Από τις ελληνικές αποικίες στη Nότια Ιταλία μέχρι τα μαθήματα γλώσσας μέσω τηλεδιάσκεψης και το άλμπουμ «Aionia» της Alessandra Talarico, οι ελληνόφωνοι της Καλαβρίας ξαναπιάνουν το νήμα της κληρονομιάς τους και προσπαθούν να διατηρήσουν ζωντανή την κοινότητά τους
Στη νότια άκρη της Καλαβρίας, εκεί όπου ο Ασπρομόντε κατεβαίνει προς το Ιόνιο, υπάρχουν ακόμη χωριά όπου η ελληνική μνήμη ακούγεται σαν ψίθυρος σε τραγούδια, τοπωνύμια, οικογενειακές ιστορίες και λέξεις που πέρασαν από γενιά σε γενιά. Η Χώρα του Βούα, η σημερινή Bova, η Bova Marina, το Gallician, το Roghudi, οι μικροί τόποι της λεγόμενης Area Grecanica, κουβαλούν μια ιστορία που ξεκινά από τη Μεγάλη Ελλάδα και φτάνει ως τις σημερινές προσπάθειες διάσωσης μιας γλώσσας που επιμένει.
Η ελληνική παρουσία στη Nότια Ιταλία μετρά περίπου 2.800 χρόνια, από τις πρώτες αποικίες των Ελλήνων τον 8ο αιώνα π.Χ. Η Magna Graecia υπήρξε ένας από τους μεγάλους χώρους εξάπλωσης του ελληνικού πολιτισμού στη Μεσόγειο: πόλεις, εμπόριο, φιλοσοφία, τέχνη, θρησκεία, γλώσσα. Στους αιώνες που ακολούθησαν, η ρωμαϊκή κυριαρχία, η βυζαντινή περίοδος, η λατινική και ιταλική επικράτηση, η μετανάστευση και η εσωτερική ερήμωση των χωριών άλλαξαν τη μορφή αυτής της παρουσίας. Ομως στην Καλαβρία παρέμεινε κάτι βαθύτερο: η αίσθηση ότι ο ελληνικός κόσμος δεν τελειώνει στα σύνορα του ελληνικού κράτους.
Σήμερα το Grecanico, το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα της Καλαβρίας, επιβιώνει σε μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στη μνήμη και την αναβίωση. Η ελληνική είναι αναγνωρισμένη ως ιστορική μειονοτική γλώσσα στην Ιταλία στο πλαίσιο της ιταλικής νομοθεσίας για την προστασία των γλωσσικών μειονοτήτων.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει τα τελευταία χρόνια με μικρές, επίμονες πρωτοβουλίες
στην Καλαβρία, στην Ιταλία, στην Ελλάδα και στη Διασπορά. Πολιτιστικοί
σύλλογοι, δάσκαλοι, ερευνητές, μουσικοί, άνθρωποι με ρίζες στην περιοχή και
νέοι που επιστρέφουν στην οικογενειακή μνήμη επιχειρούν να κρατήσουν ζωντανή
μια γλώσσα που έχει άμεση σχέση με την ελληνική πολιτιστική συνέχεια της
Nότιας Ιταλίας.
Στην ίδια προσπάθεια εντάσσεται και η πρόσφατη παρουσία της Ελληνίδας πρέσβεως στην Ιταλία, Ελένης Σουρανή, στα ελληνόφωνα χωριά της Καλαβρίας. Η επίσκεψη έγινε στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων του «bdomadi greco», μιας πρωτοβουλίας που οργανώνεται κάθε χρόνο στην Bova Marina -στον Γιαλό του Βούα- και περιλαμβάνει μαθήματα στα ελληνικά, εκπαιδευτικές διαδρομές και δράσεις γνωριμίας με τα ιστορικά χωριά της περιοχής.
Μία ακόμη προσπάθεια είναι και το άλμπουμ «Aionia» για το οποίο έγραψε πρόσφατα το protothema.gr και είναι η προσπάθεια μίας καλλιτέχνιδας μέσα από τη μουσική στα grecanica να στηρίξει το έργο της διατήρησης της παράδοσης της Καλαβρίας. Η Ελληνοϊταλίδα Alessandra Talarico βρίσκεται αυτές τις μέρες στην Μπόβα και συνομίλησε με απλούς ανθρώπους, αλλά και ενεργούς πολίτες, οι οποίοι παλεύουν με κάθε τρόπο να μη χάσουν την ταυτότητά τους.
Πανηγύρι για τον Σαν Τζιοβάννι στη Μπόβα, στο βάθος διακρίνεται η ελληνική σημαία:
Στην ίδια προσπάθεια εντάσσεται και η πρόσφατη παρουσία της Ελληνίδας πρέσβεως στην Ιταλία, Ελένης Σουρανή, στα ελληνόφωνα χωριά της Καλαβρίας. Η επίσκεψη έγινε στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων του «bdomadi greco», μιας πρωτοβουλίας που οργανώνεται κάθε χρόνο στην Bova Marina -στον Γιαλό του Βούα- και περιλαμβάνει μαθήματα στα ελληνικά, εκπαιδευτικές διαδρομές και δράσεις γνωριμίας με τα ιστορικά χωριά της περιοχής.
Μία ακόμη προσπάθεια είναι και το άλμπουμ «Aionia» για το οποίο έγραψε πρόσφατα το protothema.gr και είναι η προσπάθεια μίας καλλιτέχνιδας μέσα από τη μουσική στα grecanica να στηρίξει το έργο της διατήρησης της παράδοσης της Καλαβρίας. Η Ελληνοϊταλίδα Alessandra Talarico βρίσκεται αυτές τις μέρες στην Μπόβα και συνομίλησε με απλούς ανθρώπους, αλλά και ενεργούς πολίτες, οι οποίοι παλεύουν με κάθε τρόπο να μη χάσουν την ταυτότητά τους.
Πανηγύρι για τον Σαν Τζιοβάννι στη Μπόβα, στο βάθος διακρίνεται η ελληνική σημαία:
«Επαναστατική πράξη»
Οι άνθρωποι που κρατούν αυτή την παράδοση ζωντανή γνωρίζουν καλά ότι δεν
πρόκειται για εύκολο έργο. Στην Bova Marina, ο Egidio Musitano, πρόεδρος του
Καλλιτεχνικού και Πολιτιστικού Συλλόγου της περιοχής με το όνομα «Calliurghía»
(από το κάλλος και το έργο), περιγράφει στην Talarico τη δημιουργία πολιτισμού
ως πράξη αντίστασης.
«Η δημιουργία πολιτισμού στην Μπόβα Μαρίνα είναι μια επαναστατική πράξη», λέει, εξηγώντας ότι η κοινότητα έχει περάσει μέσα από περιόδους παρακμής, πίεσης και λήθης. Κατά την άποψή του, εξωτερικές επιρροές και ιστορικές επιλογές οδήγησαν πολλούς να απομακρυνθούν από τη δική τους πολιτιστική μνήμη, να την υποτιμήσουν ή ακόμη και να συγκρουστούν μαζί της.
«Η δημιουργία πολιτισμού στην Μπόβα Μαρίνα είναι μια επαναστατική πράξη», λέει, εξηγώντας ότι η κοινότητα έχει περάσει μέσα από περιόδους παρακμής, πίεσης και λήθης. Κατά την άποψή του, εξωτερικές επιρροές και ιστορικές επιλογές οδήγησαν πολλούς να απομακρυνθούν από τη δική τους πολιτιστική μνήμη, να την υποτιμήσουν ή ακόμη και να συγκρουστούν μαζί της.
Η Alessandra Talarico, που με το καλλιτεχνικό όνομα Iatria κυκλοφόρησε το
άλμπουμ «Αionia» με τραγούδια στα Griko και Grecanico, με τον Egidio
Musitanο, πρόεδρο του Καλλιτεχνικού και Πολιτιστικού Συλλόγου της Bova
Marina
Ο ίδιος επιμένει ότι όσοι διατήρησαν την παράδοση μέσα στους αιώνες δίνουν σήμερα έναν κουραστικό, αλλά πολύτιμο αγώνα για να την προβάλλουν στο μέλλον. Ο πολιτιστικός σύλλογος προσπαθεί να αναβιώσει αυτή την κληρονομιά μέσα από κάθε μορφή τέχνης. Ιδιαίτερη λύπη προκαλεί, όπως λένε οι άνθρωποί του, η απώλεια της τέχνης της αγιογραφίας, η οποία επιβίωνε στην περιοχή έως περίπου το 1.700 και στη συνέχεια χάθηκε από τον ζωντανό πολιτιστικό ιστό της κοινότητας.
Το ζήτημα της γλώσσας παραμένει το πιο ευαίσθητο. Για πολλές δεκαετίες, το Grecanico φορτώθηκε με κοινωνικά στερεότυπα. Αντιμετωπίστηκε ως γλώσσα των φτωχών, των χωρικών, των «καθυστερημένων», των ανθρώπων που έπρεπε να αφήσουν πίσω τους το παλιό για να ενταχθούν στη νέα ιταλική πραγματικότητα. Ο Musitano μιλά για ένα σχέδιο πολιτισμικής ακύρωσης μέσα από το οποίο η γλώσσα των ντόπιων ταυτίστηκε με την υπανάπτυξη. Σε αυτή την ιστορική πληγή βρίσκεται και η σημερινή δυσκολία: για να επιστρέψει η γλώσσα στο στόμα των ανθρώπων, πρέπει πρώτα να αποκατασταθεί το κύρος της.
Γι’ αυτό οι πρωτοβουλίες εκμάθησης έχουν τόσο μεγάλη σημασία. Ο καθηγητής Pasquale Casile παραδίδει μαθήματα Grecanico μέσω τηλεδιάσκεψης, ανοίγοντας έναν νέο δρόμο για όσους ζουν μακριά από τα χωριά αλλά θέλουν να συνδεθούν με τη γλώσσα. Σε βίντεο που δημοσιεύει η Alessandra Talarico, καλεί τον κόσμο να συμμετάσχει: «Σώνεται να συνδεθείτε με το πανεπιστήμιο στην τηλεδιάσχεση, εκεί που κάνουν τα μαθήματα. Σας αμένω. Ελάτε όλοι, γιατί η γλώσσα είμαστε εμείς. Καλά πράγματα!». Η φράση αυτή, με τη δική της μουσικότητα, λέει σχεδόν τα πάντα: η γλώσσα δεν είναι εξωτερικό αντικείμενο μελέτης. Είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι.
Γλώσσα και μουσική
H Talarico, η Ελληνοϊταλίδα καλλιτέχνιδα από το Μόντρεαλ, που με το
καλλιτεχνικό όνομα Iatria κυκλοφόρησε τον πρώτο της μουσικό δίσκο με τραγούδια
στα Griko και Grecanico, συνδέεται στο ίδιο νήμα. Το άλμπουμ της λέγεται
«Aionia» και αποτέλεσε την αφορμή για τη συνέντευξή της στο protothema.gr. Η
Talarico έχει ελληνικές ρίζες από την πλευρά της μητέρας της και καλαβρέζικες
από την πλευρά του πατέρα της. Μεγάλωσε και δημιουργεί στον Καναδά, όμως η
απόσταση από την Ελλάδα και την Καλαβρία την έφερε πιο κοντά στην καταγωγή
της.
Η πρώτη της βαθιά επαφή με την ελληνική γλώσσα της Κάτω Ιταλίας ήρθε μέσα από τη μουσική και την ποίηση. Ακούγοντας Canzoniere Grecanico Salentino ένιωσε, όπως έχει πει, ότι κάτι ξύπνησε μέσα της. Αργότερα, διαβάζοντας Griko ποίηση, συγκινήθηκε από τους ανθρώπους πίσω από τη γλώσσα: από την αγάπη τους για την Ελλάδα, για τα χωριά τους, για την ελληνική γλώσσα, για μια ταυτότητα που προσπαθούσαν να διατηρήσουν μέσα στον χρόνο. Ως άνθρωπος της Διασποράς, αναγνώρισε αμέσως την ανάγκη επιστροφής στις ρίζες.
Η πρώτη της βαθιά επαφή με την ελληνική γλώσσα της Κάτω Ιταλίας ήρθε μέσα από τη μουσική και την ποίηση. Ακούγοντας Canzoniere Grecanico Salentino ένιωσε, όπως έχει πει, ότι κάτι ξύπνησε μέσα της. Αργότερα, διαβάζοντας Griko ποίηση, συγκινήθηκε από τους ανθρώπους πίσω από τη γλώσσα: από την αγάπη τους για την Ελλάδα, για τα χωριά τους, για την ελληνική γλώσσα, για μια ταυτότητα που προσπαθούσαν να διατηρήσουν μέσα στον χρόνο. Ως άνθρωπος της Διασποράς, αναγνώρισε αμέσως την ανάγκη επιστροφής στις ρίζες.
Η Alessandra Talarico με τον καθηγητή Pasquale Casile, ο οποίος παραδίδει
μαθήματα Grecanico
Στη μουσική της, ο ηλεκτρονικός ήχος συναντά ζωντανά όργανα, όπως φλάουτο και τσέλο. Το αποτέλεσμα φέρνει το Grecanico σε ένα νέο κοινό, σε ανθρώπους που ίσως δεν θα το άκουγαν ποτέ μέσα από μια παραδοσιακή διαδρομή. Η ίδια το βλέπει ως μια μικρή συμβολή: αν ένας νέος άνθρωπος της Διασποράς ακούσει το τραγούδι και αναζητήσει τη δική του ιστορία, τότε κάτι έχει ήδη μετακινηθεί.
Η περίπτωση της Talarico δείχνει και κάτι ακόμη: η διάσωση μιας γλώσσας δεν γίνεται μόνο στον τόπο όπου γεννήθηκε. Μπορεί να γίνει και από μακριά, όταν η Διασπορά ξαναπιάνει το νήμα της καταγωγής.
Στα ελληνόφωνα χωριά της Καλαβρίας η καθημερινή πραγματικότητα παραμένει δύσκολη. Πολλά από αυτά έχουν μικρό πληθυσμό. Η νέα γενιά συχνά μετακινείται προς μεγαλύτερες πόλεις ή στο εξωτερικό. Η ιταλική κυριαρχεί σε όλες τις πλευρές της δημόσιας ζωής. Η χρήση του Grecanico περιορίζεται, οι φυσικοί ομιλητές λιγοστεύουν, η μετάδοση μέσα στην οικογένεια έχει αδυνατίσει. Ομως η αίσθηση δεν είναι μόνο εικόνα υποχώρησης. Είναι και εικόνα αναζήτησης. Κάθε μάθημα, κάθε τραγούδι, κάθε φεστιβάλ, κάθε έκδοση, κάθε βίντεο, κάθε επίσκεψη, κάθε συνεργασία με την Ελλάδα, λειτουργεί σαν μικρό σημείο επανεκκίνησης.
Οι Ελληνες της Ιταλίας και η Μεγάλη Ελλάδα
Η ιστορική διαδρομή εξηγεί γιατί αυτή η κληρονομιά είναι τόσο φορτισμένη. Οι
πρώτοι Ελληνες έφτασαν στη Νότια Ιταλία και τη Σικελία σε μια εποχή μεγάλης
εξόδου προς τη δυτική Μεσόγειο. Ιδρυσαν αποικίες τον 8ο αιώνα π.Χ. που
εξελίχθηκαν σε πόλεις με ισχυρή πολιτική, οικονομική και πολιτιστική ζωή. Η
Καλαβρία, η Απουλία, η Βασιλικάτα, η Καμπανία και η Σικελία αποτέλεσαν τμήματα
ενός ευρύτερου ελληνικού κόσμου. Η Μεγάλη Ελλάδα δεν ήταν περιθώριο του
Ελληνισμού. Ηταν ένα από τα πιο δυναμικά του κέντρα, και σε πολλές περιπτώσεις
πολύ πιο ανεπτυγμένη από τη μητροπολιτική Ελλάδα.
Με τη ρωμαϊκή κυριαρχία οι ελληνικές πόλεις εντάχθηκαν σταδιακά σε άλλο πολιτικό και διοικητικό πλαίσιο, αλλά η ελληνική γλώσσα και η παιδεία διατήρησαν ισχυρή παρουσία. Η Ρώμη πήρε πολλά από τον ελληνικό κόσμο: τέχνες, γράμματα, φιλοσοφία, θρησκευτικές μορφές, παιδευτικά πρότυπα. Στη Νότια Ιταλία η ελληνική επιρροή δεν εξαφανίστηκε με την αλλαγή κυριαρχίας. Μετασχηματίστηκε.
Η βυζαντινή περίοδος έδωσε νέα δυναμική στην ελληνική παρουσία της Καλαβρίας. Από τον 6ο αιώνα και για μεγάλο μέρος του Μεσαίωνα, η Νότια Ιταλία συνδέθηκε ξανά με τον ελληνόφωνο κόσμο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η διοίκηση, η εκκλησιαστική ζωή, ο ελληνικός μοναχισμός, οι μετακινήσεις πληθυσμών και η πνευματική παραγωγή ενίσχυσαν τις ελληνικές γλωσσικές και πολιτισμικές στρώσεις. Στην Καλαβρία αναπτύχθηκαν ελληνικά μοναστήρια, αντιγραφικά κέντρα και κοινότητες που κράτησαν ζωντανό το ελληνικό στοιχείο πολύ μετά την αρχαιότητα.
Με τη ρωμαϊκή κυριαρχία οι ελληνικές πόλεις εντάχθηκαν σταδιακά σε άλλο πολιτικό και διοικητικό πλαίσιο, αλλά η ελληνική γλώσσα και η παιδεία διατήρησαν ισχυρή παρουσία. Η Ρώμη πήρε πολλά από τον ελληνικό κόσμο: τέχνες, γράμματα, φιλοσοφία, θρησκευτικές μορφές, παιδευτικά πρότυπα. Στη Νότια Ιταλία η ελληνική επιρροή δεν εξαφανίστηκε με την αλλαγή κυριαρχίας. Μετασχηματίστηκε.
Η βυζαντινή περίοδος έδωσε νέα δυναμική στην ελληνική παρουσία της Καλαβρίας. Από τον 6ο αιώνα και για μεγάλο μέρος του Μεσαίωνα, η Νότια Ιταλία συνδέθηκε ξανά με τον ελληνόφωνο κόσμο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η διοίκηση, η εκκλησιαστική ζωή, ο ελληνικός μοναχισμός, οι μετακινήσεις πληθυσμών και η πνευματική παραγωγή ενίσχυσαν τις ελληνικές γλωσσικές και πολιτισμικές στρώσεις. Στην Καλαβρία αναπτύχθηκαν ελληνικά μοναστήρια, αντιγραφικά κέντρα και κοινότητες που κράτησαν ζωντανό το ελληνικό στοιχείο πολύ μετά την αρχαιότητα.
Η Χώρα του Βούα, η σημερινή Bova, ανήκει στους μικρούς τόπους της Area
Grecanica που κουβαλούν μεγάλη ελληνική ιστορία
Θύματα του εθνικισμού
Θύματα του εθνικισμού
Στους νεότερους αιώνες η λατινική και ιταλική πίεση εντάθηκε. Ο εθνικισμός και
η προσπάθεια δημιουργίας ενός ομοιογενούς εθνικού κράτους οδήγησε τους
ελληνόφωνους στο χείλος της εξαφάνισης. Τα γραικανικά της Καλαβρίας και τα
γκρίκο στο Λέτσε επιβίωσαν κυρίως σε απομονωμένες, ορεινές ή ημιορεινές
κοινότητες χάρη στη δύναμη της προφορικής παράδοσης και της τοπικής
ταυτότητας.
Σήμερα, αυτή η επιβίωση μοιάζει με θαύμα μικρών κοινοτήτων. Ενα θαύμα, όμως, που ζητά φροντίδα. Η γλώσσα δεν μπορεί να ζήσει μόνο ως ανάμνηση. Χρειάζεται ανθρώπους σαν τον Pasquale Casile που καλούν τους μαθητές σε τηλεδιάσκεψη, σαν τον Egidio Musitano που βλέπει τον πολιτισμό ως πράξη αναγέννησης, σαν την Alessandra Talarico που μετατρέπει την προσωπική αναζήτηση σε μουσική.
Στον Γιαλό του Βούα, στις πλαγιές της Bova, στις πολιτιστικές αίθουσες, στα διαδικτυακά μαθήματα, στις μουσικές πλατφόρμες και στις οικογενειακές αφηγήσεις η ελληνική της Καλαβρίας συνεχίζει να ζητά χώρο. Οχι ως μνημείο, αλλά ως φωνή. Και ίσως αυτό να είναι το πιο συγκινητικό στοιχείο αυτής της ιστορίας: ότι έπειτα από 2.800 χρόνια η Μεγάλη Ελλάδα δεν υπάρχει μόνο στα βιβλία. Υπάρχει ακόμη σε ανθρώπους που λένε, με τον δικό τους τρόπο, ότι η γλώσσα είμαστε εμείς.
Σήμερα, αυτή η επιβίωση μοιάζει με θαύμα μικρών κοινοτήτων. Ενα θαύμα, όμως, που ζητά φροντίδα. Η γλώσσα δεν μπορεί να ζήσει μόνο ως ανάμνηση. Χρειάζεται ανθρώπους σαν τον Pasquale Casile που καλούν τους μαθητές σε τηλεδιάσκεψη, σαν τον Egidio Musitano που βλέπει τον πολιτισμό ως πράξη αναγέννησης, σαν την Alessandra Talarico που μετατρέπει την προσωπική αναζήτηση σε μουσική.
Στον Γιαλό του Βούα, στις πλαγιές της Bova, στις πολιτιστικές αίθουσες, στα διαδικτυακά μαθήματα, στις μουσικές πλατφόρμες και στις οικογενειακές αφηγήσεις η ελληνική της Καλαβρίας συνεχίζει να ζητά χώρο. Οχι ως μνημείο, αλλά ως φωνή. Και ίσως αυτό να είναι το πιο συγκινητικό στοιχείο αυτής της ιστορίας: ότι έπειτα από 2.800 χρόνια η Μεγάλη Ελλάδα δεν υπάρχει μόνο στα βιβλία. Υπάρχει ακόμη σε ανθρώπους που λένε, με τον δικό τους τρόπο, ότι η γλώσσα είμαστε εμείς.
Γιώργος Μιχαηλίδης
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
