Πού βρίσκεται ο Πωγωνίσκος; - Πώς πήρε το (παλαιότερο) όνομά του «Μπογοντσικό»; - Πόσους κατοίκους είχε το 1940; - Η Μεραρχία «Εντελβάις» στο Πωγώνι και τα εγκλήματά της - Η καταστροφή του Πωγωνίσκου από τον ΕΛΑΣ, με βάση το επίσημο σάιτ της Μητρόπολης Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης
Αν αναζητήσετε στο ίντερνετ τη λέξη «Πωγωνίσκος», θα βρείτε ελάχιστα στοιχεία. Από μια τυχαία αναζήτηση για τον νέο Μητροπολίτη Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης, Σεβασμιότατο κ.κ. Αλέξιο, καταλήξαμε σε μια συγκλονιστική ανακάλυψη που θα παρουσιάσουμε σήμερα.
Πωγωνίσκος (Μπογοντσικό): ετυμολογικά και γεωγραφικά στοιχεία
Στα όρια των Δήμων Πωγωνίου και Κονίτσης, προς την πλευρά της Κόνιτσας βρίσκονται τα ερείπια του χωριού Πωγωνίσκος (παλαιότερα Μπογοντσικό). Είναι χτισμένο σε υψόμετρο περίπου 800 περίπου μέτρων, στις πλαγιές του όρους Νεμέρτσικα, το οποίο «συνεχίζεται» και στο αλβανικό έδαφος. Η τοποθεσία όπου βρίσκεται ο Πωγωνίσκος θυμίζει αλπικό τοπίο. Απελευθερώθηκε, μαζί με το υπόλοιπο Πωγώνι, το 1913. Στην απογραφή του 1928 είχε 99 κατοίκους και στην απογραφή του 1940, 115. Ο εύφορος κάμπος του προσφερόταν για διάφορες καλλιέργειες, ενώ γύρω από το χωριό, στις πλαγιές της Νεμέρτσικας, υπήρχαν βοσκοτόπια για γιδοπρόβατα. Οι περισσότεροι κάτοικοί του ασχολούνταν με την κτηνοτροφία. Στο ΕΠΙΤΟΜΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ, όπου βρήκαμε τα πληθυσμιακά στοιχεία που παραθέσαμε, είδαμε στην απογραφή του 1951: (-) . Έκτοτε δεν αναφέρεται καν. Ενδιαφέροντα στοιχεία μας παρέχει ο Κώστας Οικονόμου στο βιβλίο «ΤΑ ΟΙΚΩΝΥΜΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ». Ο Πωγωνίσκος ανήκε διοικητικά, αρχικά, στην επαρχία Πωγωνίου (στα τότε Τσαραπλανά, το σημερινό Βασιλικό, γενέτειρα του Οικουμενικού Πατριάρχη Αθηναγόρα) και στη συνέχεια, ως σήμερα, στον Δήμο Κονίτσης, στην κοινότητα Μολυβδοσκέπαστου. Σήμερα, γράφει ο Κ. Οικονόμου, από τον παλιό οικισμό διασώζονται κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις και ερείπια οικιών. Το παλιό του όνομα, Μπογοντσικό, προέρχεται από τη σλαβική λέξη poponb «μονοπάτι, πέρασμα», και τη σλαβική επιθετική κατάληξη -bskb, με την οποία σχηματίζονται επίθετα από ουσιαστικά (και σπάνια από επίθετα).Το μεταγενέστερο όνομά του, Πωγωνίσκος, προέρχεται από τη λέξη «Πωγώνι» +τοπωνυμική κατάληξη -ίσκος, που υπάρχει σε έγγραφα του 13ου αιώνα.
Ένα κοπάδι γιδοπροβάτων στον Πωγωνίσκο
Η καταστροφή του Πωγωνίσκου από τον Ε.Λ.Α.Σ. το 1947Όπως εντοπίσαμε διαδικτυακά, το Σάββατο 6 Μαΐου 2023 λειτούργησε στον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου στον Πωγωνίσκο (ο ναός διασώθηκε και ανακαινίστηκε) ο μακαριστός Μητροπολίτης Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης, Ανδρέας (+2025).Αφορμή ήταν η θρησκευτική πανήγυρη, εκ μεταθέσεως, της ανακομιδής των ιερών λειψάνων του Αγίου Αθανασίου, του Μεγάλου Πατριάρχου Αλεξανδρείας, που η Εκκλησία τιμά την ανάμνηση τη 2α Μαΐου κάθε χρόνο. Το ίδιο έγινε και φέτος, από τον Σεβασμιότατο κ.κ. Αλέξιο, διάδοχο του μακαριστού Ανδρέα.
Από τη Θεία Λειτουργία στον Πωγωνίσκο το 2023, χοροστατούντος του Μακαριστού Μητροπολίτου Ανδρέα
Στο επίσημο σάιτ της Μητρόπολης Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης, υπάρχουν λεπτομέρειες για την ερήμωση του Πωγωνίσκου, που έγινε το 1947 από δυνάμεις του Ε.Λ.Α.Σ. Παραθέτουμε αυτούσια όσα αναφέρονται το σάιτ. Διατηρούμε τη γραφή στο πολυτονικό:
Από τη θεία λειτουργία στον Πωγωνίσκο, στις 2-5-2026, φωτο, Βασίλης Νιτσιάκος, facebook
«Δυστυχῶς, ἡ εἰδυλλιακή αὐτή εἰκόνα, διακόπηκε ἀπότομα μιά ἀποφράδα μέρα τοῦ 1947. Ἔνοπλο τμῆμα τῶν ἀνταρτῶν τοῦ ΕΛ.Α.Σ. μπῆκε στόν Πωγωνίσκο, γιά νά τιμωρήσει τούς κατοίκους του, καθώς χαρακτηριζόταν ὡς «ἐθνικό χωριό». Δολοφόνησαν τόν πρόεδρο καί ἐπιδόθηκαν σέ πλιάτσικο, ἁρπάζοντας ζῶα καί ὅ,τι ἄλλο βρῆκαν στά σπίτια τοῦ χωριοῦ. Οἱ κάτοικοι – μέ ἐπικεφαλῆς τόν ἀείμνηστο παπά Γιώργη Κολιό -πανικόβλητοι ἔτρεξαν νά σωθοῦν στά γύρω βουνά, ἀλλά καί στό διπλανό χωριό Μολυβδοσκέπαστο. Ἐπιστρέφοντας, τήν ἑπόμενη μέρα, βρῆκαν τά πάντα κατεστραμμένα. Ἔτσι, τέλεσαν τήν κηδεία τοῦ προέδρου τους καί σκόρπισαν στίς μεγάλες πόλεις, στίς ὁποῖες ὑπῆρχε – τά δίσεκτα ἐκεῖνα χρόνια – μεγαλύτερη ἀσφάλεια. Ἦταν ἡ ἀρχή τοῦ τέλους τοῦ χωριοῦ, τό ὁποῖο σύμφωνα μέ τά λεγόμενα τῶν κατοίκων του – ἔζησε μιά «μικρή Σμύρνη». Κάποιοι βρέθηκαν στήν Ἀθήνα, ὅπου ἄνοιξε γι’ αὐτούς ἡ μεγάλη ἀγκαλιά τοῦ συγχωριανοῦ τους ἀειμνήστου Σταύρου Γκατσόπουλου, ὁ ὁποῖος τούς βοήθησε μέ κάθε τρόπο, ὄχι μόνο νά σταθοῦν στά πόδια τους, ἀλλά καί νά προκόψουν. Τά χρόνια πού ἀκολούθησαν, πολλοί ἀπ’ αυτούς ἐπισκέπτονταν τό χωριό καί κάποιοι λίγοι κατάφεραν νά ἀνακαινίσουν τά σπίτια τους. Πολλά ὅμως ἀπ΄αὐτά, στέκουν γκρεμισμένα, μαρτυρῶντας τήν ὕπαρξη μιᾶς ἄλλης καλύτερης (ἀλλά καί δραματικῆς) ἐποχῆς. Γιά μεγάλο χρονικό διάστημα – μέ ἀφορμή τήν ἑορτή τοῦ Ἁγίου Ἀθανασίου – ἑκατοντάδες ἐπισκέπτες κατέκλυζαν τό χωριό καί, μετά τήν Θεία Λειτουργία, μέ τήν φροντίδα τοῦ ἀειμνήστου Σταύρου Γκατσόπουλου, στηνόταν παραδοσιακό γλέντι με πλούσιο τραπέζι γιά ὅλους, ντόπιους καί ξένους».
Η Ιερά Μονή Μολυβδοσκέπαστης, που βρίσκεται κοντά στον Πωγωνίσκο
Τα τελευταία χρόνια γίνονται προσπάθειες να ξαναζωντανέψει το χωριό. Ανακαινίστηκε η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, ενώ σε διπλανό χώρο δημιουργείται ένα πανέμορφο πετρόχτιστο αρχονταρίκι (αρχονταρίκι ονομάζεται η αίθουσα υποδοχής σε μοναστήρι).Ας ελπίσουμε ότι σύντομα, εκτός από κάποιους κτηνοτρόφους με τα κοπάδια τους που μένουν μερικούς μήνες τον χρόνο στον Πωγωνίσκο, το χωριό να αποκτήσει και μόνιμους κατοίκους.
Πανέμορφο τοπίο στον Πωγωνίσκο
Μια άλλη άποψη: Οι Γερμανοί έκαψαν το χωριό το 1943
Υπάρχουν και αναφορές ότι το χωριό κάηκε από τους Γερμανούς το 1943. Πραγματικά, η «1η Ορεινή Μεραρχία Εντελβάις» των Γερμανών, τον Ιούλιο του 1943 έκανε φοβερά εγκλήματα στα χωριά Καλόβρυση, Μάζι, Αετόπετρα, Αηδονοχώρι, Βασιλικό και Κεφαλόβρυσο (όπου κάηκαν ζωντανοί 21 άνθρωποι στις 10 Ιουλίου 1943).Αυτό προκύπτει από το εξαιρετικό βιβλίο «Αιματοβαμμένο Εντελβάις» του Χέρμαν Φρανκ Μάγερ (1940-2009), 2η έκδοση ανανεωμένη, Βιβλιοπωλείο Λαβύρινθος, 2024.Είναι χαρακτηριστικό επίσης, ότι η Καλόβρυση, με 310 κατοίκους, είχε καεί ξανά από Ιταλούς και Αλβανούς τον Οκτώβριο του 1940.Φυσικά, οι δύο εισβολείς δεν αρκέστηκαν στην πυρπόληση, αλλά, σύμφωνα με τον Χ. Φ. Μάγερ, έκλεψαν οικιακά αντικείμενα, 150 πρόβατα, 25 άλογα και 30 βοοειδή!
Όπως γράφει ο αδικοχαμένος Μάγερ (σκοτώθηκε σε τροχαίο δυστύχημα στη Γερμανία, ενώ έκανε ποδηλασία προπονούμενος για αγώνες τριάθλου), «ολόκληρη η περιοχή μεταξύ Λεσκοβικίου και Αηδονοχωρίου εκκαθαρίστηκε από τους υπόλοιπους οκτώ λόχους της ομάδας μάχης Ζάλμινγκερ».
Άνδρες της 'Εντελβάις'
Το βέβαιο είναι ότι κάηκαν τα χωριά Ζιένα και Δράτσοβα της Βορείου Ηπείρου. Ανατρέξαμε και στα περιεχόμενα του βιβλίου, μήπως υπάρχει κάπου αλλού αναφορά για πυρπόληση του Πωγωνίσκου ή Μπογοντσικού από τη Μεραρχία Εντελβάις. Το όνομα δεν υπάρχει πουθενά στο βιβλίο. Πάντως, η μη αναφορά του από τον Μάγερ δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο Πωγωνίσκος δεν κάηκε από τους Γερμανούς(που πάντως πυρπολούσαν κυρίως «αριστερά» χωριά, για τα οποία τους πληροφορούσαν οι γνωστοί κουκουλοφόροι της Κατοχής). Θεωρούμε απίθανο να υπάρχει τόσο σοβαρή ανακρίβεια στο σάιτ της Μητρόπολης. Πιθανότατα, οι Γερμανοί ξεκίνησαν την καταστροφή του Πωγωνίσκου και ο Ε.Λ.Α.Σ την ολοκλήρωσε. Η Ήπειρος πλήρωσε βαρύτατο τίμημα στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, αλλά ο Πωγωνίσκος, είναι ίσως, το μόνο από τα χωριά που κάηκε από τον Ε.Λ.Α.Σ και σβήστηκε από τον χάρτη…Ελπίζουμε, όχι για πάντα.
Αφίσα του ντοκιμαντέρ 'Πωγωνίσκος, του Θανάση Νεοφώτιστου, 2015
ΥΓ. Προσπαθήσαμε να επικοινωνήσουμε με ανθρώπους που οι πρόγονοί τους κατάγονταν από τον Πωγωνίσκο, για να είναι πληρέστερο το άρθρο. Δυστυχώς, κάτι τέτοιο δεν έγινε εφικτό, παρά τις επανειλημμένες προσπάθειές μας (τηλεφωνήματα και ιμέιλ). Εννοείται ότι είναι ευπρόσδεκτες περισσότερες πληροφορίες από όσες και όσους διαβάσουν το άρθρο και γνωρίζουν στοιχεία για τον Πωγωνίσκο.
Πηγές:
Κώστας Οικονόμου, «ΤΑ ΟΙΚΩΝΥΜΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ», Β΄ έκδοση, Εκδόσεις ΕΦΥΡΑ, Ιωάννινα, 2006.
Χέρμαν Φρανκ Μάγερ, «ΑΙΜΑΤΟΒΑΜΜΕΝΟ ΕΝΤΕΛΒΑΪΣ», Δεύτερη Έκδοση ανανεωμένη, ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ «ΛΑΒΥΡΙΝΘΟΣ», 2024.
(Επίσημο) Σάιτ της Ιεράς Μητροπόλεως Δρυϊνουπόλεως, Πωγωνιανής και Κονίτσης
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
