Σε τεχνικό στάδιο εξειδίκευσης περνά ο σχεδιασμός για τη λειτουργία των κόμβων επιστροφής μεταναστών (return hubs), καθώς οι πέντε συμμετέχουσες ευρωπαϊκές χώρες εντείνουν τις διαπραγματεύσεις με τη Ρουάντα. Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρίσκονται οι όροι διαμονής και υποστήριξης των μεταφερομένων μεταναστών, η χρηματοδότηση και η οργάνωση της δομής, καθώς και η διαμόρφωση ενός ευρύτερου πλαισίου συνεργασίας με τη χώρα υποδοχής. Το εγχείρημα σχεδιάζεται να ξεκινήσει πιλοτικά για περίπου δύο χρόνια, με δυναμικότητα φιλοξενίας 100 ατόμων ταυτόχρονα, ενώ στόχος είναι η οριστικοποίηση της συμφωνίας με τη Ρουάντα στις αρχές του 2027.
Όπως αναφέρουν ανώτατες πηγές του υπουργείου Μετανάστευσης στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, οι διαβουλεύσεις με τη Ρουάντα εστιάζουν τόσο στη λειτουργία της δομής όσο και στους τρόπους ένταξης και στήριξης των μεταναστών, με το ενδεχόμενο αξιοποίησης ευρωπαϊκών κονδυλίων για τα σχετικά προγράμματα να παραμένει ανοιχτό.
Κεντρικός στόχος των διαπραγματεύσεων είναι η διαμόρφωση μιας αμοιβαία επωφελούς συνεργασίας με τη χώρα υποδοχής. Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, πέρα από τις συζητήσεις για τη νόμιμη μετανάστευση, εξετάζεται η παροχή υποτροφιών σε αριστούχους μαθητές από τη Ρουάντα για φοίτηση σε ξενόγλωσσα προγράμματα ελληνικών πανεπιστημίων — μια κίνηση που ευθυγραμμίζεται με τη στρατηγική της αφρικανικής χώρας για ενίσχυση της εξωστρέφειάς της και σύσφιξη των σχέσεών της με την Ευρώπη.
Με βάση τον σχεδιασμό των πέντε χωρών, στόχος είναι η συμφωνία με τη χώρα υποδοχής να έχει οριστικοποιηθεί στις αρχές του 2027. Αμέσως μετά την υπογραφή της, θα μπορεί να ξεκινήσει η έκδοση των πρώτων εθνικών αποφάσεων επιστροφής ή απομάκρυνσης, αν και το πότε ακριβώς θα πραγματοποιηθούν οι μεταφορές θα καθοριστεί από τις εσωτερικές διαδικασίες του κάθε κράτους.
Ποιοι θα μεταφέρονται στα return hubs
Το νέο μοντέλο απευθύνεται αυστηρά σε υπηκόους τρίτων χωρών που βρίσκονται παράτυπα σε κάποιο από τα πέντε κράτη της πρωτοβουλίας και σε βάρος των οποίων εκκρεμεί εκτελεστή απόφαση επιστροφής ή απομάκρυνσης. Από τη διαδικασία εξαιρούνται ρητά όσοι δικαιούνται άσυλο ή διεθνή προστασία, όσοι διαμένουν νόμιμα στις χώρες αυτές, καθώς και οι ασυνόδευτοι ανήλικοι.
Κάθε μεταφορά θα πραγματοποιείται μόνο έπειτα από εξατομικευμένη αξιολόγηση, ακολουθώντας τα πρότυπα των αποφάσεων επιστροφής. Αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση αποτελεί ο πλήρης σεβασμός του ευρωπαϊκού και διεθνούς δικαίου, με έμφαση στα ανθρώπινα δικαιώματα και την αρχή της μη επαναπροώθησης.
Τι προβλέπεται για όσους φτάνουν στη Ρουάντα
Μόλις φτάνουν στη χώρα υποδοχής, οι μεταφερόμενοι θα αποκτούν άδεια διαμονής και θα φιλοξενούνται αρχικά σε μια ανοιχτή, προσωρινή δομή υποδοχής. Εκεί θα καλύπτονται οι πρώτες βασικές τους ανάγκες -στέγαση, σίτιση και υγιεινή- προτού μεταφερθούν σε πιο μόνιμα καταλύματα.
Στη συνέχεια, όσοι επιλέξουν να μείνουν στη Ρουάντα θα έχουν τη δυνατότητα ένταξης στην τοπική κοινωνία. Προβλέπεται πρόσβαση στην υγεία, τη στέγαση, την εκπαίδευση, την επαγγελματική κατάρτιση και την αγορά εργασίας, ώστε να πετύχουν την οικονομική και κοινωνική τους αυτονόμηση.
Από την άλλη, όσοι δεν θελήσουν να παραμείνουν στη χώρα θα διατηρούν το δικαίωμα οικειοθελούς αποχώρησης, είτε προς τη χώρα καταγωγής τους είτε προς οποιοδήποτε άλλο κράτος όπου μπορούν να εισέλθουν νόμιμα — με δυνατότητα ένταξης σε ειδικά προγράμματα υποστήριξης για την επιστροφή τους.
Το κόστος και ο ρόλος των διεθνών οργανισμών
Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, τα άμεσα έξοδα λειτουργίας του μοντέλου -στα οποία περιλαμβάνονται οι εγκαταστάσεις και τα προγράμματα κατάρτισης- θα επιβαρύνουν τις πέντε χώρες που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία. Ο ακριβής προϋπολογισμός αποτελεί μέρος των διαπραγματεύσεων με τη Ρουάντα, ενώ εξετάζεται η χρήση ήδη υπαρχουσών υποδομών, ώστε μέσα από την κοινή δράση των πέντε κρατών να εξοικονομηθούν πόροι μέσω οικονομιών κλίμακας. Ταυτόχρονα, παραμένει στο τραπέζι η αξιοποίηση ευρωπαϊκών κονδυλίων για τη χρηματοδότηση των δράσεων ένταξης και στήριξης των μεταναστών.
Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του πλαισίου εφαρμογής έχουν και οι διεθνείς οργανισμοί. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ), έπειτα από αίτημα της χώρας υποδοχής, εξετάζει τη δυνατότητα συμμετοχής του στην παροχή φροντίδας και βοήθειας προς τους μεταφερόμενους, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρχουν οι απαραίτητες εγγυήσεις. Στις πιθανές δραστηριότητές του περιλαμβάνονται η υποστήριξη κατά την υποδοχή, η συνδρομή στην ένταξη και η παροχή βοήθειας για οικειοθελή επιστροφή.
Αντίστοιχα, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες βρίσκεται σε συζητήσεις με τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες, προκειμένου να παράσχει συμβουλευτική υποστήριξη για τη διασφάλιση της συμβατότητας του μοντέλου με το προσφυγικό δίκαιο και τα διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Προβλέπεται, επίσης, η λειτουργία ανεξάρτητου μηχανισμού παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων, ο οποίος θα ελέγχει την ορθή και αποτελεσματική εφαρμογή της συμφωνίας. Οι μεταφερόμενοι θα διατηρούν πρόσβαση στο νομικό σύστημα και στη νομική συνδρομή υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους νόμιμους κατοίκους της χώρας υποδοχής.
Το ευρωπαϊκό και νομικό πλαίσιο
Οι πέντε χώρες που προωθούν την πρωτοβουλία υποστηρίζουν ότι η δημιουργία των return hubs εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει σαφή νομική βάση, χάρη στον νέο ευρωπαϊκό Κανονισμό Επιστροφών, ο οποίος προβλέπει τη δυνατότητα σύναψης συμφωνιών με τρίτες χώρες για τον σκοπό αυτό. Εκτιμούν ότι το μοντέλο μπορεί να εφαρμοστεί σε πλήρη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων των κανόνων για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουν, ωστόσο, ότι οι δικαστικές προσφυγές σε εθνικό ή διεθνές επίπεδο, καθώς και το ενδεχόμενο αρνητικών δικαστικών αποφάσεων, αποτελούν έναν από τους κινδύνους που καλούνται να αντιμετωπίσουν. Στο πλαίσιο αυτό, βρίσκονται σε στενή διαβούλευση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, προκειμένου να διασφαλίσουν εκ των προτέρων τη νομική θωράκιση του σχεδίου και να περιορίσουν τις πιθανότητες αμφισβήτησής του. Παράλληλα, η προβλεπόμενη πιλοτική περίοδος θα λειτουργήσει ως δοκιμαστικό στάδιο, κατά το οποίο θα αξιολογηθεί στην πράξη η εφαρμογή του μοντέλου και η δυνατότητά του να ανταποκριθεί στον αρχικό σχεδιασμό.
Σύμφωνα με το πλαίσιο που έχει παρουσιαστεί, η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποτελεί βασική προϋπόθεση για κάθε μεταφορά. Κανένα πρόσωπο δεν θα μεταφέρεται σε χώρα όπου αντιμετωπίζει πραγματικό κίνδυνο απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης ή τιμωρίας, ενώ θα εφαρμόζεται απαρέγκλιτα η αρχή της μη επαναπροώθησης.
Οι πέντε χώρες που προωθούν την πρωτοβουλία θεωρούν ότι η διαχείριση της μετανάστευσης αποτελεί παγκόσμια πρόκληση και, ως εκ τούτου, απαιτεί επιμερισμό της ευθύνης και όχι μετακύλισή της σε τρίτες χώρες. Όπως υποστηρίζουν, στόχος του μοντέλου δεν είναι η αποποίηση των ευρωπαϊκών ευθυνών, αλλά η αποτροπή επικίνδυνων και παράτυπων διαδρομών προς την Ευρώπη, που θέτουν σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές. Παράλληλα, εντάσσουν τα return hubs σε μια ευρύτερη προσέγγιση, η οποία περιλαμβάνει μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή συνεργασία και συμπράξεις με χώρες που βρίσκονται κατά μήκος των βασικών μεταναστευτικών διαδρομών, με σκοπό τον περιορισμό της παράτυπης μετανάστευσης και τη διαμόρφωση ενός πιο αποτελεσματικού, ασφαλούς και οργανωμένου συστήματος διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών.