Σημαντικό βήμα, με εμβληματικά μηνύματα για το υψηλό επίπεδο αλλά και τη δυναμική προοπτική της στρατηγικής σχέσης Ελλάδας - ΗΠΑ, αποτελεί η διήμερη επίσκεψη στη χώρα μας του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, που πρόκειται να φθάσει στην Αθήνα, βάσει του προγράμματος, την Τρίτη.
Η επίσκεψη Ρούμπιο γίνεται με αντικείμενο την πραγματοποίηση του 6ου γύρου του Στρατηγικού Διαλόγου μεταξύ των δύο χωρών, αλλά το γεγονός ότι, εν μέσω ενός εξαιρετικά ρευστού διεθνούς σκηνικού και προκλήσεων που αντιμετωπίζει η αμερικανική εξωτερική πολιτική, ο επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ σε μία από τις όλο και πιο σπάνιες επισκέψεις στο εξωτερικό αποφάσισε να έρθει στην Ελλάδα, είναι ενδεικτικό του ενδιαφέροντος που οι ΗΠΑ αλλά και προσωπικά ο ίδιος αποδίδει στις σχέσεις με την Ελλάδα.
Ο Αμερικανός ΥΠΕΞ θα έρθει στην Ελλάδα, σύμφωνα με πληροφορίες, μετά από επίσκεψη στην Ισλανδία και θα συνεχίσει μετά με επίσκεψη στην Πορτογαλία. Το γεγονός ότι δεν συνδυάζει την επίσκεψη στην Αθήνα με ταυτόχρονη επίσκεψη στην Αγκυρα αξιολογείται ως ιδιαίτερα θετικό. Η διπλωματική παράδοση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ έχει υιοθετήσει για δεκαετίες την τήρηση ισορροπιών, με κάθε επίσκεψη Αμερικανού ΥΠΕΞ στην περιοχή να συνδυάζεται με επισκέψεις και σε Αγκυρα και σε Αθήνα, με μοναδικές εξαιρέσεις τα τελευταία 50 χρόνια την επίσκεψη του Τζον Κέρι (2/12/15) και του Μάικ Πομπέο (5/10/19).
Προσωπικό ενδιαφέρον
Ο 6ος Γύρος Στρατηγικού Διαλόγου είχε προγραμματιστεί αρχικά για τον Δεκέμβριο του 2025, αλλά οι εξελίξεις στη Βενεζουέλα και κατόπιν στη Μέση Ανατολή, με τον πόλεμο στο Ιράν, οδήγησαν σε συνεχείς αναβολές και η πραγματοποίησή του τώρα δείχνει και την προσωπική επιθυμία του Ρούμπιο να έρθει στην Ελλάδα, ακόμη και πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ.
Ο επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ είναι άριστος γνώστης των θεμάτων της περιοχής και είναι αυτός που έχει πρωτοστατήσει, από το 2019, μαζί με τον Δημοκρατικό γερουσιαστή Μπομπ Μενέντεζ, στην υιοθέτηση των σημαντικών νομοθετημάτων του Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act, που επανασχεδίασε την αμερικανική στρατηγική για την περιοχή, αναδεικνύοντας τη συμμαχία των ΗΠΑ με την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ, και του U.S.-Greece Defense and Interparliamentary Partnership Act (2021), η οποία πήγε ένα βήμα παραπέρα στην ελληνοαμερικανική αμυντική σχέση.
Η προσωπική επιλογή του Αμερικανού ΥΠΕΞ να έρθει στην Ελλάδα σε μια διεθνή συγκυρία που είναι ιδιαίτερα απαιτητική και επιβαρυντική για εκείνον δείχνει το προσωπικό ενδιαφέρον του για την περιοχή και τη στρατηγική σχέση με την Ελλάδα και έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς ο Ρούμπιο δεν είναι ένας τυχαίος πολιτικός, αλλά ένα πολιτικό στέλεχος πρώτης γραμμής, ο οποίος φιλοδοξεί να διεκδικήσει ακόμη σημαντικότερο ρόλο πιθανότατα και ως υποψήφιος του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για να διαδεχθεί τον Ντόναλντ Τραμπ.
Η ανακοίνωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για την επίσκεψη Ρούμπιο στην Ελλάδα περιγράφει το πλαίσιο των συνομιλιών τονίζοντας ότι αποσκοπεί στην «εμβάθυνση της συνεργασίας μας σε βασικές προτεραιότητες της (σ.σ.: αμερικανικής) κυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένης της αμυντικής συνεργασίας και της περιφερειακής και ενεργειακής ασφάλειας».
Για την Αθήνα, εκτός της επαναβεβαίωσης του υψηλού επιπέδου στρατηγικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ, η παρουσία εδώ του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών δίνει ένα ακόμη ισχυρό μήνυμα, εν μέσω της κλιμακούμενης αμφισβήτησης εκ μέρους της Τουρκίας κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας μας, αλλά και πρωτοβουλιών που έχουν ληφθεί με τη σύμφωνη γνώμη και στήριξη των ΗΠΑ. Η Τουρκία έχει αντιδράσει πολλές φορές στην αναβάθμιση της ελληνοαμερικανικής συνεργασίας με επίκεντρο την Αλεξανδρούπολη, αντιμετωπίζει ανταγωνιστικά την εναλλακτική οδό μεταφοράς ενέργειας προς τα Βαλκάνια μέσω του Κάθετου Διαδρόμου και βεβαίως αντιμετωπίζει με απειλές τον GSI και έργα διασυνδεσιμότητας τα οποία έχουν τη στήριξη των ΗΠΑ.
Παρακαταθήκη
Στην παρακαταθήκη των τελευταίων ετών υπάρχει η Συμφωνία Αμοιβαίας Αμυντικής Συνεργασίας Ελλάδας - ΗΠΑ (Mutual Defense Cooperation Agreement, MDCA ), που η αναθεωρημένη μορφή της υπεγράφη το 2021 από τον Νίκο Δένδια και τον Αντονι Μπλίνκεν και τέθηκε σε ισχύ το 2022.
Επίσης, ένα από τα σημαντικά κείμενα είναι και η επιστολή Πομπέο (2020), που περιλάμβανε, εκτός των άλλων, την αμερικανική εγγύηση για την «ασφάλεια και ευημερία» της Ελλάδας.
Η επίσκεψη του Ρούμπιο, η οποία προετοιμάζεται εδώ και καιρό και έχει βρεθεί στο επίκεντρο και των τακτικών τηλεφωνικών επικοινωνιών με τον Γιώργο Γεραπετρίτη, θα ξεκινήσει με τη συνάντησή τους στο υπουργείο Εξωτερικών, ενώ παράλληλα θα ξεκινήσει ο Στρατηγικός Διάλογος, την ευθύνη συντονισμού του οποίου θα έχει η υφυπουργός Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, με τη συμμετοχή εκπροσώπων των αρμόδιων υπουργείων για τα θέματα διμερούς συνεργασίας που θα τεθούν στο επίκεντρο.
Ο Μάρκο Ρούμπιο θα γίνει δεκτός και από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη για μια πλήρη ανασκόπηση των ελληνοαμερικανικών σχέσεων αλλά και των περιφερειακών εξελίξεων, με έμφαση στη Μέση Ανατολή, στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και στον πόλεμο στην Ουκρανία και στο Ιράν, με την ελληνική πλευρά να επιδιώκει την επαναβεβαίωση και από τον επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ του ρόλου της Ελλάδας ως πυλώνα σταθερότητας και παρόχου ασφάλειας στην περιοχή.
Μετά την ολοκλήρωση των συναντήσεων θα εκδοθεί το κοινό ανακοινωθέν του 6ου Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας - ΗΠΑ, ένα κείμενο που ακόμη είναι υπό διαπραγμάτευση, με το κύριο βάρος να πέφτει στον ΥΠΕΞ Γιώργο Γεραπετρίτη, την υφυπουργό Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και τον Ελληνα πρεσβευτή στην Ουάσινγκτον Αντώνη Αλεξανδρίδη.
Στο κοινό ανακοινωθέν αναμένεται να υπάρξει μια αναλυτική αξιολόγηση της μέχρι τώρα πορείας των ελληνοαμερικανικών σχέσεων, η οποία αποτιμάται ως ιδιαίτερα θετική, και θα υπάρξει αναλυτική επίσης αναφορά στα επόμενα βήματα, καλύπτοντας όλους τους τομείς: την ενέργεια και τη διασυνδεσιμότητα (ενέργειας και Data), την ασφάλεια, την άμυνα, το εμπόριο και τις επενδύσεις, τον πολιτισμό, ενώ θα υπάρχει ειδική αναφορά και στην Τεχνητή Νοημοσύνη.
Κάθετος Διάδρομος
Στην ενέργεια πρωταρχική θέση θα έχει ο Κάθετος Διάδρομος, που αποτελεί στρατηγική επιλογή για την ενεργειακή απεξάρτηση των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης, με την προμήθεια αμερικανικού LNG. Οι τοποθετήσεις σε ανώτατο επίπεδο στη διάρκεια του Στρατηγικού Διαλόγου αναμένεται να στείλουν καθησυχαστικά μηνύματα εν μέσω της δημόσιας συζήτησης που προκάλεσε το πρόσφατο δημοσίευμα της «Wall Street Journal».
Επίσης, θα εξεταστεί και η έναρξη γεωτρήσεων και ερευνών των αμερικανικών εταιρειών EXXON MOBIL και Chevron στα Οικόπεδα τα οποία έχει παραχωρήσει η Ελλάδα προς έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων. Η επίσημη αμερικανική στήριξη στη δραστηριοποίηση των αμερικανικών πετρελαϊκών κολοσσών στην Ελλάδα, ειδικά της Chevron νότια της Κρήτης, έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω των αμφισβητήσεων που έχει εγείρει η λιβυκή πλευρά, επικαλούμενη το λεγόμενο «Τουρκολιβυκό Μνημόνιο».
Σημαντικό κεφάλαιο του Στρατηγικού Διαλόγου αφορά την αμυντική συνεργασία, η οποία έχει προχωρήσει και έχει αποκτήσει βάθος τα τελευταία χρόνια, με την αναβάθμιση των F-16 Viper, αλλά και τη δρομολόγηση υλοποίησης της συμφωνίας για την αγορά των F-35.
Το ΓΕΑ διαμορφώνει, σύμφωνα με πληροφορίες, ένα Letter of Interest με παραλήπτη την αμερικανική πλευρά, προκειμένου να ζητηθεί πρόσθετος εξοπλισμός για τα αναβαθμισμένα F-16 Viper αλλά και για τα F-35. Μεταξύ αυτών, σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, περιλαμβάνονται πύραυλοι αέρος-αέρος, αντιπλοϊκοί αλλά και σημαντικά όπλα κρούσης, όπως AMRAAM, AIM-260 JATM, AIM-120D, AIM-9X Sidewinder, ενώ ενδιαφέρον υπάρχει για τον στρατηγικό πύραυλο AGM-158 JASSM-ER και τον πύραυλο κατά πλοίων επιφανείας AGM-84 Harpoon.
Επίσης, από την Ελλάδα εκδηλώνεται ενδιαφέρον για την προώθηση συμφωνίας για την αναβάθμιση και των υπόλοιπων 38 F-16 σε Viper. Οι Ενοπλες Δυνάμεις επιδιώκουν επίσης την απόκτηση μεταχειρισμένων τροχοφόρων τεθωρακισμένων οχημάτων Stryker 8x8 για τον Στρατό Ξηράς και λειτουργικά Bradley από τα αποθέματα του Αμερικανικού Στρατού.
Από αμερικανικής πλευράς έχει εκδηλωθεί προβληματισμός για το γεγονός ότι σημαντικές ελληνικές αμυντικές προμήθειες έχουν κατευθυνθεί σε ευρωπαϊκές και ισραηλινές εταιρείες και εκτός των άλλων υπάρχει έντονο ενδιαφέρον για την προώθηση μιας εκ των τριών αμερικανικών εταιρειών στην προμήθεια συστήματος αυτοπροστασίας των F-16, αν και, σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχει πιο ανταγωνιστική πρόταση τόσο σε κόστος όσο και σε ασφάλεια του συστήματος από το Ισραήλ.
Συνεργασία 3+1
Στη διάρκεια των συνομιλιών θα συζητηθεί και η συνεργασία 3+1 (Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ + ΗΠΑ), αν και, σύμφωνα με πληροφορίες, για λόγους που έχουν να κάνουν και με τις τελευταίες εξελίξεις, δεν υπάρχει διάθεση από αμερικανικής πλευράς για μια τέτοια συνάντηση σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών, ενώ σε επίπεδο υπουργών Ενέργειας αναμένεται να υπάρξει συνέχεια. Ετσι, μετά τη συνάντηση 3+1 στο Χιούστον, η επόμενη αυτού του σχήματος θα γίνει πιθανότατα τον Δεκέμβριο στα Ιεροσόλυμα.
Στο πλαίσιο του Στρατηγικού Διαλόγου αναμένεται να υπογραφεί και η ανανέωση της Πολιτιστικής Συμφωνίας, που προβλέπει την επιστροφή κλεμμένων πολιτιστικών αγαθών.
Στο πλαίσιο της συνολικής προσέγγισης για την Ανατολική Μεσόγειο, οι ΗΠΑ έχουν προχωρήσει σημαντικά και στην εμβάθυνση της στρατηγικής συνεργασίας με την Κύπρο, παρά τις αντιδράσεις της Τουρκίας. Πρόσφατα υπήρξε μια ακόμη ανανέωση της άρσης του εμπάργκο για πώληση αμερικανικών εξοπλισμών προς την Κύπρο, ενώ είναι σαφές το μήνυμα που έστειλε η Ουάσινγκτον με τη συμμετοχή στην ετήσια στρατιωτική παρέλαση στη Λευκωσία για την επέτειο της Ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, εκτός των αγημάτων από Αίγυπτο και Γαλλία, και τμήματος 17 Αμερικανών πεζοναυτών από το αντιτορπιλικό «USS Roosevelt».
Μάλιστα, στο μήνυμά του για την Κυπριακή Ανεξαρτησία, ο Μάρκο Ρούμπιο επισημαίνει ότι οι ΗΠΑ παραμένουν σταθερές στην υποστήριξή τους για μια υπό κυπριακή καθοδήγηση διευθέτηση (σ.σ.: του Κυπριακού), με τη μεσολάβηση του ΟΗΕ, που να επανενώνει το νησί ως διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, σύμφωνα με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Μια δήλωση που απορρίπτει ευθέως την τουρκική θέση, όπως διατυπώθηκε και από τον πρόεδρο Ταγίπ Ερντογάν στο βήμα των Ηνωμένων Εθνών, που παραπέμπει σε λύση «δύο κρατών».
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναφορά στην ανακοίνωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ότι «η συνεργασία (ΗΠΑ - Κυπριακής Δημοκρατίας) στον τομέα της άμυνας και της ενέργειας έχει ενισχύσει την περιφερειακή ασφάλεια», και που ουσιαστικά δίνει απάντηση και στις τουρκικές αιτιάσεις, τόσο για τα μέτρα ενίσχυσης της αμυντικής αποτροπής που λαμβάνει η κυπριακή κυβέρνηση όσο και για την εντατικοποίηση πλέον της διαδικασίας, με συμμετοχή και αμερικανικών πετρελαϊκών κολοσσών, στην αξιοποίηση των κοιτασμάτων φυσικού αερίου που έχουν εντοπιστεί στην κυπριακή ΑΟΖ.
