18 Νοεμβρίου 2026

Οι νεκροί του Πολυτεχνείου: Οι μαρτυρίες, η πραγματικότητα, οι φήμες και οι θεωρίες περί ομαδικών τάφων

53 χρόνια μετά την εξέγερση, παραμένουν ερωτήματα για το κατά πόσον έχουν καταγραφεί όλοι οι νεκροί της εξέγερσης - Το πόρισμα Τσεβά - Η πολύχρονη έρευνα και ο «προσωρινός κατάλογος» από τον ιστορικό Λεωνίδα Καλλιβρετάκη και το βιβλίο «Θάνατοι στη χούντα» του Δημήτρη Βεριώνη

Έχουν περάσει 53 χρόνια από τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και μέχρι σήμερα δεν έχει ξεκαθαρίσει τελείως η κατάσταση. Στηριζόμενοι στα βιβλία του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, φοιτητή το 1973 και Διευθυντή Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από το 2001 ως το 2020 (στο ΕΙΕ άρχισε να εργάζεται από το 1988) που έχει μελετήσει τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1973 για 50 χρόνια και το βιβλίο του Δημήτρη Βεριώνη «ΘΑΝΑΤΟΙ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ», που κυκλοφόρησαν τα τελευταία χρόνια θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε σχετικά άγνωστα στοιχεία.


Χιλιάδες κόσμου έξω από το Πολυτεχνείο

Οι αρνητές της πραγματικότητας: Δεν υπήρχαν νεκροί στο Πολυτεχνείο

Μια ιστορική προσέγγιση που πηγάζει από ιδεολογικές αγκυλώσεις ή από άγνοια είναι ότι δεν υπήρξαν νεκροί στο Πολυτεχνείο. Όπως γράφει ο Δ. Βεριώνης, εργαλειοποιείται με αφελή ή ύπουλο τρόπο η λέξη «Πολυτεχνείο». Δεν χωρά αμφιβολία ότι όλοι οι νεκροί -24 ταυτοποιημένοι και 16 μη ταυτοποιημένοι σύμφωνα με την πιο πρόσφατη καταγραφή του Λ. Καλλιβρετάκη, που αναφέρεται σε «προσωρινό κατάλογο»- σχετίζονται με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και δεν ήταν άνθρωποι που σκοτώθηκαν μέσα στο κτιριακό συγκρότημα του ΕΜΠ.

Άλλωστε, η ίδια η χούντα έκανε λόγο για 5 νεκρούς (Σάββατο 17/11), 11 νεκρούς (Δευτέρα 19 Νοεμβρίου) και τελικά για 12. Πώς είναι δυνατόν η χούντα να δέχεται την ύπαρξη νεκρών και κάποιοι να την αρνούνται 53 χρόνια μετά;

Δεν υπήρχαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο

Η πιθανότερη εκδοχή είναι ότι δεν υπήρξαν νεκροί μέσα στον χώρο του Πολυτεχνείου. Υπήρξαν όμως τουλάχιστον τρεις τραυματίες: η Καλλιόπη (Πέπη) Ρηγοπούλου, ο Σωτήρης Κοκκίνης και ο Νίκος Πατσαβός, κατά την είσοδο του άρματος μάχης AMX-30 στον χώρο του ΕΜΠ.


Μιχαήλ Γουνελάς, ο αξιωματικός επικεφαλής του άρματος μάχης που μπήκε στο Πολυτεχνείο

Υπάρχουν επίσης αναφορές από φοιτητές τότε, κάποιοι ήταν και μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής, όπως ο Στέλιος Λογοθέτης (κάνει λόγο για 22 νεκρούς), ο Στέφανος Τζουμάκας, ο φαρμακοποιός Α. Παναγόπουλος, που αναφέρεται σε 17 νεκρούς στα υπόγεια του Πολυτεχνείου, ο Κ. Κούτρας (κάνει λόγο για 22 νεκρούς) κ.ά. Από όλες τις περιπτώσεις που αναφέρονται, ο Δ. Βεριώνης γράφει ότι για τρία άτομα υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες: μια άγνωστη ξανθιά κοπέλα που απεβίωσε στον χώρο του ιατρείου στο Πολυτεχνείο, ένας άγνωστος νεαρός που έφερε τραύμα στα γεννητικά όργανα και ένας άνδρας άγνωστος, που είχε σχεδόν κομμένο το αριστερό πόδι του και πέθανε στο ιατρείο.


Διαδηλωτές γράφουν συνθήματα σε τρόλεϊ τον Νοέμβριο του 1973

Μέσα στο Πολυτεχνείο βρίσκονταν χιλιάδες άτομα

Έχει δοθεί η εντύπωση από κάποιους, ότι εντός του χώρου του Πολυτεχνείου βρίσκονταν δεκάδες χιλιάδες άτομα. Όπως όμως γράφει ο Λ. Καλλιβρετάκης, ακόμα και στην κορύφωση των κινητοποιήσεων μέσα στο ΕΜΠ υπήρχαν το πολύ 5.000 άτομα. Βέβαια, γύρω από το Πολυτεχνείο, αλλά και σε δρόμους πιο μακριά από αυτό υπήρχαν όντως δεκάδες χιλιάδες άτομα (κυρίως οικοδόμοι, εργάτες, φοιτητές-φοιτήτριες, μαθητές-μαθήτριες κ.ά.), που έσπευσαν να συμπαρασταθούν στους φοιτητές και τις φοιτήτριες.


Φοιτητές στο Πολυτεχνείο φωνάζουν συνθήματα

Μακάβρια παιχνίδια με τον αριθμό των νεκρών

Πρόκειται για ένα ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί με ακρίβεια. Το χάος που επικρατούσε στο Πολυτεχνείο, εκτός από όλα τα άλλα οδήγησε, όπως εύστοχα επισημαίνει ο Λ. Καλλιβρετάκης και στο εξής: «… η κατάσταση αυτή (η χαώδης και οι ατεκμηρίωτες πληροφορίες για περισσότερα θύματα), δεν απαξιώνει μόνο την εξέγερση καθεαυτή, τις χιλιάδες των ανθρώπων που ρίχτηκαν στη φωτιά και εν τέλει, εξευτελίζει τη μνήμη των πραγματικών θυμάτων, αλλά προχωρά πέραν αυτού: Αφήνει το περιθώριο στους έμμεσους ή άμεσους υποστηρικτές του καθεστώτος και τους κάθε λογής «αναθεωρητές» της Ιστορίας να μιλούν για «παραμύθια της Αριστεράς» και για «δυο-τρεις νεκρούς από αδέσποτες σφαίρες».

Η εφημερίδα «Μακεδονία», στις 17/10/1974, λίγο πριν δοθεί στη δημοσιότητα το πόρισμα Τσεβά (αναφερόταν σε 34 νεκρούς, από τους οποίους οι 16 αταυτοποίητοι) έγραψε ότι οι νεκροί ήταν 47 και οι τραυματίες 1.250. Ο Καλλιβρετάκης αναφέρει ότι οι επιβεβαιωμένοι τραυματίες ήταν 1.103, ωστόσο σίγουρα υπήρχαν και πολλοί ακόμα που έλαβαν ιατρική περίθαλψη κρυφά ή προτίμησαν να μεταβούν στα σπίτια τους και να λάβουν εκεί την όποια ιατρική βοήθεια.

Ο δημοσιογράφος Νικηφόρος Αντωνόπουλος έγραψε για 48 νεκρούς, με βάση πληροφορίες από το εξωτερικό. Ο πράκτορας της, τότε, ΚΥΠ Δημήτρης Πίμπας έκανε μάλιστα λόγο για περισσότερους από 500 νεκρούς, ενώ ο Παντελής Τσαγκουρνής που υπηρετούσε εκείνη την περίοδο στο Πεντάγωνο, σε αρχική του κατάθεση στον Δ. Τσεβά αναφέρθηκε σε 423 νεκρούς. Αργότερα έκανε λόγο για 423 νεκρούς και τραυματίες. Οι δημοσιογράφοι Μπάμπης Γεωργούλας και Γρηγόρης Παπαδάτος παρουσίασαν λίστες ονομάτων στους ανακριτές Χριστοφορίδη και Τσεβά. Σε αυτές υπάρχουν 58 κοινά ονόματα.

Κάποιοι συμπεριλαμβάνονται στα επίσημα πορίσματα, κάποιοι και κάποιες όχι. Πολύ καλό είναι και το ρεπορτάζ του «Ριζοσπάστη» στις 16/10/1975 καθώς παρουσιάζει για πρώτη φορά ανάμεσα στους νεκρούς και τον 22χρονο φοιτητή Ιωάννη Μικρώνη. Ο Μικρώνης κακοποιήθηκε άγρια στις 16/11/1973. Δέχτηκε τις πρώτες βοήθειες στο ιατρείο του Πολυτεχνείου. Στη συνέχεια αναχώρησε για το σπίτι του. Τις επόμενες ημέρες, η υγεία του άρχισε να επιδεινώνεται. Νοσηλεύτηκε στο Λαϊκό Νοσοκομείο, όπου και πέθανε λόγω ρήξης ήπατος, στις 17/12/1973. Τότε δεν υπήρχαν αξονικές και μαγνητικές τομογραφίες, παρά μόνο απλές ακτινογραφίες, που δεν έδειξαν προφανώς τη μεγάλη ζημιά που είχε υποστεί ο άτυχος 22χρονος.


Το άρμα μάχης ΑΜΧ-30 που μπήκε στο Πολυτεχνείο, εκτίθεται στο ΚΕΤΘ Αυλώνα σήμερα

Από πού ξεκίνησε το τανκ που εισέβαλε στο Πολυτεχνείο

Μια φήμη αναφέρει ότι η Βόρεια Πύλη του ΚΕΤΘ Αυλώνα παραμένει κλειστή σε ένδειξη πένθους, γιατί από εκεί ξεκίνησε το ΑΜΧ-30 που μπήκε στο Πολυτεχνείο.


Το ΑΜΧ-30 ετοιμάζεται να μπει στο Πολυτεχνείο

Άγνωστη σε πολλούς φήμη, ευρέως διαδεδομένη όμως σε όσους υπηρέτησαν στο Κέντρο Εκπαίδευσεως Τεθωρακισμένων (ΚΕΤΘ) στον Αυλώνα Αττικής. Παντελώς ανυπόστατη, καθώς το ΚΕΤΘ Αυλώνα ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1975. Το άρμα μάχης ΑΜΧ-30 που «μπήκε» στο Πολυτεχνείο ξεκίνησε από το Γουδή, όπου βρισκόταν το 1973 το Κέντρο Εκπαίδευσης και η Σχολή Τεθωρακισμένων. Κατά τη διάρκεια της θητείας μου στο ΚΕΤΘ Αυλώνα εξήγησα τα παραπάνω σε πολλούς «συναδέλφους» μου που πίστευαν την αβάσιμη φήμη…

Κλειδί για τους νεκρούς το τότε «Ρυθμιστικό» νοσοκομείο

«Κλειδί» για τους «νεκρούς του Πολυτεχνείου» είναι το πόσοι πέθαναν στο, τότε «Ρυθμιστικό», σήμερα Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αθηνών. Υπάρχουν αναφορές για 20-25 νεκρούς μόνον εκεί. Να σημειώσουμε ότι Διοικητής του «Ρυθμιστικού» τότε ήταν ο τεγματάρχης Βασίλης Μπουκλάκος, που καταδικάστηκε σε φυλάκιση 20 μηνών, κατά τη Δίκη του Πολυτεχνείου. Ο Δημήτρης Βεριώνης αναφέρεται αναλυτικά σε 6 ακόμα άτομα που πιστεύει ότι είναι ανάμεσα στα θύματα του Πολυτεχνείου.

Πρόκειται για τους: Στέλλα Κρητικάκη (1950-1973), Παναγιώτη Λαζαρίδη ή Λαζαριώτη ή Λαγαριώτη, Χαράλαμπο Παπαδόπουλο, Στέφανο Στρίγκο (1949-1973), Νικόλαο Χαραλαμπίδη και Ιωάννη Χλότζιο (1952-1973).


Δεξιά, η παλιά πόρτα του Πολυτεχνείου που γκρέμισε το άρμα μάχης, αριστερά, όπως έχει γραφτεί, η προτομή του Νίκου Σβορώνου

Υπήρχαν ομαδικοί τάφοι στου Ζωγράφου;

Ο στρατιώτης Παντελής Τσαγκουρνής σε μαρτυρία του που καταγράφεται στο βιβλίο του Μπάμπη Γεωργούλα “Θέμις - Το σχέδιο σφαγής” αναφέρθηκε σε ομαδικούς τάφους “στις λεύκες… πίσω από το 401”. Υποστήριζε ότι “πολλοί απ’ τους νεκρούς που πέθαναν στο Ρυθμιστικό μεταφέρθηκαν στο ΚΕΣΑ (Κέντρο Εκπαίδευσης Στρατιωτικής Αστυνομίας), μέσω μιας διαδρομής που γίνεται από τη Μεσογείων και μέσω ενός δρομίσκου ανάμεσα σε ΥΕΝΕΔ και 401 (Στρατιωτικό Νοσοκομείο)”. Εκεί βρίσκεται σήμερα η αρχή της Περιφερειακής Λεωφόρου Αλίμου-Καρέα-Κατεχάκη. Στις λεύκες του ΚΕΣΑ, κατά τον Τσαγκουρνή υπήρχαν 3 ή 4 ομαδικοί τάφοι και εκεί ενταφιάστηκαν οι νεκροί του Ρυθμιστικού και άλλοι που σκοτώθηκαν σε διάφορους δρόμους. Ο Τσαγκουρνής κατέθεσε ότι άκουσε ότι ‘’οι νεκροί μεταφέρονταν εκεί με νοσοκομειακά οχήματα του Στρατού”.

Αλλά και ο δημοσιογράφος Γρηγόρης Παπαδάτος, τόσο κατά την ανακριτική διαδικασία όσο και στη Δίκη του Πολυτεχνείου έκανε λόγο για ομαδικούς τάφους. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της εφημερίδας “Μακεδονία” στις 16/10/1974, ο Παπαδάτος κατέθεσε, ότι όταν ενταφιάζονταν πολλοί μαζί, το νεκροταφείο απομονωνόταν, ανοιγόταν ένας τεράστιος λάκκος, οι νεκροί μεταφέρονταν τη νύχτα και θάβονταν αμέσως, συνήθως χωρίς νεκρώσιμη ακολουθία. Ο Παπαδάτος, σύμφωνα με το ίδιo ρεπορτάζ εντόπισε μεμονωμένους ή ομαδικούς τάφους στα νεκροταφεία Ζωγράφου, Κόκκινου Μύλου, Αναστάσεως, Νεαπόλεως, Καλλιθέας, Αγίου Βασιλείου (Περιστερίου) και στο Γ’ Νεκροταφείο. Ο Παπαδάτος ανέφερε τα ίδια στοιχεία σε υπόμνημά του στον Εισαγγελέα Τσεβά, ενώ στη Δίκη του Πολυτεχνείου είπε ότι μαζί με τη δικηγόρο Φιλάνθη Ψύρρα επισκέφτηκαν το Νεκροταφείο Ζωγράφου και διαπίστωσαν την ύπαρξη των ομαδικών τάφων. Η Φιλάνθη Ψύρρα υποστήριζε τα παραπάνω ως το τέλος της ζωής της.


Κωνσταντίνος Κονοφάγος, ο γενναίος Πρύτανης του Πολυτεχνείου το 1973

Οι φημολογούμενοι ομαδικοί τάφοι στο Νεκροταφείο Ζωγράφου υποστηρίχθηκε ότι βρίσκονταν στο βόρειο τμήμα του, όπου υπάρχει βάραθρο που συνόρευε με στρατιωτικές εγκαταστάσεις και στο οποίο γίνονταν συνεχείς επιχωματώσεις. Ο Δημήτρης Μπέης, Δήμαρχος Ζωγράφου μετά τη Μεταπολίτευση δήλωσε ότι εξακρίβωσε πως τις ημέρες των γεγονότων και για αρκετές ημέρες υπήρχαν στο σημείο περίπολοι του Στρατού και μηχανοκίνητα μέσα και η κυκλοφορία των πολιτών υπήρξε “δυσχερής, ανεπίτρεπτος δε κατά τας νυχτερινάς ώρας” (“Ριζοσπάστης” 12/1/1974, σελ. 1).

Ο Μπέης, μετέπειτα Δήμαρχος Αθηναίων, σύμφωνα με τον “Ριζοσπάστη” της 16/10/1974, σελ. 7 αποφάσισε να διεξαχθούν έρευνες, με αναμόχλευση στα μπάζα των επιχωματώσεων. Ποτέ δεν έγινε γνωστό όμως, το κατά πόσον πραγματοποιήθηκαν έρευνες και τι αποτέλεσμα είχαν. Εκτός από τα παραπάνω υπήρξε και μία ανώνυμη επιστολή που αναφερόταν σε ομαδικό τάφο στην περιοχή της Πανεπιστημιούπολης. Δεν υπήρξαν όμως στοιχεία τεκμηρίωσης.

Η πρώτη αναφορά για ομαδικούς τάφους πάντως έγινε από την ελληνική εφημερίδα του εξωτερικού “Ελεύθερη Πατρίδα” (Λονδίνο - Παρίσι στις 7/2/1974). Βέβαια, θα πουν ορισμένοι ότι όλα τα παραπάνω είναι μυθεύματα ή υπερβολές. Από τη στιγμή όμως που κατατέθηκαν στη Δίκη του Πολυτεχνείου και στον Εισαγγελέα Τσεβά παύουν να είναι ανεπίσημα και θεωρήσαμε σκόπιμο να τα αναφέρουμε. Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Μπάμπης Γεωργούλας είχε σημαντική συμβολή στην έρευνα για το Πολυτεχνείο. Ήταν αυτός που αποκάλυψε την εγκληματική δράση του παρακρατικού Ηλία Τσαπούρα (ή Τσιαπούρη) και δημοσίευσε τη φωτογραφία του με όπλο. Ο Τσαπούρας πυροβολούσε από ταράτσα προς το Πολυτεχνείο. Ευθύνεται για δύο θανάτους και αρκετούς τραυματισμούς. Διώχθηκε ποινικά, αλλά είχε φύγει (ή φυγαδευτεί) στη Λατινική Αμερική. Πέθανε στην Κολομβία τη δεκαετία του 1980.


Η περίφημη αφίσα με την Ηλένια, που αποδείχτηκε ότι ήταν ένα μοντέλο, χωρίς καμία σχέση με το Πολυτεχνείο

Γιατί (όμως) δεν έγιναν γνωστά όλα τα θύματα;

Όπως γράφει ο Δ. Βεριώνης: “Η έρευνα δεν μπορεί να απορρίψει κατηγορηματικά όσα επωνύμως κατατέθηκαν τότε, χωρίς μάλιστα να γνωρίζει εάν διερευνήθηκαν οι προαναφερθείσες καταγγελίες”. Γιατί όμως δεν έγιναν γνωστά όλα τα ονόματα των νεκρών; Οι λόγοι, κατά τον Δ. Βεριώνη ήταν οι εξής:

α) Άγνοια των οικείων προσώπων, που οφειλόταν στις συνθήκες της εποχής οι οποίες ήταν ιδανικές για συγκάλυψη. Υπήρχαν περιπτώσεις όπου νεκροί παραδίδονταν στους οικείους τους σε σφραγισμένα φέρετρα. Ο θάνατός τους αποδιδόταν σε καρδιακό επεισόδιο ή σε τροχαίο. Σε ένα από αυτά, που έγινε στο Σχιστό, λίγο μετά τα γεγονότα του Πολυτεχνείου “καθ’ ομολογία ασφαλιστικού πράκτορα του αυτοκινήτου, ένας και όχι τέσσερις έπρεπε να είναι οι νεκροί. Οι άλλοι παρουσίαζαν σημεία αποσύνθεσης” (Μ. Γεωργούλας, ό. π.)

β) Μη ύπαρξη οικείων προσώπων

γ) Αποσιώπηση λόγω πολιτικών θέσεων

δ) Αποσιώπηση λόγω φόβου. Ακόμα και μετά τη Μεταπολίτευση οι μηχανισμοί της χούντας παρέμεναν ισχυροί. Στη Δίκη των πρωταιτίων του πραξικοπήματος στο εδώλιο κάθισαν μόλις 21 άτομα! “Μεταπολιτευτικά σταθεροποιήθηκε ένα κράτος μάλλον αυταρχικό, που τους επόμενους δύο-τρεις χρόνους έδερνε άγρια στην επέτειο του Πολυτεχνείου, μια χρονιά (σημ: 1980) υπήρχαν και νεκροί (σημ: Κουμής - Κανελλοπούλου). Δεν ήταν και η πιο ρόδινη κατάσταση”, είπε ο διάσημος γιατρός - ερευνητής Γιώργος Παυλάκης που οργάνωσε το ιατρείο του Πολυτεχνείου τις ημέρες της εξέγερσης.

ε) Η παραίτηση - το προσωπικό βίωμα του πόνου

στ) Η αποκόμιση οφελών. Έχει αποδειχθεί ότι η χούντα προσέγγιζε οικογένειες θυμάτων προτείνοντάς τους συναλλαγή χρηματική ή επαγγελματική (π.χ. η οικογένεια Μυρογιάννη, ενός από τους νεκρούς του Πολυτεχνείου αποκάλυψε δημόσια ότι δέχτηκε και αρνήθηκε σχετική πρόταση, είναι όμως άγνωστο τι έγινε με άλλες…).

ζ) Λάθη στα ονόματα

η) Πλημμελής έρευνα και

θ) Μετανάστευση στο εξωτερικό. Ο Μπάμπης Γεωργούλας αναφέρει ότι μετά το Πολυτεχνείο αρκετοί “μετανάστευσαν για να σωθούν, γιατί είχαν τον φόβο για το τι μπορεί να ακολουθήσει”. Σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτει ο ίδιος, το τελευταίο τρίμηνο του 1973 υπήρξε κατακόρυφη αύξηση των μεταναστευτικών ροών προς το εξωτερικό. Προφανώς θεωρεί ότι άνθρωποι που γνώριζαν πρόσωπα και πράγματα και θα μπορούσαν να προσθέσουν κι άλλα στοιχεία στις έρευνες μετανάστευσαν λόγω φόβου.΄

Όπως προκύπτει πάντως από την έρευνα Καλλιβρετάκη, αστυνομικοί και χωροφύλακες ήταν κυρίως αυτοί που πυροβολούσαν με ανθρωποκτόνο πρόθεση. 76 τραυματίες χτυπήθηκαν από σφαίρες, αλλά ευτυχώς δεν πλήγηκε κάποιο ζωτικό τους όργανο. Δυστυχώς, κάποιοι έμειναν ανάπηροι και κάποιοι-κάποιες με χρόνια προβλήματα υγείας μετά τον τραυματισμό τους.


Toril Margethe Engeland, 22 ετών, φοιτήτρια από τη Νορβηγία. Ηταν ένα από τα θύματα των ελεύθερων σκοπευτών που έδρασαν γύρω από το Πολυτεχνείο

Πηγές: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΒΕΡΙΩΝΗΣ, “ΘΑΝΑΤΟΙ ΣΤΗ ΧΟΥΝΤΑ”, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΠΟΣ, 2024

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, “ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ”, Β’ ΕΚΔΟΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΘΕΜΕΛΙΟ, 2024.

Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ