Το ευρώ ετοιμάζεται για τον πρώτο πλήρη ανασχεδιασμό από το 2002 και η ΕΚΤ έχει προκρίνει 10 σχεδιαστικές προτάσεις σε δύο θεματικές: «Ευρωπαϊκός Πολιτισμός» και «Ποτάμια και Πτηνά» - Θα έχουν περίπλοκα σχέδια, πολύ έντονα χρώματα και θα είναι πιο ανθεκτικά
Είναι 15 Δεκεμβρίου 1995. Στην Ισπανία, όπου γίνεται η Σύνοδος Κορυφής των Ευρωπαίων ηγετών, η ελληνική αντιπροσωπεία αντιλαμβάνεται ότι χάνει το τρένο και πως στο νέο χαρτονόμισμα του κοινού ευρωπαϊκού νομίσματος, η λέξη «ευρώ» δεν θα αναγράφεται στα ελληνικά. Καθώς ο Ελληνας πρωθυπουργός Ανδρέας Παπανδρέου λείπει, νοσηλευόμενος στο Ωνάσειο, ο πρώτος τη τάξει υπουργός που τον αντικαθιστά, ο Ακης Τσοχατζόπουλος, πέφτει πάνω στον θεόρατο (1,96 ύψος και 136 κιλά) Γερμανό καγκελάριο Χέλμουτ Κολ έξω από τις τουαλέτες. Με μια κίνηση του χεριού του τον σταματά και, σε άπταιστα γερμανικά, του μιλά για την αδικία.
«Το είχατε υποσχεθεί στον Ανδρέα με τον Σιράκ και τον Γκονζάλες», του λέει. Ο Κολ κοντοστέκεται έκπληκτος. Χαμογελά και του ζητά να μεταφέρει τις ευχές του για ταχεία ανάρρωση στον Ελληνα πρωθυπουργό. Την ίδια νύχτα, οι υπάλληλοι της ισπανικής προεδρίας μοιράζουν στα δωμάτια των αντιπροσωπειών τους φακέλους με τα τελικά σχέδια αποφάσεων, στα οποία περιέχεται η λέξη «ευρώ» με ελληνικούς χαρακτήρες.
Τριάντα ένα χρόνια αργότερα και μετά από 26 χρόνια κυκλοφορίας, τα χαρτονομίσματα του ευρώ αλλάζουν και έχουν και πάλι την ελληνική σφραγίδα, πιο έντονη από ποτέ. Εκτός από τη λέξη «ευρώ», που αναγράφεται με λατινικούς, ελληνικούς και κυριλλικούς χαρακτήρες, μία από τις έξι προσωπικότητες -χαρακτηριστικές του ευρωπαϊκού πολιτισμού- που θα κοσμούν τα νέα χαρτονομίσματα θα είναι η Μαρία Κάλλας...
Τα καινούρια ευρώ θα έχουν περίπλοκα σχέδια και πολύ έντονα χρώματα που ίσως να μην έχουμε ξαναδεί σε τραπεζογραμμάτιο. Θα χρησιμοποιούν για πρώτη φορά πιο βιώσιμα υλικά και διαδικασίες παραγωγής, καθώς η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θέλει να μειώσει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των χαρτονομισμάτων, αλλά και να τα κάνει πιο ανθεκτικά! Αυτό σημαίνει ότι θα φθείρονται πιο δύσκολα και ότι ενδέχεται να γλιτώσουν ευκολότερα αν ξεμείνουν σε κάποια τσέπη και μπουν στο πλυντήριο.
Τελευταία διορία για ψήφο
Το τρένο φεύγει από τον σταθμό: πριν από λίγες μέρες, η ΕΚΤ παρουσίασε τη shortlist με τα 10 επικρατέστερα από τα προτεινόμενα σχέδια. Οι Ευρωπαίοι πολίτες έχουμε χρόνο μέχρι τις 21 Σεπτεμβρίου 2026 να πούμε τη γνώμη μας, με το διοικητικό συμβούλιο της τράπεζας να λαμβάνει την τελική απόφαση. Πώς θα είναι, λοιπόν, το επόμενο ευρώ που θα πιάνουμε στα χέρια μας;
Στην πρώτη από τις δύο κεντρικές θεματικές ενότητες με την ονομασία «Ευρωπαϊκός Πολιτισμός» (European Culture) περιλαμβάνονται έξι εμβληματικές προσωπικότητες των τεχνών, των επιστημών και της ιστορίας, μία για κάθε αξία χαρτονομίσματος: 5 ευρώ, Μαρία Κάλλας. 10 ευρώ, Λούντβιχ βαν Μπετόβεν. 20 ευρώ, Μαρί Σκλοντόφσκα-Κιουρί. 50 ευρώ, Μιγκέλ ντε Θερβάντες. 100 ευρώ, Λεονάρντο ντα Βίντσι. 200 ευρώ, Μπέρτα φον Ζούτνερ.
Για πρώτη φορά σε ευρωπαϊκό νόμισμα, υπάρχει απόλυτη ισορροπία φύλου (3 γυναίκες, 3 άνδρες). Αυτό συμβολίζει τη σύγχρονη ευρωπαϊκή δέσμευση για την ισότητα των φύλων, αναδεικνύοντας τη θεμελιώδη προσφορά των γυναικών στην επιστήμη (Κιουρί), στην τέχνη (Κάλλας) και την παγκόσμια ειρήνη (Φον Ζούτνερ, η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με Νόμπελ Ειρήνης).
Κάθε χαρτονόμισμα δεν απεικονίζει μόνο το πορτρέτο του προσώπου, αλλά και αντικείμενα, χειρόγραφα ή χώρους δημιουργίας που συνδέονται με το έργο τους. Οι συμβολισμοί για τους πυλώνες της ευρωπαϊκής ταυτότητας είναι πανίσχυροι. Η επιλογή να εκπροσωπηθεί η Ευρώπη μέσα από καλλιτέχνες, επιστήμονες και ειρηνιστές -και όχι μέσω πολιτικών, στρατηλατών ή βασιλέων- στέλνει ένα σαφές μήνυμα: η πραγματική ισχύς και η ενοποιητική δύναμη της Ευρώπης δεν βασίζεται στην επιβολή, αλλά στην πνευματική προσφορά.
Από την Αναγέννηση (Ντα Βίντσι) και τον Χρυσό Αιώνα της λογοτεχνίας (Θερβάντες) στον Διαφωτισμό, στην επιστημονική επανάσταση και τον 20ό αιώνα, η θεματική αυτή δείχνει ότι το ευρωπαϊκό οικοδόμημα είναι το αποτέλεσμα μιας συνεχούς πολιτισμικής εξέλιξης αιώνων.
Τα πτηνά... τρώνε τα πρόσωπα
Στη θεματική ενότητα «Ποτάμια και Πτηνά», ωστόσο, για τη νέα γενιά χαρτονομισμάτων του ευρώ, οι συμβολισμοί είναι, όσο περίεργο και αν φαίνεται, πολύ ισχυροί. Πρόκειται για μια επιλογή που ξεφεύγει από την παραδοσιακή ανθρωποκεντρική προσέγγιση και εστιάζει στη φύση, στη διασυνδεσιμότητα και την περιβαλλοντική συνείδηση. Και εδώ υπάρχει ελληνική παρουσία, αυτή του Εβρου, ως ενός από τους σημαντικότερους ποταμούς και υδροβιότοπους της Γηραιάς Ηπείρου.
Πέρα από τους συμβολισμούς, η θεματική των οικοτόπων και των πτηνών εξυπηρετεί έναν πολύ συγκεκριμένο πολιτικό και κοινωνικό σκοπό. Αρχικά, επειδή η επιλογή ιστορικών προσώπων εγκυμονεί πάντα τον κίνδυνο να θεωρηθεί ότι κάποιες χώρες εκπροσωπούνται «περισσότερο» από άλλες, η επιλογή της φύσης μοιάζει ουδέτερη. Επιπλέον, σύμφωνα με τους strategists της ΕΚΤ, μεταφέρει σύγχρονα μηνύματα, αφού μετατοπίζει το ενδιαφέρον από το παρελθόν (Ιστορία, Αρχιτεκτονική) στο μέλλον (κλιματική κρίση, οικολογία), ευθυγραμμίζοντας το ευρωπαϊκό νόμισμα με τις αξίες των νεότερων γενιών. Υπάρχει ωστόσο και ένα τεχνικό ζήτημα: τα φτερώματα των πουλιών και οι ρευστότητες του νερού προσφέρουν εξαιρετικά σύνθετες λεπτομέρειες, οι οποίες ενισχύουν τα οπτικά μέσα προστασίας κατά της παραχάραξης.
Καθόλου τυχαία, πάντως, επελέγησαν τα φυσικά οικοσυστήματα της Ευρώπης, καθώς συμβολίζουν την ελευθερία μετακίνησης, την ενότητα και δεν γνωρίζουν εθνικά σύνορα - μια μικρή ειρωνεία, καθώς ο Εβρος αποτελεί το φυσικό σύνορο μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας και άρα της Ε.Ε. με την Τουρκία. Το δε νερό που ρέει συμβολίζει την εξέλιξη, την προσαρμοστικότητα της Ευρώπης και τη συνεχή κίνηση προς το μέλλον, ενώ τα πουλιά είναι οι κατεξοχήν «ταξιδιώτες» της φύσης. Μετακινούνται ελεύθερα πάνω από σύνορα και ηπείρους.
Σε αντίθεση με την 1η και 2η σειρά ευρώ (που είχαν φανταστικά παράθυρα, πύλες και γέφυρες), τα νέα σχέδια περιλαμβάνουν στην εμπρόσθια όψη το χαρακτηριστικό πτηνό της κάθε κατηγορίας σε πρώτο πλάνο. Και στην οπίσθια όψη ένα ρεαλιστικό, αλλά καλλιτεχνικά δοσμένο φυσικό τοπίο, που συνδυάζει το ρέον νερό, τις όχθες και τη βλάστηση του οικοτόπου. Ετσι στο χαρτονόμισμα των 5 ευρώ απεικονίζεται ο Ρήνος, ο οποίος αντιπροσωπεύει τη Δυτική και την Κεντρική Ευρώπη. Στο τοπίο του φαίνονται υδρόβια πτηνά των εκβολών και των οχθών, όπως η αλκυόνη.
Στα 10 ευρώ, ο Δούναβης. Ο πιο «διεθνής» ποταμός της Ευρώπης, που διασχίζει ή συνορεύει με 10 χώρες. Συμβολίζει την ανατολική και νοτιοανατολική διασύνδεση. Στα 20 ευρώ, ο Σηκουάνας και ο Λίγηρας. Αντιπροσωπεύουν τα γαλλικά υδάτινα οικοσυστήματα με την πλούσια παραποτάμια χλωρίδα και πανίδα. Στα 50 ευρώ, ο Εβρος και ο Γουαδαλκιβίρ. Αντιπροσωπεύουν τη μεσογειακή Ευρώπη και τους σημαντικούς υγρότοπους της Ιβηρικής και της Νότιας Ευρώπης. Στα 100 ευρώ, ο Πάδος. Ο μεγαλύτερος ποταμός της Ιταλίας, εκπροσωπώντας τη Νότια Ευρώπη και τη λεκάνη της Αδριατικής. Στα 200 ευρώ: Βιστούλας και ο Ελβας, ποτάμια της Βόρειας και Κεντροανατολικής Ευρώπης.
Στα πτηνά, έχουμε τον τοιχοδρόμο, το εντυπωσιακό μικρό πτηνό με τα κατακόκκινα φτερά που συναντάμε και στην Πίνδο, την αλκυόνη, τον μελισσοφάγο, τον πελαργό, την αβοκέτα και τη σούλα της Βόρειας Θάλασσας. Η επιλογή άγριων πτηνών λειτουργεί ως υπενθύμιση για την ανάγκη προστασίας του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας, ζητήματα που βρίσκονται στην κορυφή της ατζέντας της σύγχρονης Ευρώπης.
Η 3η ελληνική συμμετοχή
Η Κριστίν Λαγκάρντ, πρόεδρος της ΕΚΤ, λέει ότι τα τραπεζογραμμάτια του ευρώ είναι «κάτι παραπάνω από ένα μέσο πληρωμής - αποτελούν μία από τις πιο απτές εκφράσεις της Ευρώπης. Μέσα από σχέδια που συνδυάζουν ομορφιά και νόημα, θα ενισχύσουν την κοινή μας ταυτότητα».
Οι προτάσεις που προκρίθηκαν στην τελική shortlist είναι το αποτέλεσμα του διαγωνισμού σχεδιασμού που τρέχει σε ολόκληρη την Ε.Ε. Στα... playoffs προκρίθηκαν περισσότερες από 1.200 αιτήσεις από γραφίστες, 25 από τους οποίους πέρασαν στον «τελικό» και κλήθηκαν να δημιουργήσουν σχεδιαστικές προτάσεις για ένα ή και για τα δύο θέματα. Ανάμεσά τους είναι και μια Ελληνίδα εικαστικός, η Μυρσίνη Βαρδοπούλου.
Και ποιοι είναι αυτοί που λένε το «ΟΚ»; Μια ανεξάρτητη κριτική επιτροπή, αποτελούμενη από 21 εμπειρογνώμονες σε τομείς, όπως ο γραφιστικός σχεδιασμός, η επικοινωνία, οι νευροεπιστήμες και η Ιστορία, επέλεξε δέκα σχεδιαστικές προτάσεις. Τον τελευταίο λόγο, πάντως, δεν θα τον έχουν αυτοί, αλλά θα... περιμένουν να εκφραστούμε και εμείς. Η δημόσια έρευνα θα παραμείνει ανοιχτή έως τις 21 Σεπτεμβρίου. Η γνώμη του κοινού αποτελεί βασικό στοιχείο της συμμετοχικής προσέγγισης του ευρωσυστήματος, διασφαλίζοντας ότι λαμβάνονται υπόψη οι απόψεις των πολιτών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Τα τραπεζογραμμάτια της νέας σειράς αναμένεται να τεθούν σε κυκλοφορία τα επόμενα χρόνια.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα χαρτονομίσματα ευρώ που κυκλοφορούν σήμερα θα αποσυρθούν. Αντίθετα, όπως αναφέρει η ΕΚΤ, θα διατηρήσουν την αξία τους και θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν παράλληλα με τη νέα σειρά.
H Ελληνίδα χαράκτρια
Στον «μεγάλο τελικό», ανάμεσα στα πιο μεγάλα και καταξιωμένα κέντρα γραφιστικής της Ευρώπης, ξεχωρίζει και ένα ελληνικό όνομα. Είναι αυτό της πολυπράγμονος χαράκτριας και ζωγράφου Μυρσίνης Βαρδοπούλου, το οποίο αποτελεί μία από τις 25 τελικές επιλογές της ΕΚΤ για τη σχεδίαση του ευρώ.
Δεν είναι η πρώτη διεθνής επιτυχία για τη Μυρσίνη Βαρδοπούλου, η οποία ήταν υπεύθυνη για τη φιλοτέχνηση και επίβλεψη της εκτύπωσης των γραμματοσήμων και όλων των φιλοτελικών προϊόντων στα Ελληνικά Ταχυδρομεία.
Μυρσίνη Βαρδοπούλου
Το 2005 δημιούργησε ένα συλλεκτικό γραμματόσημο για τα 100 χρόνια ελληνο-ιαπωνικών σχέσεων. Η ιδέα της να χωρέσει στο γραμματόσημο δύο θεατρικές μάσκες -σύμβολα των δύο πολιτισμών, με τη λέξη «φιλία» στις δύο γλώσσες- είχε τεράστια απήχηση στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου. Τα γραμματόσημα εξαντλήθηκαν με συνοπτικές διαδικασίες και τα ΕΛ.ΤΑ. αναγκάστηκαν να εκτυπώσουν ξανά και να τα πουλήσουν στην Ιαπωνία ως βινιέτες, επάνω σε φακέλους που απεικόνιζαν τον Ολυμπο ως αντικατοπτρισμό στους πρόποδες του όρους Φούτζι. Και αυτό το σχέδιο της Βαρδοπούλου εξαντλήθηκε.
Η πρόταση της Ελληνίδας, με την κωδική ονομασία «Σχέδιο Ε», ανήκει στη θεματική του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού. Η ίδια εξηγεί την προσέγγισή της: «Η επικοινωνιακή προσέγγιση επικεντρώνεται στην οικουμενική αξία του έργου κάθε ατόμου και όχι στην προσωπικότητά του. Ο κύκλος και τα σύμβολα λειτουργούν ως ένα οπτικό μήνυμα που δηλώνει έναν διανοητικό χώρο. Ο χώρος αυτός προσφέρει στους θεατές άμεση οπτική οικειότητα. Ταυτόχρονα, συμβολικά στοιχεία παρέχουν διακριτικές αναφορές για μια βαθύτερη εννοιολογική ανάγνωση. Με τον τρόπο αυτό το σχέδιο μεταδίδει το μήνυμα ότι, παρά την πολυμορφία των ατόμων, η συμβολή τους αποτελεί ενιαία πηγή έμπνευσης και μέσο επανασύνδεσης με οικείες αλλά συνεχώς εξελισσόμενες πολιτιστικές αξίες».
Η γεννημένη στην Αθήνα το 1964 Μυρσίνη Βαρδοπούλου, καταξιωμένη ζωγράφος και χαράκτρια είναι επίτιμο μέλος της Ευρωπαϊκής Φιλοτελικής Ακαδημίας. Είναι υποψήφια διδάκτωρ στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Το 1993 αποφοίτησε από τον τομέα Ζωγραφικής της ΑΣΚΤ και το 2001 από τον τομέα Χαρακτικής.
Με υποτροφία του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών παρακολούθησε μεταπτυχιακές σπουδές στη δομή και σύνθεση της ματιέρας, υπό την επίβλεψη του πρωτοπόρου ζωγράφου Νίκου Κεσσανλή.
Από το 1995, είναι υπεύθυνη για τη φιλοτέχνηση των γραμματοσήμων για τα ΕΛ.ΤΑ. Το έργο της στον χώρο του φιλοτελισμού έχει βραβευθεί στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Γιώργος Καραγιάννης
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
