Πού βρίσκεται η Μοσχόπολη; Ποιοι κατοικούσαν σ’ αυτή; Γιατί ονομάστηκε «Αθήνα της Τουρκοκρατίας;» - Πόσοι ήταν οι κάτοικοί της το 1769 και γιατί καταστράφηκε από αλβανικές συμμορίες; - Η κατάληψή της από τον Αλή πασά
Ένα από τα πιο δύσκολα θέματα με το οποίο έχουμε ασχοληθεί είναι το σημερινό. Αφορά τη Μοσχόπολη, μια πόλη της Β. Ηπείρου, με πληθυσμό τουλάχιστον 40.000 κατοίκων το 1769, η οποία ερημώθηκε μέσα σε τρεις μέρες, το έτος αυτό. Έχουμε στη διάθεσή μας τουλάχιστον 6-7 εγκυκλοπαίδειες και βιβλία που αναφέρονται σε αυτή και παραπέμπουν με τη σειρά τους σε δεκάδες άλλα συγγράμματα.
Υπάρχουν όμως πολλές διαφορετικές απόψεις για τη Μοσχόπολη που θα χρειαζόταν πολλά άρθρα για να τις αναπτύξουμε. Θα παραθέσουμε σήμερα τα πλέον πιθανά στοιχεία και αν χρειαστεί θα επανέλθουμε. Οι αριθμοί σε κάθε παρένθεση δείχνουν την πηγή από την οποία προέρχονται τα διάφορα στοιχεία.
Παλαιότερη φωτογραφία της Μοσχόπολης
Πού βρίσκεται η Μοσχόπολη;
Πού βρίσκεται η Μοσχόπολη;
Η Μοσχόπολη ανήκει σήμερα στην Αλβανία. Βρίσκεται στη Βόρεια Ήπειρο, περίπου 20 χλμ. ΒΔ της Κορυτσάς. Είναι χτισμένη σε υψόμετρο 11.115 μ. και εκτείνεται ανάμεσα στα βουνά της Όπαρης και της Οστροβίτσας, δυτικά των Πρεσπών και της λίμνης Αχρίδας (1). Ο πληθυσμός της το 2021 ήταν 1.058 κάτοικοι. Η σημερινή της ονομασία στα αλβανικά είναι Voskopoje (Βοσκοπόγιε) και στα βλάχικα, Moscopole (Μοσκοπόλε) (2).
Έχουν γραφτεί πολλά για το πού πρέπει να ενταχθεί γεωγραφικά η Μοσχόπολη: στην Ήπειρο, τη Μακεδονία ή την Αλβανία; Βλέποντας τον χάρτη τη θέση της, τη γειτνίαση της με την Κορυτσά, πού κατατάσσεται από όλους στη Β. Ήπειρο, τις απόψεις των παλαιοτέρων διαπρεπών επιστημόνων (Π. Αραβαντινός, Π. Λάμπρου, Σ. Βουτυράς, Ι. Βρετός, Ζ. Μολοσσός, Η. Δασσαρήτης, Θ. Χαβέλλας, Ι. Βογιατζίδης, Ε. Κουρίλας, Α. Κεραμόπουλλος) και άλλοι, όπως ο μητροπολίτης Βελεγράδων Άνθιμος Αλεξούδης, αλλά και ο Κ.Α. Βακαλόπουλος στο βιβλίο του «Ήπειρος» (1992) (1) θεωρούμε ότι η Μοσχόπολη ανήκει στην Ήπειρο.
Γνώρισε μεγάλη ακμή, ιδιαίτερα των 18ο αιώνα, οπότε και εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα της ευρύτερης περιοχής, με έντονη οικονομική πολιτική και πνευματική ανάπτυξη. Δεν είναι τυχαίος ο χαρακτηρισμός «αι Αθήναι της τουρκοκρατίας», που έδωσε στη Μοσχόπολη, ο Φ. Μιχαλόπουλος (1941).
Χάρτης με τη Μοσχόπολη, Voskopoje στα αλβανικά, σήμερα
Πότε ιδρύθηκε η Μοσχόπολη;
Πότε ιδρύθηκε η Μοσχόπολη;
Ένα ακόμα από τα βασικά προβλήματα για τη Μοσχόπολη είναι ο χρόνος ίδρυσής της. Ο Γάλλος διπλωμάτης Φρανσουά Πουκεβίλ θεωρεί ότι η Μοσχόπολη ιδρύθηκε από τον Κουίντο Μάξιμο τον 11ο αιώνα, εκεί που βρισκόταν η αρχαία πόλη των Μόσχων (de Mosches). Πρόκειται όμως για έωλη και ατεκμηρίωτη εκδοχή του Πουκεβίλ, πού όμως οφείλουμε να τονίσουμε, ότι όταν περιγράφει σύγχρονα με αυτόν γεγονότα είναι ακριβής και τα βιβλία του αποτελούν πολύτιμη πηγή πληροφοριών.
Μια άλλη εκδοχή, ξεχωριστή από τις υπόλοιπες είναι αυτή του Σωκράτη Λιάκου στο βιβλίο του «Η καταγωγή των Βλάχων» (Θεσσαλονίκη 1965), σύμφωνα με την οποία οι πρώτοι κάτοικοι της Μοσχόπολης ήταν αστικοποιημένοι Βλάχοι, που προέρχονταν από τη Δεάβολη (ή Διάβολη) που βρίσκεται σήμερα στην Αλβανία στην επαρχία Devol. Η Δεάβολη ήταν σημαντική πόλη, με ισχυρό φρούριο και έδρα επισκόπου, που όμως παρήκμασε μετά το 1480 και η Κορυτσά αναδείχθηκε σε διοικητικό κέντρο. Οι κάτοικοι της Δεάβολης, με επικεφαλής τον επίσκοπό τους εγκαταστάθηκαν στη Μοσχόπολη.
Βλάχοι της Αλβανίας
Εγκυρότερη πηγή για τη Μοσχόπολη θεωρείται το βιβλίο «Η ΜΟΣΧΟΠΟΛΙΣ 1330-1930» του μητροπολίτη Ξάνθης Ιωακείμ Μαρτινιανού (Θεσσαλονίκη 1957), ο οποίος είχε γεννηθεί στη Μοσχόπολη. Ο Μαρτινιανός γράφει ότι η ιερά μονή του Ιωάννη Προδρόμου της Μοσχόπολης θεμελιώθηκε το 1630 και η Μοσχόπολη είχε ιδρυθεί 250- 300 χρόνια νωρίτερα, δηλαδή ανάμεσα στο 1330 και στο 1380 (3).
Λειτουργία στη Μονή Τιμίου Προδρόμου της Μοσχόπολης
Την εκδοχή αυτή δέχεται και ο πρόωρα χαμένος Αστέριος Κουκούδης, στο βιβλίο του «Οι Μητροπόλεις και η διασπορά των Βλάχων». Σύμφωνα με παραδόσεις που διέσωσε ο W. Leake που επισκέφθηκε τη Μοσχόπολη το 1796, οι πρώτοι οικιστές της Μοσχόπολης ήταν Βλάχοι, προερχόμενοι από τον γειτονικό οικισμό (κατούνα) Βοτσκόπι, που εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι σήμερα, σε χαμηλότερο υψόμετρο, ανατολικά, στον δρόμο για την Κορυτσά.
Λόγω υπερπληθυσμού ή της οθωμανικής κατάκτησης, η μεγάλη κατούνα στο Βοτσκόπι διασπάστηκε και κάποιοι από τους κατοίκους του εγκαταστάθηκαν στο σημερινό χωριό Γκιονιμάδι, άλλοι στη γειτονική Γκεργκεβίτσα και άλλοι στη Σελασφόρο ή Σβέσδα, ΒΑ της Κορυτσάς. Τέλος, ένας αριθμός οικογενειών, με επικεφαλής, πιθανότατα κάποιον Πέτρο, εγκαταστάθηκε στην έρημη ως τότε Μοσχόπολη. Ίσως κάποιοι Βλάχοι, από το Βοτσκόπι μάλιστα, να γνώριζαν την τοποθεσία, καθώς εκεί πήγαιναν το καλοκαίρι τα κοπάδια τους.
Σύμφωνα με κάποιον Μοσχοπολίτη της Βιέννης, ο αρχικός αυτός οικισμός είχε μόνο 16 φτωχές καλύβες (4). Σταδιακά, ο βλάχικος οικισμός της Μοσχόπολης, μέσα στα ταραγμένα χρόνια της τουρκοκρατίας άρχισε να αναπτύσσεται. Οι αρχικά νομαδοκτηνοτρόφοι Βλάχοι οικιστές δημιούργησαν έναν σταθερό, ασφαλή οικισμό, μακριά από τις κεντρικές οδικές αρτηρίες, προφυλαγμένο πάνω στο απρόσιτο και παραγωγικό οροπέδιο. Υπάρχουν παραδόσεις πάντως, που θέλουν τη Μοσχόπολη να είναι ένας «δραστήριος» οικισμός κατά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους το 1453.
Λόγω υπερπληθυσμού ή της οθωμανικής κατάκτησης, η μεγάλη κατούνα στο Βοτσκόπι διασπάστηκε και κάποιοι από τους κατοίκους του εγκαταστάθηκαν στο σημερινό χωριό Γκιονιμάδι, άλλοι στη γειτονική Γκεργκεβίτσα και άλλοι στη Σελασφόρο ή Σβέσδα, ΒΑ της Κορυτσάς. Τέλος, ένας αριθμός οικογενειών, με επικεφαλής, πιθανότατα κάποιον Πέτρο, εγκαταστάθηκε στην έρημη ως τότε Μοσχόπολη. Ίσως κάποιοι Βλάχοι, από το Βοτσκόπι μάλιστα, να γνώριζαν την τοποθεσία, καθώς εκεί πήγαιναν το καλοκαίρι τα κοπάδια τους.
Σύμφωνα με κάποιον Μοσχοπολίτη της Βιέννης, ο αρχικός αυτός οικισμός είχε μόνο 16 φτωχές καλύβες (4). Σταδιακά, ο βλάχικος οικισμός της Μοσχόπολης, μέσα στα ταραγμένα χρόνια της τουρκοκρατίας άρχισε να αναπτύσσεται. Οι αρχικά νομαδοκτηνοτρόφοι Βλάχοι οικιστές δημιούργησαν έναν σταθερό, ασφαλή οικισμό, μακριά από τις κεντρικές οδικές αρτηρίες, προφυλαγμένο πάνω στο απρόσιτο και παραγωγικό οροπέδιο. Υπάρχουν παραδόσεις πάντως, που θέλουν τη Μοσχόπολη να είναι ένας «δραστήριος» οικισμός κατά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους το 1453.
Βλάχοι στον δρόμο για τα χειμαδιά
Ο οικισμός αυτός ιδρύθηκε το 1338 από ένα μέλος της μεγάλης αλβανικής, κατά πάσα πιθανότητα, οι οικογένειες των Μουζακαίων, τον Πέτρο. Στους Μοσχοπολίτες της Βουδαπέστης υπήρχε έντονη η πίστη ότι στην πατρίδα τους είχαν φτάσει πρόσφυγες από την Κωνσταντινούπολη μετά την άλωση της Πόλης.
Αυτοί μεταφέρθηκαν εκεί από τον Αλβανό εξωμότη Ιλιάζ Παναρίτη ή Χότζα- Ιμπροχώρη, ο οποίος πρόσφερε μεγάλη βοήθεια στους Οθωμανούς το 1453 και πήρε ως επιβράβευση, ως «λάφυρα πολέμου» οικογένειες Κωνσταντινουπολιτών, που είχαν μεγάλη συμβολή στην πνευματική άνθιση της Μοσχόπολης. Κατά τον Αστέριο Κουκούδη, αυτό δεν αποκλείεται, ωστόσο ίσως αποτελεί και μια προσπάθεια ερμηνείας της οικονομικής και πνευματικής ανάπτυξης που παρουσίασε αργότερα η Μοσχόπολη (4).
Ήταν αποκλειστικά Έλληνες οι κάτοικοι της Μοσχόπολης;
Ο θεωρούμενος από όλους τους σύγχρονους επιστήμονες ως κορυφαίος γνώστης των θεμάτων της Μοσχόπολης, Ιωακείμ Μαρτινιανός είναι κατηγορηματικός ότι στη γενέτειρά του κατοικούσαν αποκλειστικά βλαχόφωνοι Έλληνες. Δεν κάνει πουθενά αναφορά για σλαβόφωνους ή αλβανόφωνους κατοίκους, τονίζει δε ότι η Μοσχόπολη ήταν ένας «συνοικισμός αμιγής χριστιανικός».
Ιωακείμ Μαρτινιανός
Την ίδια άποψη εξέφρασαν και άλλοι ερευνητές πριν τον Μαρτινιανό. Ο Johann Thunmann, που ασχολήθηκε με τους Βλάχους, αλλά και τους Αλβανούς τονίζει στο έργο του «Untersuchungen uber die Geschichte», σελ. 178, ότι οι κάτοικοι της Μοσχόπολης μιλούσαν όλοι βλάχικα. Την ίδια άποψη ενστερνίζεται ο Αυστριακός πρόξενος Johann Hahn που αναφέρεται σε Βλάχους κατοίκους της «πλούσιας χριστιανικής πόλης».
Ο Γεώργιος Ρόζιας, στο έργο του «Εξετάσεις περί Ρωμαίων», σελ. 143, αναφέρει ότι η πόλη «κατοικείται μόνον από Ρωμαίους», δηλαδή Ρωμιούς, Έλληνες. Και ο Λάμπρος Κουτσονίκας τονίζει τον χριστιανικό χαρακτήρα της Μοσχόπολης, χωρίς όμως να δίνει περισσότερα εθνολογικά ή άλλα στοιχεία.
Για παρουσία των Αλβανών Xριστιανών στη Μοσχόπολη κάνει μνεία ο Θωμάς Πασχίδης, που τονίζει όμως, ότι οι Βλάχοι κάτοικοι της Μοσχόπολης ουδέποτε ως την εποχή του «συνέζευξαν τέκνον άρρεν ή θήλυ μετά των συμβιούντων Αλβανών χριστιανών, καίτοι γνωρίζοντες (αν και γνώριζαν) την αλβανικήν γλώσσαν» (4).
Η πληθυσμιακή εξέλιξη της Μοσχόπολης
Για τον πληθυσμό της Μοσχόπολης έχουν γραφτεί πολλά και διάφορα νούμερα. Ειδικά την περίοδο της μεγάλης της ακμής, οι αναφορές ξεκινούν από 10.000-15.000 και φτάνουν τους 80.000 κατοίκους! Μια αξιόπιστη πηγή είναι τα φορολογικά κατάστιχα των Οθωμανών. Θα πρέπει βέβαια, στα νούμερα που θα αναφέρουμε, να προσθέσουμε και όσους δεν πλήρωναν φόρους (π.χ. ιερείς, διάφορους ενόπλους, διανοητικά ή σωματικά αναπήρους, ηλικιωμένους, παιδιά κ.λπ.)
Η Μοσχόπολη ονομαζόταν αρχικά Βοσκόπολη, πιθανότατα γιατί οι κάτοικοί της ήταν κτηνοτρόφοι. Εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1519 ως χωριό (Karye) με το όνομα Βισκόπολη (Viskopoli), που ανήκε στον καζά της Βίγλιστας (Vilkasin). Είχε 95 νοικοκυριά (hane), 40 άγαμους και 25 χήρες και οι πρόσοδοί του έφταναν τους 1659 αχτσέδες (Akce). Το 1530, υπολογίζεται ότι η Βισκόπολη (τότε), είχε περίπου 1.200 κατοίκους.
Τη συντριπτική πληθυσμιακή υπεροχή των Χριστιανών στην περιοχή της Κορυτσάς και της Βίγλιστας δείχνει ο οθωμανικό έγγραφο (tarihinde) του 1530, σύμφωνα με το οποίο ο καζάς της Βιγλίτσας είχε: 218 μουσουλμανικά νοικοκυριά, 3.569 μη μουσουλμανικά και άλλα 58 μη μουσουλμανικά που για διάφορους λόγους δεν πλήρωναν φόρους.
Να σημειώσουμε, ότι οι Χριστιανοί πλήρωναν φόρους ακόμα και για το χοιρινό κρέας που έτρωγαν! Ως Βοσκόπολη (Voskopoli) αναφέρεται για πρώτη φορά η Μοσχόπολη το 1537. Τα νοικοκυριά είχαν αυξηθεί σε 308, οι άγαμοι ήταν 41 και οι χήρες 6. Οι πρόσοδοι έφταναν πλέον τις 10.168 λίρες σημειώνοντας τεράστια αύξηση με τα προηγούμενα χρόνια.
Σε κατάστιχο του 1559 - 1560 αναφέρεται η Uskopoli με τις συνοικίες της, ανάμεσά τους και η συνοικία των Αλβανών (Mahalle - Arnavud). Βέβαια, το Arnavud παραπέμπει στη γνωστή σήμερα λέξη "αρναούτης". Ούτε Αρβανίτες, ούτε Αλβανοί, ούτε Σκιπιτάρηδες λοιπόν ονομάζονταν το 1560 από τους Τούρκους οι Αλβανοί. Η αναφορά στον Mahalee-i Arnavud υπάρχει στο βιβλίο της Κωνσταντίνας Δ. Καρακώστα "Από τη Μοσχόπολη στο Μίσκολτς της Ουγγαρίας".
Ο πληθυσμός της πόλης αυξανόταν συνεχώς. Το 1678 η Μοσχόπολη είχε περίπου 3.000 Χριστιανούς κατοίκους, ενώ στα τέλη του 17ου αιώνα, περίπου 4.900. Συνεχίζει να αναφέρεται πάντως ως Uskopoli. Μοσχόπολη ονομάστηκε γύρω στο 1720. Το όνομα αυτό σύμφωνα με τον Ιωακείμ Μαρτινιανό οφείλεται είτε σε κάποιον Μόσχο, επικεφαλής μιας πατριάς που εγκαταστάθηκε στην πόλη είτε στο φυτό μόσχος που ευδοκιμεί στην πόλη και στη γύρω απ' αυτή περιοχές.
Ο Weigand, τον Αύγουστο του 1889 παρατήρησε ότι μέχρι τότε "φύεται εκεί κατά το έαρ μετ' άνθους ισχυρώς ευωδιάζοντος και το οποίον μόσχος υπό των κατοίκων λέγεται" (3). Πάντως, σε έγγραφο του 1774 που έστειλε ο μουτεσελίμης (φοροεισπράκτορας) της Κορυτσάς στον βεζίρη της Κωνσταντινούπολης, η Μοσχόπολη αναφέρεται ως Iskopol και ναχιγιές (nahiye), περιοχή δηλαδή με μικρό πληθυσμό (δικαιολογείται καθώς η πρώτη μεγάλη καταστροφή της Μοσχόπολης που οδήγησε στην εγκατάλειψή της έγινε το 1769) και με ελάχιστη έως μηδενική παρουσία Μουσουλμάνων.
Πόσοι ήταν όμως οι κάτοικοι της Μοσχόπολης το 1769, όταν δηλαδή καταστράφηκε; Εκείνο που θεωρείται σχεδόν βέβαιο είναι ότι παρέμενε "βλαχοκατοίκητος" (Κωνσταντίνος Κούμας, 1832). Ο Ιωακείμ Μαρτινιανός υπολογίζει ότι η πόλη είχε 12.000 σπίτια και 60.000 κατοίκους.
Η αντιστοιχία σπιτιών και κατοίκων έγινε με βάση την άποψη που επικρατούσε παλαιότερα, ότι κάθε νοικοκυριό (hane) είχε 5 μέλη. Την άποψη αυτή παρέθεσε το 1940 και ο Τούρκος ιστορικός Omer Barkan. Νεότερες έρευνες θεωρούν ότι ο συντελεστής αυτός ήταν υψηλός. Οι περισσότεροι πλέον δίνουν αριθμητικούς συντελεστές μεταξύ 2,72 και 4,31. Ειδικά, για τον 17ο αιώνα ο συντελεστής 3 είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα (1). Άρα ο πληθυσμός της, αν είχε 12.000 σπίτια ήταν γύρω στους 36.000.
Πάντως, με τον Μαρτινιανό συμφωνούν οι: Κωνσταντίνος Σκενδέρης, Χαράλαμπος Καρμίτσης, Δημήτριος Καλλίμαχος, Ευγένιος Κουρίλας, Θεόδωρος Βελλιανίτης και Alexandre Rubin. Ο Mario Ruffini αναφέρεται σε 60.000 κατοίκους, παραπέμποντας στους Theodor Capidan και Francois Pouqeville, με τους οποίους συμφωνεί.
Για 12.000 οικογένειες, όχι για 12.000 σπίτια κάνουν λόγο οι: Π. Αραβαντινός, Λ. Κουτσονίκας και Σ. Βουτυράς, Ι. Βρετός και Γ. Βαφειάδης, που θεωρούν ότι το 1769 η Μοσχόπολη είχε 50.000 - 60.000 κατοίκους. Οι Κοσμάς Θεσπρωτός και Αθανάσιος Ψαλίδας δεν αναφέρονται σε αριθμό κατοίκων, αλλά σε αριθμό σπιτιών (10.000) που είχε η Μοσχόπολη πριν την καταστροφή της.
Οι Νικόλαος Λωρέντης και William Martin Leake θεωρούσαν ότι ο πληθυσμός της Μοσχόπολης ήταν 40.000, ενώ ο Gustav Weigand θεωρούσε ότι οι κάτοικοι της πόλης ήταν 40.000 - 60.000 (αν έχει σημασία η άποψή μας, θεωρούμε ότι αυτή είναι η πιο σωστή εκτίμηση). Ο Σπυρίδων Λάμπρου και ο Σωκράτης Λιάκος υπολόγιζαν τον πληθυσμό της Μοσχόπολης σε 85.000, άκρως υπερβολικό αριθμό, ενώ ο Ρώσος Grigorii Arsh πίστευε ότι ο πληθυσμός της Μοσχόπολης στα μέσα του 18ου αιώνα ήταν 15.000 - 20.000, αριθμοί υπερβολικά χαμηλοί (1)
Η Μοσχόπολη ως εκπαιδευτικό κέντρο του Ελληνισμού
Η Μοσχόπολη ονομαζόταν αρχικά Βοσκόπολη, πιθανότατα γιατί οι κάτοικοί της ήταν κτηνοτρόφοι. Εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1519 ως χωριό (Karye) με το όνομα Βισκόπολη (Viskopoli), που ανήκε στον καζά της Βίγλιστας (Vilkasin). Είχε 95 νοικοκυριά (hane), 40 άγαμους και 25 χήρες και οι πρόσοδοί του έφταναν τους 1659 αχτσέδες (Akce). Το 1530, υπολογίζεται ότι η Βισκόπολη (τότε), είχε περίπου 1.200 κατοίκους.
Τη συντριπτική πληθυσμιακή υπεροχή των Χριστιανών στην περιοχή της Κορυτσάς και της Βίγλιστας δείχνει ο οθωμανικό έγγραφο (tarihinde) του 1530, σύμφωνα με το οποίο ο καζάς της Βιγλίτσας είχε: 218 μουσουλμανικά νοικοκυριά, 3.569 μη μουσουλμανικά και άλλα 58 μη μουσουλμανικά που για διάφορους λόγους δεν πλήρωναν φόρους.
Να σημειώσουμε, ότι οι Χριστιανοί πλήρωναν φόρους ακόμα και για το χοιρινό κρέας που έτρωγαν! Ως Βοσκόπολη (Voskopoli) αναφέρεται για πρώτη φορά η Μοσχόπολη το 1537. Τα νοικοκυριά είχαν αυξηθεί σε 308, οι άγαμοι ήταν 41 και οι χήρες 6. Οι πρόσοδοι έφταναν πλέον τις 10.168 λίρες σημειώνοντας τεράστια αύξηση με τα προηγούμενα χρόνια.
Σε κατάστιχο του 1559 - 1560 αναφέρεται η Uskopoli με τις συνοικίες της, ανάμεσά τους και η συνοικία των Αλβανών (Mahalle - Arnavud). Βέβαια, το Arnavud παραπέμπει στη γνωστή σήμερα λέξη "αρναούτης". Ούτε Αρβανίτες, ούτε Αλβανοί, ούτε Σκιπιτάρηδες λοιπόν ονομάζονταν το 1560 από τους Τούρκους οι Αλβανοί. Η αναφορά στον Mahalee-i Arnavud υπάρχει στο βιβλίο της Κωνσταντίνας Δ. Καρακώστα "Από τη Μοσχόπολη στο Μίσκολτς της Ουγγαρίας".
Ο πληθυσμός της πόλης αυξανόταν συνεχώς. Το 1678 η Μοσχόπολη είχε περίπου 3.000 Χριστιανούς κατοίκους, ενώ στα τέλη του 17ου αιώνα, περίπου 4.900. Συνεχίζει να αναφέρεται πάντως ως Uskopoli. Μοσχόπολη ονομάστηκε γύρω στο 1720. Το όνομα αυτό σύμφωνα με τον Ιωακείμ Μαρτινιανό οφείλεται είτε σε κάποιον Μόσχο, επικεφαλής μιας πατριάς που εγκαταστάθηκε στην πόλη είτε στο φυτό μόσχος που ευδοκιμεί στην πόλη και στη γύρω απ' αυτή περιοχές.
Ο Weigand, τον Αύγουστο του 1889 παρατήρησε ότι μέχρι τότε "φύεται εκεί κατά το έαρ μετ' άνθους ισχυρώς ευωδιάζοντος και το οποίον μόσχος υπό των κατοίκων λέγεται" (3). Πάντως, σε έγγραφο του 1774 που έστειλε ο μουτεσελίμης (φοροεισπράκτορας) της Κορυτσάς στον βεζίρη της Κωνσταντινούπολης, η Μοσχόπολη αναφέρεται ως Iskopol και ναχιγιές (nahiye), περιοχή δηλαδή με μικρό πληθυσμό (δικαιολογείται καθώς η πρώτη μεγάλη καταστροφή της Μοσχόπολης που οδήγησε στην εγκατάλειψή της έγινε το 1769) και με ελάχιστη έως μηδενική παρουσία Μουσουλμάνων.
Πόσοι ήταν όμως οι κάτοικοι της Μοσχόπολης το 1769, όταν δηλαδή καταστράφηκε; Εκείνο που θεωρείται σχεδόν βέβαιο είναι ότι παρέμενε "βλαχοκατοίκητος" (Κωνσταντίνος Κούμας, 1832). Ο Ιωακείμ Μαρτινιανός υπολογίζει ότι η πόλη είχε 12.000 σπίτια και 60.000 κατοίκους.
Η αντιστοιχία σπιτιών και κατοίκων έγινε με βάση την άποψη που επικρατούσε παλαιότερα, ότι κάθε νοικοκυριό (hane) είχε 5 μέλη. Την άποψη αυτή παρέθεσε το 1940 και ο Τούρκος ιστορικός Omer Barkan. Νεότερες έρευνες θεωρούν ότι ο συντελεστής αυτός ήταν υψηλός. Οι περισσότεροι πλέον δίνουν αριθμητικούς συντελεστές μεταξύ 2,72 και 4,31. Ειδικά, για τον 17ο αιώνα ο συντελεστής 3 είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα (1). Άρα ο πληθυσμός της, αν είχε 12.000 σπίτια ήταν γύρω στους 36.000.
Πάντως, με τον Μαρτινιανό συμφωνούν οι: Κωνσταντίνος Σκενδέρης, Χαράλαμπος Καρμίτσης, Δημήτριος Καλλίμαχος, Ευγένιος Κουρίλας, Θεόδωρος Βελλιανίτης και Alexandre Rubin. Ο Mario Ruffini αναφέρεται σε 60.000 κατοίκους, παραπέμποντας στους Theodor Capidan και Francois Pouqeville, με τους οποίους συμφωνεί.
Για 12.000 οικογένειες, όχι για 12.000 σπίτια κάνουν λόγο οι: Π. Αραβαντινός, Λ. Κουτσονίκας και Σ. Βουτυράς, Ι. Βρετός και Γ. Βαφειάδης, που θεωρούν ότι το 1769 η Μοσχόπολη είχε 50.000 - 60.000 κατοίκους. Οι Κοσμάς Θεσπρωτός και Αθανάσιος Ψαλίδας δεν αναφέρονται σε αριθμό κατοίκων, αλλά σε αριθμό σπιτιών (10.000) που είχε η Μοσχόπολη πριν την καταστροφή της.
Οι Νικόλαος Λωρέντης και William Martin Leake θεωρούσαν ότι ο πληθυσμός της Μοσχόπολης ήταν 40.000, ενώ ο Gustav Weigand θεωρούσε ότι οι κάτοικοι της πόλης ήταν 40.000 - 60.000 (αν έχει σημασία η άποψή μας, θεωρούμε ότι αυτή είναι η πιο σωστή εκτίμηση). Ο Σπυρίδων Λάμπρου και ο Σωκράτης Λιάκος υπολόγιζαν τον πληθυσμό της Μοσχόπολης σε 85.000, άκρως υπερβολικό αριθμό, ενώ ο Ρώσος Grigorii Arsh πίστευε ότι ο πληθυσμός της Μοσχόπολης στα μέσα του 18ου αιώνα ήταν 15.000 - 20.000, αριθμοί υπερβολικά χαμηλοί (1)
Η Μοσχόπολη ως εκπαιδευτικό κέντρο του Ελληνισμού
Η σημασία της πολιτιστικής κίνησης που αναπτύχθηκε στη Μοσχόπολη από τα μέσα του 18ου αιώνα ήταν ιδιαίτερα σημαντική για την πνευματική ανάπτυξη των Ελλήνων και άλλων βαλκανικών λαών, ιδίως των Αλβανών. Στη Μοσχόπολη λειτουργούσαν από τον 17ο αιώνα, ένα ή περισσότερα ελληνικά σχολεία, με χορηγίες των πλούσιων Μοσχοπολιτών της Βενετίας, της Αυστρίας και της Ουγγαρίας. Πάντως, επισήμως, το πρώτο ελληνικό σχολείο στη Μοσχόπολη ιδρύθηκε το 1700.
Πρώτος δάσκαλος και σχολάρχης ορίστηκε ο Χρύσανθος ο Ηπειρώτης, τον οποίο διαδέχτηκε το 1724 ο Γιαννιώτης Νικόλαος Σύγνης ή Στίγνης. Κατά το 1730 δίδαξε στη Σχολή ο Μοσχοπολίτης λόγιος Ιωάννης Χαλκείας, που είχε διατελέσει καθηγητής και Διευθυντής της Φλαγγινείου Σχολής της Βενετίας. Ακολούθησε (1738), ο Καστοριανός Σεβαστός Λεοντιάδης, μαθητής του Μεθόδιου Ανθρακίτη.
Ο Λεοντιάδης είχε συνεργάτη του Μοσχοπολίτη λόγιο Γρηγόριο Κωνσταντινίδη, ο οποίος το 1730 δημιούργησε στη Μοσχόπολη το δεύτερο τυπογραφείο των Βαλκανίων, μετά από εκείνο της Κωνσταντινούπολης, που είχε αρχίσει να λειτουργεί το 1672. Το 1744 προστέθηκε στη Σχολή ένας ανώτερος κύκλος σπουδών. Η Σχολή της Μοσχόπολης ονομάστηκε "Νέα Ακαδήμεια" και ήταν ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σημαντική για την ίδρυση της "Νέας Ακαδήμειας" ήταν η συμβολή του Αρχιεπισκόπου Αχριδών Ιωάσαφ (1660-1745).
Πρώτος δάσκαλος και σχολάρχης ορίστηκε ο Χρύσανθος ο Ηπειρώτης, τον οποίο διαδέχτηκε το 1724 ο Γιαννιώτης Νικόλαος Σύγνης ή Στίγνης. Κατά το 1730 δίδαξε στη Σχολή ο Μοσχοπολίτης λόγιος Ιωάννης Χαλκείας, που είχε διατελέσει καθηγητής και Διευθυντής της Φλαγγινείου Σχολής της Βενετίας. Ακολούθησε (1738), ο Καστοριανός Σεβαστός Λεοντιάδης, μαθητής του Μεθόδιου Ανθρακίτη.
Ο Λεοντιάδης είχε συνεργάτη του Μοσχοπολίτη λόγιο Γρηγόριο Κωνσταντινίδη, ο οποίος το 1730 δημιούργησε στη Μοσχόπολη το δεύτερο τυπογραφείο των Βαλκανίων, μετά από εκείνο της Κωνσταντινούπολης, που είχε αρχίσει να λειτουργεί το 1672. Το 1744 προστέθηκε στη Σχολή ένας ανώτερος κύκλος σπουδών. Η Σχολή της Μοσχόπολης ονομάστηκε "Νέα Ακαδήμεια" και ήταν ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σημαντική για την ίδρυση της "Νέας Ακαδήμειας" ήταν η συμβολή του Αρχιεπισκόπου Αχριδών Ιωάσαφ (1660-1745).
Ο ναός του Αγίου Νικολάου στη Μοσχόπολη
Η κατάργηση της Αρχιεπισκοπής Αχριδών το 1767 ήταν καθοριστικής σημασίας και για την καταστροφή της Μοσχόπολης
Η κατάργηση της Αρχιεπισκοπής Αχριδών το 1767 ήταν καθοριστικής σημασίας και για την καταστροφή της Μοσχόπολης
Το 1748 ανέλαβε τη διεύθυνση της "Νέας Ακαδημίας" ο Θεόδωρος Καβαλλιώτης, μαθητής του Ευγένιου Βούλγαρη. Ο Καβαλιώτης εισήγαγε νέες ιδέες και μαθήματα, καθώς ήταν επηρεασμένος από τον Leibniz. Με την καταστροφή της Μοσχόπολης έφυγε από την πόλη, για να επιστρέψει στα χρόνια του Κουρτ πασά στον οποίο θα αναφερθούμε στη συνέχεια. Την προσπάθειά του συνέχισε ο Δανιήλ ο Μοσχοπολίτης (5)
Πώς οι Μοσχοπολίτες πλούτισαν από το εμπόριο;
Πώς οι Μοσχοπολίτες πλούτισαν από το εμπόριο;
Χάρη στην αναπτυγμένη κτηνοτροφία της Μοσχόπολης, η εριουργία αναπτύχθηκε πρώτη. Σταδιακά, οι Μοσχοπολίτες άρχισαν να εμπορεύονται οι ίδιοι τα προϊόντα τους. Γεννήθηκαν έτσι οι κάστες των πραματευτάδων. Οι βιοτέχνες οργανώθηκαν και ίδρυσαν συντεχνίες: χρυσοχόοι, ράφτες, μπακάληδες, χασάπηδες, οπλουργοί, τσαγκάρηδες, σιδεράδες, χαλκουργοί κ.ά. άρχισαν να πλουτίζουν και κάλυπταν τα έξοδα των σπουδών άπορων παιδιών από τη Μοσχόπολη, ακόμα και σε ευρωπαϊκά σχολεία.
Πολύ σημαντικές ήταν οι σχέσεις με τη Βενετία (από το 1537 περίπου) και την Ανκόνα, μέσω του λιμανιού του Δυρραχίου. Το 1537 ιδρύθηκαν στη Βενετία η πρώτη ελληνική εκκλησία και το πρώτο ελληνικό σχολείο. Σταδιακά, Μοσχοπολίτες έμποροι εγκαταστάθηκαν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, το Ζέμουν, το Νόβι Σαντ, τη Βαρσοβία, τη Λειψία της Γερμανίας, τη Βουδαπέστη, τη Βιέννη και άλλες πόλεις της Αυστροουγγαρίας και φυσικά, περιοχές του ελλαδικού χώρου (υπόλοιπη Ήπειρος, Μακεδονία, Θεσσαλία) και τη σημερινή Αλβανία. Από το 1715 ως το 1760 ανεγέρθηκαν στη Μοσχόπολη 9 μεγαλοπρεπείς ναοί. Στα μέσα του 18ου αιώνα είχε συγκεντρωθεί στη Μοσχόπολη τεράστιος πλούτος.
Κάποιοι όμως, που δεν δικαιούνταν τίποτα θεώρησαν ότι είχαν μερίδιο σ' αυτόν. Ήταν οι Αλβανοί των περιοχών που γειτνίαζαν με τη Μοσχόπολη (4).
Η πρώτη καταστροφή της Μοσχόπολης (1769)
Πολύ σημαντικές ήταν οι σχέσεις με τη Βενετία (από το 1537 περίπου) και την Ανκόνα, μέσω του λιμανιού του Δυρραχίου. Το 1537 ιδρύθηκαν στη Βενετία η πρώτη ελληνική εκκλησία και το πρώτο ελληνικό σχολείο. Σταδιακά, Μοσχοπολίτες έμποροι εγκαταστάθηκαν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, το Ζέμουν, το Νόβι Σαντ, τη Βαρσοβία, τη Λειψία της Γερμανίας, τη Βουδαπέστη, τη Βιέννη και άλλες πόλεις της Αυστροουγγαρίας και φυσικά, περιοχές του ελλαδικού χώρου (υπόλοιπη Ήπειρος, Μακεδονία, Θεσσαλία) και τη σημερινή Αλβανία. Από το 1715 ως το 1760 ανεγέρθηκαν στη Μοσχόπολη 9 μεγαλοπρεπείς ναοί. Στα μέσα του 18ου αιώνα είχε συγκεντρωθεί στη Μοσχόπολη τεράστιος πλούτος.
Κάποιοι όμως, που δεν δικαιούνταν τίποτα θεώρησαν ότι είχαν μερίδιο σ' αυτόν. Ήταν οι Αλβανοί των περιοχών που γειτνίαζαν με τη Μοσχόπολη (4).
Η πρώτη καταστροφή της Μοσχόπολης (1769)
Οι Αλβανοί των γύρω από τη Μοσχόπολη περιοχών είχαν αρχίσει να εξισλαμίζονται από τις αρχές του 17ου αιώνα. Θεωρούσαν ότι πλέον από ραγιάδες γίνονταν προνομιούχοι. Έτσι άρχισαν να διεκδικούν μερίδιο από τον πλούτο της Μοσχόπολης.
Η οθωμανική διοίκηση της περιοχής ήταν αδύναμη. Οι Μοσχοπολίτες αναγκάστηκαν να πληρώνουν χρήματα εξαγοράζοντας τους Τουρκαλβανούς γείτονές τους, προκειμένου να ασκούν απρόσκοπτα τις εμπορικές τους δραστηριότητες. Σταδιακά οι "φαινομενικοί προστάτες" (Αστέριος Κουκούδης), που δεν διαφέρουν σε πολλά από τους σύγχρονους "νονούς της νύχτας" μετατράπηκαν σε "μπορτζιλήδες": σκληρούς δανειστές - τοκογλύφους και εκβιαστές.
To 1766 οι Ρώσοι υποκίνησαν κινήματα στην ανυπόταχτη Χιμάρα και το Μαυροβούνιο. Οι αρχηγοί των οθωμανικών στρατευμάτων που κινήθηκαν προς την Ήπειρο επέβαλαν έκτακτες εισφορές στους Μοσχοπολίτες, λόγω των σχέσεών τους με την Ευρώπη. Οι μπορτζιλήδες το 1769 άρχισαν να απειλούν ότι θα μπουν με ληστρικές διαθέσεις στη Μοσχόπολη.
Αυτό έγινε, τον Μάιο του 1769, από Τουρκαλβανούς της Κολώνιας, του Σκρεπαρίου, της Όπαρης και της Τομορίτσας που μπήκαν στη Μοσχόπολη κατέλαβαν το πλούσιο και οχυρό μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου και κατέστρεψαν τη συνοικία Ποστενίκα που είχε δημιουργηθεί στις αρχές του 18ου αιώνα.
Τον Ιούνιο, νέα ομάδα Τουρκαλβανών μπορτζαλήδων από την Κολώνια μπήκε στη Μοσχόπολη, λεηλατώντας, καταστρέφοντας και σκοτώνοντας όποιον αντιστεκόταν ή δεν τους έδινε τα χρήματα που ζητούσαν. Απελπισμένοι, οι Μοσχοπολίτες ζήτησαν την προστασία του βεζίρη του Βερατίου και της "φρουράς των μπεκιάρηδων".
Αυτοί, όταν εγκαταστάθηκαν στη Μοσχόπολη παρεκτράπηκαν και στράφηκαν σε λεηλασίες και καταστροφές. Οι μπορτζαλήδες συνέχισαν να απειλούν. Στις αρχές Σεπτεμβρίου κυκλοφόρησαν φήμες ότι επίκεινται νέες επιθέσεις Τουρκαλβανών, ακόμα πιο βίαιες (4). Στις 2 Σεπτεμβρίου 1769 ξεκίνησε η φυγή των Μοσχοπολιτών που διήρκεσε μόλις 3 ημέρες! (1). "Και δεν απόμεινεν εις την χώραν ούτε σκυλί" (3). Οι μπορτζαλήδες ανενόχλητοι μπήκαν στην πόλη και πήραν ό,τι ήθελαν...
Η Μοσχόπολη από το 1770 ως το 1789
Η οθωμανική διοίκηση της περιοχής ήταν αδύναμη. Οι Μοσχοπολίτες αναγκάστηκαν να πληρώνουν χρήματα εξαγοράζοντας τους Τουρκαλβανούς γείτονές τους, προκειμένου να ασκούν απρόσκοπτα τις εμπορικές τους δραστηριότητες. Σταδιακά οι "φαινομενικοί προστάτες" (Αστέριος Κουκούδης), που δεν διαφέρουν σε πολλά από τους σύγχρονους "νονούς της νύχτας" μετατράπηκαν σε "μπορτζιλήδες": σκληρούς δανειστές - τοκογλύφους και εκβιαστές.
To 1766 οι Ρώσοι υποκίνησαν κινήματα στην ανυπόταχτη Χιμάρα και το Μαυροβούνιο. Οι αρχηγοί των οθωμανικών στρατευμάτων που κινήθηκαν προς την Ήπειρο επέβαλαν έκτακτες εισφορές στους Μοσχοπολίτες, λόγω των σχέσεών τους με την Ευρώπη. Οι μπορτζιλήδες το 1769 άρχισαν να απειλούν ότι θα μπουν με ληστρικές διαθέσεις στη Μοσχόπολη.
Αυτό έγινε, τον Μάιο του 1769, από Τουρκαλβανούς της Κολώνιας, του Σκρεπαρίου, της Όπαρης και της Τομορίτσας που μπήκαν στη Μοσχόπολη κατέλαβαν το πλούσιο και οχυρό μοναστήρι του Τιμίου Προδρόμου και κατέστρεψαν τη συνοικία Ποστενίκα που είχε δημιουργηθεί στις αρχές του 18ου αιώνα.
Τον Ιούνιο, νέα ομάδα Τουρκαλβανών μπορτζαλήδων από την Κολώνια μπήκε στη Μοσχόπολη, λεηλατώντας, καταστρέφοντας και σκοτώνοντας όποιον αντιστεκόταν ή δεν τους έδινε τα χρήματα που ζητούσαν. Απελπισμένοι, οι Μοσχοπολίτες ζήτησαν την προστασία του βεζίρη του Βερατίου και της "φρουράς των μπεκιάρηδων".
Αυτοί, όταν εγκαταστάθηκαν στη Μοσχόπολη παρεκτράπηκαν και στράφηκαν σε λεηλασίες και καταστροφές. Οι μπορτζαλήδες συνέχισαν να απειλούν. Στις αρχές Σεπτεμβρίου κυκλοφόρησαν φήμες ότι επίκεινται νέες επιθέσεις Τουρκαλβανών, ακόμα πιο βίαιες (4). Στις 2 Σεπτεμβρίου 1769 ξεκίνησε η φυγή των Μοσχοπολιτών που διήρκεσε μόλις 3 ημέρες! (1). "Και δεν απόμεινεν εις την χώραν ούτε σκυλί" (3). Οι μπορτζαλήδες ανενόχλητοι μπήκαν στην πόλη και πήραν ό,τι ήθελαν...
Η Μοσχόπολη από το 1770 ως το 1789
Το 1770, 200 οικογένειες Μοσχοπολιτών επέστρεψαν στην πόλη. Ως το 1779 επέστρεψαν άλλες 300. Βέβαια, η Μοσχόπολη δεν ήταν ποτέ ξανά η ίδια. Ως το 1786, υπό την προστασία του Κουρτ πασά η πόλη έζησε ειρηνικά. Ο γαμπρός του Ιμπραήμ πασάς που τον διαδέχθηκε, δεν ήταν αντάξιός του. Τότε εμφανίστηκε ο Αλή πασάς. Επικράτησε του Ιμπραήμ και τον Ιούνιο του 1788 μπήκε στη Μοσχόπολη ζητώντας υποταγή των κατοίκων της, οι οποίοι, έχοντας νωπές τις μνήμες από τα γεγονότα του 1769 εγκατέλειψαν την πόλη.
Η φυγή τους όμως, δεν μπορεί να συγκριθεί με τα γεγονότα του 1769. Το 1790, περίπου 2.000 Αλβανοί κλέφτες λυμαίνονταν τις περιοχές της Κορυτσάς, της Αχρίδας και της Δίβρης. Το 1794, ο Αλή πασάς έγινε κύριος όλης της περιοχής της Αχρίδας, ενώ ο γιος του Μουχτάρ έλεγχε την περιοχή της Κορυτσάς. Πάντως, στα χρόνια του Αλή πασά, οι Μοσχοπολίτες ζούσαν σχετικά ήσυχα (1).
Επίλογος
Η κατάργηση της Αρχιεπισκοπής της Αχρίδας, οι ενδοκοινοτικές διαμάχες (από το 1735) στη Μοσχόπολη, αλλά κυρίως τα Ορλοφικά ήταν αυτά που οδήγησαν στην καταστροφή της. Ας μην ξεχνάμε, ότι με εντολή των Οθωμανών 60.000 - 120.000 Αλβανοί ξεχύθηκαν στην Ελλάδα μεταξύ 1770 - 1779 σκοτώνοντας, λεηλατώντας και καταστρέφοντας (Αίγιο, Σπέτσες κ.λπ) κυρίως τον Μοριά, τη Ρούμελη και τα νησιά. Στο τέλος δεν έκαναν διακρίσεις μεταξύ Ελλήνων και Οθωμανών προκαλώντας αγανάκτηση στους Τούρκους. Το 1779, ο Καπουδάν πασάς (αρχηγός του οθωμανικού στόλου), με τη βοήθεια Ελλήνων κλεφτών (!) τους εκδίωξε βίαια (6).
Συγκρούσεις κατά τα Ορλοφικά
Αυτή ήταν μια εισαγωγή στην ιστορία της Μοσχόπολης. Κλείνοντας θα ήταν μέγιστη παράλειψη αν δεν αναφέραμε ότι από αυτή καταγόταν η οικογένεια Σίνα, των μεγάλων εθνικών ευεργετών (Ακαδημία Αθηνών, Εθνικό Αστεροσκοπείο κ.ά.)
Ο Σίμων Σίνας
Πηγές: ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Δ. ΚΑΡΑΚΩΣΤΑ, "Από τη Μοσχόπολη στο Μίκολτς της Ουγγαρίας", ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΖΗΣΗ, 2021 (1)
Βικιπαίδεια (2)
ΙΩΑΚΕΙΜ ΜΑΡΤΙΝΙΑΝΟΥ, "Η ΜΟΣΧΟΠΟΛΙΣ 1330 - 1930", ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1957(3)
ΑΣΤΕΡΙΟΣ ΚΟΥΚΟΥΔΗΣ, "Οι Μητροπόλεις και η Διασπορά των Βλάχων", ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΖΗΤΡΟΣ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2000 (4)
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ, "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ, ΗΠΕΙΡΟΣ" ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΑΦΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1992 (5)
Ίντερνετ(6)
Χρησιμοποιήσαμε επίσης στοιχεία από τον τόμο "ΗΠΕΙΡΟΣ, 4.000 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ", ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Α.Ε., 1997
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
