγουστος 1943-Ιανουάριος 1944) για την απαγόρευσή τους. Στη δεύτερη αναφέρονται τα εξής: «… εις πλείστα χωρία, κωμοπόλεις και πόλεις της ελευθέρας Ελλάδος εξακολουθεί το χαρτοπαίγνιον και λαμβάνουσι ενιαχού (κατά τόπους) μέρος εις τούτο και τινες υπεύθυνοι του ΕΑΜ, εφεδρικού ΕΛΑΣ κ.λπ» («Κείμενα της Εθνικής Αντίστασης», 1ος τόμος, σελ. 244).

Ο Άρης Βελουχιώτης στη Λαμία, επιχρωματισμός Χρήστος Καπλάνης

Ο Άρης Βελουχιώτης και οι χρυσές λίρες

Ο Άρης Βελουχιώτης μπορεί να έπνεε μένεα κατά των Βρετανών, ωστόσο είχε άλλη άποψη για τις λίρες τους: «… Οι αλυσίδες των Γερμανών είναι από σίδερο και κάποτε θα σκουριάσουν. Των Εγγλέζων είναι από στερλίνες χρυσές, γι’ αυτό δύσκολα κόβονται» («Ο Άρης Βελουχιώτης και οι Άγγλοι», Κ. Γκριτζώνας, Εκδόσεις Γλάρος, σελ. 132).

Λέων, ο 17χρονος ιπποκόμος του Άρη Βελουχιώτη

Ο Βρετανός σύνδεσμος, Ταγματάρχης Paul Barhgate κατέθεσε για τον Βελουχιώτη και τις λίρες: «Μεσόκοποι άνδρες και γυναίκες εξαναγκάζονται να κουβαλάνε καλαμπόκι πάνω στα βουνά, που είναι σκεπασμένα με χιόνι επί ημέρες για να ταΐσουν τις δυνάμεις του Άρη. Τίποτα δεν πληρώνεται. Όλος ο άμαχος πληθυσμός δουλεύει για να εφοδιάζει αυτούς τους αντάρτες… ο ΕΛΑΣ, από πολιτική σκοπιά, είναι τώρα μια καλοοργανωμένη συμμορία τρομοκρατών. Ο Άρης, ο αρχηγός του, έχει πολλές δολοφονίες στο ενεργητικό του και είναι τελείως άσπλαχνος. Και αυτός μου φαίνεται, πως έχει κρύψει πολλές βρετανικές λίρες για την ημέρα που δεν θα τον χωράει η Ελλάδα.

Ο Άρης και αυτές οι ομάδες τα κατάφεραν να αναπτυχθούν και να ακμάσουν διαμέσου της πολιτικής μας, και εμείς φορτώσαμε την Ελλάδα με αυτά τα βάσανα…» («Εθνική Αντίσταση 1942-1945, ο ΕΔΕΣ και οι αντάρτες», Χαράλαμπος Φλόκας, σελ. 595-596). Σύμφωνα με μαρτυρία του Πατρός «Ανυπόμονου», ο Άρης έπαιρνε μερίδιο από τις λίρες του ΕΛΑΣ. Χαρακτηριστική περίπτωση, αυτή του Δεκεμβρίου 1944, όταν στάλθηκαν λίρες στον Βελουχιώτη στα Γιάννενα, από το Αρχηγείο τον ΕΛΑΣ στα Τρίκαλα. Ο μαυροσκούφης Κ. Τρυφερούλης και ο «Λέων», ο νεαρός για «ειδικές υπηρεσίες» στον Βελουχιώτη ήταν υπεύθυνοι για τη φύλαξη και μεταφορά των χρυσών λιρών του.

Άνδρες του ΕΛΑΣ στο Βέρμιο

Επίλογος

Μέρος των χρυσών λιρών κατέληξαν σε αγορά προϊόντων στη μαύρη αγορά, στον τζόγο και σε λύτρα. Πολλές λίρες κατέληξαν σε χέρια καπεταναίων του ΕΛΑΣ και ανταρτών και δεν παραδόθηκαν. Κάποιοι αντάρτες που υπεξαίρεσαν χρυσές λίρες και εντοπίστηκαν πέρασαν από ανταρτοδικείο και εκτελέστηκαν. Κάποιοι όμως, τις δεκαετίες του ’50 και του ’60 βρέθηκαν, από το πουθενά, με πολλά χρήματα και οικοδόμησαν μεγάλα κτίρια ή δημιούργησαν επιχειρήσεις, χωρίς ποτέ να εξηγήσουν πώς τα κατάφεραν…

Βασική πηγή του άρθρου ήταν το βιβλίο του Ιωάννη Κ. Μπουγά, «Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ‘’ΒΑΝΔΕΑ’’», Α’ ΤΟΜΟΣ, Β’ ΕΚΔΟΣΗ ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΕΝΗ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ, 2023.

Μιχάλης Στούκας

ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ

Οι χρυσές λίρες της Κατοχής: Πόσες πήρε ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα και πόσες ξόδεψε

Ο πλήρης απολογισμός εσόδων - εξόδων της οργάνωσης του Ναπολέοντα Ζέρβα – Τα χρήματα που έλαβε από τους Βρετανούς - Νέα στοιχεία

Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα θέματα που αφορά την Εθνική Αντίσταση είναι τι έγινε με τα χρήματα που λάμβαναν οι αντιστασιακές οργανώσεις από τους Βρετανούς, τις περίφημες «χρυσές λίρες». Μέχρι σήμερα, κάποιοι πιστεύουν ότι υπάρχουν ακόμα θαμμένες, κρυμμένες, χρυσές λίρες.

Μερικοί μάλιστα, ψάχνουν να βρουν, 80 χρόνια μετά, λίρες της Κατοχής. Είναι εντυπωσιακό, ότι μία από τις κορυφαίες αντιστασιακές οργανώσεις, ο ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα, όχι μόνο κρατούσε πλήρη στοιχεία για το πόσες λίρες έπαιρνε από τους Βρετανούς, πόσες ξόδευε και για ποιες ακριβώς αγορές.

Με εντολή του Ζέρβα είχε συγκροτηθεί επιτροπή που διαχειριζόταν τα οικονομικά της οργάνωσης και μετά το τέλος του πολέμου, ο ΕΔΕΣ ήταν η μόνη οργάνωση που έδωσε στη δημοσιότητα πλήρη απολογισμό των οικονομικών δραστηριοτήτων του. Βέβαια, με το θέμα έχουμε ασχοληθεί και πριν λίγους μήνες, αλλά η ανεύρεση από εμάς και η αποκάλυψη, όπως θα δούμε, νέων στοιχείων, μας οδήγησε στη συγγραφή καινούργιων άρθρων.

Γεώργιος Αγόρος, βασικό στέλεχος του ΕΔΕΣ

Οι πρώτες λίρες των Βρετανών στον ΕΔΕΣΟ αγώνας του ΕΔΕΣ, που ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1941, κατά την Αριστερά, ως «αντίβαρο του ΕΛΑΣ» έγινε κάτω από αντίξοες συνθήκες. Πρωταρχικός στόχος της οργάνωσης ήταν η προστασία των αμάχων κατοίκων της επαρχίας, τόσο από τα αντίποινα των Αρχών Κατοχής όσο και από διάφορους ληστοσυμμορίτες. Σύντομα η Οργάνωση υποχρεώθηκε να αναλάβει δράση και εναντίον καπετάνιων άλλων Οργανώσεων, που είχαν εξελιχθεί σε μάστιγα για αγρότες και κτηνοτρόφους, οι οποίοι έφταναν στο σημείο να ζητούν από απόγνωση τη βοήθεια των Αρχών Κατοχής!

Ο Ζέρβας δεν ήθελε να επιβαρύνει τους χωρικούς για τη συντήρηση των ανδρών του. Έτσι, αξιοποίησε το γεγονός ότι οι Σύμμαχοι θεωρούσαν την Ελλάδα, λόγω της μορφολογίας του εδάφους της, πρόσφορη για αντιστασιακή δράση. Όπως γράφει ο Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος: «… ο Ζέρβας ουδέποτε εξήρτησε τη δράση του από τα χρήματα των Βρετανών και διατήρησε την ανεξαρτησία του και την αντενέργειά του. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα συχνά οι Βρετανοί να διακόπτουν τόσο τη χρηματοδότηση, όσο και την τροφοδοσία των ανταρτών του ΕΔΕΣ με όπλα». Βέβαια, η Αριστερά διαφωνεί κάθετα με αυτή την άποψη.

Ο Ζέρβας με συνεργάτες του

Οι πρώτες βρετανικές λίρες που έφτασαν στα χέρια του του Ν. Ζέρβα δόθηκαν σε αξιωματικούς για να συγκροτήσουν αντάρτικες ομάδες σε Θεσσαλία, Φθιώτιδα και Φωκίδα. Αυτό δεν έγινε. Φαίνεται ότι κάποιοι πήραν τα χρήματα, χωρίς να κάνουν απολύτως τίποτε… Ευτυχώς ο Ζέρβας είχε κρατήσει ένα μικρό ποσό, το οποίο έδωσε στον Δημήτριο Ίσκο, για να αγοράσει τα πρώτα τρόφιμα, που θα κατανάλωναν οι αντάρτες όταν θα έβγαιναν στο βουνό.

Ο Ζέρβας ξεκίνησε για το βουνό, τον Ιούλιο του 1942 με σχεδόν άδειες τσέπες. Ποτέ δεν κατέφυγε σε προαιρετικούς ή υποχρεωτικούς εράνους, επιτάξεις, επιβολή φορολογίας στους αγρότες. Αρχικά, βασίστηκε σε χρήματα συγγενών και φίλων, καθώς και όσα χρήματα έφερναν μαζί τους όσο έρχονταν από την Αθήνα. Ακόμα και εχθροί του Ζέρβα, παραδέχονται ότι εξοφλούσε πάντοτε πλήρως τις αγορές του, σε τιμές του ελεύθερου εμπορίου μην αφήνοντας να δημιουργηθούν χρέη.

Αγόρος, Ζέρβας και ο Βρετανός σύνδεσμος Μπαρνς, με μία νεαρή

Η επιτροπή διαχείρισης των οικονομικών του ΕΔΕΣ - Ο επικεφαλής της, Αντώνιος Πετάσης

Πώς κατάφερε όμως ο Ζέρβας, να διαχειριστεί με διαφανή τρόπο τα ποσά που λάμβανε από τους Βρετανούς, σε καιρό πολέμου μάλιστα και να δώσει στη δημοσιότητα τον πλήρη απολογισμό των οικονομικών του, μετά τον πόλεμο; Αυτό έγινε διότι από τη μέρα εξόδου του στο βουνό, ο Ζέρβας είχε συστήσει μία επιτροπή, που διαχειριζόταν τα οικονομικά του ΕΔΕΣ και απέδιδε, σε τακτά χρονικά διαστήματα, λογαριασμό στον ίδιο. Επικεφαλής αυτής της επιτροπής ήταν ο εμπορικός αντιπρόσωπος Αντώνιος Πετάσης, ο οποίος ήταν και ο συντάκτης της τελευταίας και συγκεντρωτικής αναφοράς προς τον Ζέρβα.

Αναφέρουμε προς το παρόν, ότι σύμφωνα με τον Πετάση, οι οικονομικές υπηρεσίες του ΕΔΕΣ έλαβαν συνολικά 221.760 χρυσές βρετανικές λίρες, 95.825 βρετανικές στρατιωτικές λίρες και 4.441.054 497 δραχμές, από τις αρχές Νοεμβρίου 1942 ως τον Απρίλιο του 1945. Επιπλέον, οι διάφοροι απεσταλμένοι του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής, έδωσαν απευθείας στα τοπικά αρχηγεία του ΕΔΕΣ στο βουνό 38.000-40.000 χρυσές λίρες, από τον Μάιο του 1943 ως τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους. Το ποσό αυτό δεν συμπεριλήφθηκε στην αναφορά του Πετάση, γιατί οι κατά τόπους επικεφαλής δεν έδωσαν στην οικονομική υπηρεσία αναλυτικό απολογισμό για τα χρήματα αυτά.

Ο Αντώνιος Πετάσης στη μοναδική φωτογραφία του

Αναλυτική κατάσταση με τα χρήματα που εισέπραξε και ξόδεψε ο ΕΔΕΣ

Ο Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος στη ΜΟΝΟΓΡΑΦΙΑ του περιοδικού «ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ» (2007) με τίτλο «ΕΔΕΣ- ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ» παρουσιάζει αναλυτικά, ανά μήνα, τα χρήματα που έλαβε ο ΕΔΕΣ. Θα αναφέρουμε ενδεικτικά, ότι τον Νοέμβριο του 1942 έλαβε τα πρώτα χρήματα (1.000 χρυσές λίρες), τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο του 1943 έλαβε 1.270 χρυσές λίρες και 4.000.000 δραχμές, ενώ από τον Μάρτιο ως τον Ιούνιο του ίδιου έτους έλαβε 13.895 χρυσές λίρες και 217.000.000 δραχμές. Στη συνέχεια για το 1943, η βοήθεια κυμαινόταν από 7.000 χρυσές λίρες (Οκτώβριος 1943), μέχρι 20.570 χρυσές λίρες (Αύγουστος 1943).

Το 1944, η βοήθεια ήταν μεγαλύτερη και ανελλιπής, ως τον Οκτώβριο του 1944 (εξαίρεση αποτελεί ο Φεβρουάριος του 1944, που δεν δόθηκαν χρήματα στον ΕΔΕΣ). Το μεγαλύτερο ποσό, το έλαβε η οργάνωση ήταν τον Αύγουστο του 1944 (30.611 χρυσές λίρες και 1.743.150.000 δραχμές). Ο Ζέρβας έκρινε ότι δεν μπορούσε να αξιοποιηθεί όλο το ποσό των βρετανικών λιρών και ήταν απαραίτητη η μετατροπή του σε δραχμές. Σταδιακά εξαργυρώθηκαν 56.247 χρυσές βρετανικές λίρες (από τις 221.760) και εισπράχθηκαν 1.198.863.346.026 δραχμές.

Ας δούμε όμως τα έξοδα του ΕΔΕΣ. Αυτά αφορούσαν, τροφοδοσία και επιδόματα τμημάτων του Γενικού Αρχηγείου, τροφοδοσία και επιδόματα διαφόρων μονάδων, βοηθήματα και ενισχύσεις, γενικά έξοδα και έξοδα της οργάνωσης της Αθήνας. Αναλυτικά:

α) Γενικό Αρχηγείο: 19.881 χρυσές λίρες, 443.947.980.605 δραχμές. Ο Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος παραθέτει αναλυτικά ανά μήνα τα έξοδα αυτά, δεν θεωρούμε ότι έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία η αναφορά τους.

β) Διάφορες μονάδες: 123.401 χρυσές λίρες, 581.605.381.687 δραχμές.

γ) Βοηθήματα και ενισχύσεις: 9.121 χρυσές λίρες, 40.379.464.000 δραχμές

δ) Πολεμικές ζημίες: 6.252 χρυσές λίρες, 935.536.039 δραχμές

ε) Έξοδα Οργάνωσης (ΕΔΕΣ) Αθηνών: 2.803 χρυσές λίρες, 4.013.328.697 δραχμές

στ) Αγορασθέντα κτήνη (παλαιότερα, έτσι ονομάζονταν τα ζώα, ιδίως αυτά που χρησιμοποιούνταν για μεταφορές π.χ. τα μουλάρια, τα άλογα και τα γαϊδούρια, η βοήθεια που πρόσφεραν στον Ελληνικό Στρατό και τις αντιστασιακές οργανώσεις τα ζώα αυτά, ήταν ανεκτίμητη): 681 χρυσές λίρες, 29.350.000 δραχμές. Δυστυχώς, τα περισσότερα από τα ζώα αυτά πέθαναν στη διάρκεια των επιχειρήσεων. Το σύνολο των ποσών που δαπανήθηκαν (α-στ) ήταν 165.474 χρυσές λίρες και 1.190.821.147.178 δραχμές.

Ο Ναπολέων Ζέρβας προσερχόμενος σε παρέλαση

Βοήθεια σε άπορους και πυρόπληκτους

Ένα σημαντικό ποσό επίσης διέθεσε ο ΕΔΕΣ στους άπορους κατοίκους των χωριών των περιοχών δράσης του. Επίσης, όταν τον Ιούλιο του 1943, οι Ιταλοί πυρπόλησαν χωριά, αλλά και απομονωμένες αγροικίες στην περιοχή του Βάλτου Αιτωλοακαρνανίας, το Γενικό Αρχηγείο του ΕΔΕΣ έσπευσε να συνδράμει με 9.121 λίρες και 40.379.464.000 δραχμές. Να σημειώσουμε ότι τα χρήματα αυτά είναι ανεξάρτητα από τη συμμαχική βοήθεια προς τα δεκάδες πυρόπληκτα χωριά εκείνη την εποχή. Οι κάτοικοι των χωριών αυτών βρίσκονταν σε τραγική θέση και σαφώς η βοήθεια των Συμμάχων και του ΕΔΕΣ ήταν σημαντική.

Επίσης δόθηκαν κάποια χρήματα για λειτουργικά και άλλα έξοδα του Γενικού Αρχηγείου, πέρα από αυτά που αναφέραμε παραπάνω. Αναλυτικά:

α) Οδοιπορικά, τροφοδοσία, αποζημίωση: 1.627 λίρες, 8.569.044.000 δραχμές σε συνδέσμους και πληροφοριοδότες.

β) Γραφική ύλη: 146 λίρες, 23.444.844.300 δραχμές

γ) Μεταφορές τροφίμων και όπλων, αποζημιώσεις κτηνών και ημιόνων: 562 λίρες, 87.732.200 δραχμές

δ) Παραστάσεις σε εθνικές εορτές, κηδείες και μικροέξοδα 147 λίρες, 16.588.940.650 δραχμές

ε) Ελλείμματα χρηματαποστολών, κυρίως αυτά αφορούν χρήματα που κατασχέθηκαν σε συνδέσμους κ.ά.: 47 λίρες 6.558.000 δραχμές

στ) Έκτακτες δαπάνες: 240 λίρες, 51.406.187.000 δραχμές

ζ) Αποζημιώσεις: 168 λίρες, 16.800.000 δραχμές και

η) Αγορές και επισκευές εργαλείων και σκευών: 398 λίρες, 20.290.000.000 δραχμές

Το συνολικό ποσό των παραπάνω ανήλθε σε 3.335 λίρες, 120.710.106.150 δραχμές.

Η απροσδόκητη ζημιά του ΕΔΕΣ από τη συμμαχική επιχείρηση στην Ήπειρο που δεν έγινε ποτέ.

Ο Ναπολέων Ζέρβας με άνδρες του ΕΔΕΣ

Τον Ιούνιο του 1943, το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής έδωσε εντολή στον ΕΔΕΣ για αγορά και αποθήκευση τροφίμων εν όψει απόβασης, στις ακτές της Ηπείρου (που δεν έγινε ποτέ). Ο ΕΔΕΣ ξόδεψε 5.194 λίρες και 8.796.714 δραχμές, για την αγορά τροφίμων που μεταφέρθηκαν στις περιοχές Πηγών και Τετράκωμου. Όμως, οι Γερμανοί κατέσχεσαν τα τρόφιμα αυτά, κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Οκτωβρίου 1943.

Οι Εδεσίτες αναπλήρωσαν, με αργούς ρυθμούς τα τρόφιμα αυτά, όμως και τα νέα τρόφιμα που αγόρασαν κατασχέθηκαν από τους Ναζί κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Σεπτεμβρίου 1944. Η συνολική ζημιά του ΕΔΕΣ ήταν 6.252 λίρες και 135.536.039 δραχμές.

Κέρκυρα, 26 Δεκεμβρίου 1944, ο Αντισυνταγματάρχης του ΕΔΕΣ Γεώργιος Αγόρος και ο κυβερνήτης του αγγλικού μεταγωγικού κατά την άφιξή τους στο Καφέ Γυαλί

Επίλογος

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ο ΕΛΑΣ υπό τον Βελουχιώτη επιτέθηκε στον ΕΔΕΣ. Το αποτέλεσμα ήταν 8.000 μαχητές της οργάνωσης και 7.000 άμαχοι να γίνουν «πρόσφυγες» και να μεταβούν στην Κέρκυρα, ως τον Απρίλιο του 1945. Για τη συντήρησή τους δαπανήθηκαν περίπου 24.000 χρυσές βρετανικές λίρες (95.825 βρετανικές στρατιωτικές λίρες). Τέλος, οι Βρετανοί έδωσαν στον ΕΔΕΣ 67.686 χρυσές λίρες για να τις παραδώσει στους κατοίκους των χωριών της Ηπείρου που τα σπίτια τους είχαν πυρποληθεί από τους Γερμανούς και ήταν άστεγοι.

Το Γενικό Αρχηγείο του ΕΔΕΣ απέδωσε ξεχωριστό λογαριασμό για το ποσό αυτό απευθείας στους Βρετανούς. Τα στοιχεία που παραθέτει ο Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος δείχνουν ότι τα χρήματα που πήρε από τους Βρετανούς ο ΕΔΕΣ, σχεδόν εξ ολοκλήρου αξιοποιήθηκαν κατά τον καλύτερο τρόπο. Προκαλεί εντύπωση η άψογη διαχείριση των οικονομικών και η λεπτομερής καταγραφή εσόδων-εξόδων μέσα σε αντίξοες συνθήκες.

Ο Ζέρβας τήρησε την υπόσχεση που είχε δώσει βγαίνοντας «στο βουνό»: «… όταν θα καταθέσουμε τα όπλα μας, θα καταθέσουμε και την πολιτεία (τον τρόπο ζωής, τα πεπραγμένα) μας, για να μας κρίνει ο λαός». Φυσικά, μπορεί να γίνει κριτική για τη διαχείριση των χρημάτων που έλαβε ο ΕΔΕΣ. Ο Ηπειρώτης λογοτέχνης Γιώργος Κοτζιούλας, δεν έχει και την καλύτερη άποψη για τον Ζέρβα: "Ο Ζέρβας...έναν ήχο αγαπούσε: της λίρας -κι ένα βρόντο σκιαζόταν: της κουμπούρας. Από διπλωματίες και πρωτόκολλα δεν έπαιρνε χαμπέρι".Τι έκανε όμως ο ΕΛΑΣ; Παρέδωσε ανάλογη κατάσταση με τα χρήματα που έλαβε και έδωσε; Μετά τον θάνατο του Άρη Βελουχιώτη, τι απέγιναν οι λίρες που είχε μαζέψει και κουβαλούσε πάντα μαζί του;Όλα αυτά, θα τα δούμε σε άρθρο μας το επόμενο Σ/Κ.

Πηγή: Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος, «ΕΔΕΣ-ΑΓΝΩΣΤΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ», Μονογραφία του περιοδικού «ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ, 2007

Μιχάλης Στούκας

ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ