Η κατάσταση στην Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του 1840 - Η "συνωμοτική" οργάνωση για την παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα - Ποιοι συμμετείχαν σ' αυτή; Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και το Σύνταγμα του 1844
Μια από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας είναι αναμφίβολα η παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα, μετά την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. Το Σύνταγμα ψηφίστηκε στις 18 Μαρτίου 1844 και το πολίτευμα της χώρας μας μετατράπηκε από Απόλυτη Μοναρχία σε Συνταγματική Μοναρχία. Πώς όμως φτάσαμε στα γεγονότα του 1843;
Ο Όθωνας ενηλικιώθηκε την 1η Ιουνίου 1835. Μετά τον αρχικό ενθουσιασμό ήρθε η απότομη προσγείωση στην πραγματικότητα. Το 1833 η Ελλάδα είχε λάβει δάνειο 60 εκατομμυρίων γαλλικών φράγκων με την εγγύηση των τριών προστάτιδων δυνάμεων. Η χώρα όμως και τα επόμενα χρόνια εξακολουθούσε να βρίσκεται σε δεινή οικονομική κατάσταση. Στην Αθήνα οι τιμές της γης και των ακινήτων είχαν φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη, ενώ η τοκογλυφία οργίαζε. Η απολυταρχική διακυβέρνηση του Όθωνα δυσχέραινε ακόμα περισσότερο τα πράγματα.
Το 1841, ο Όθωνας επανέφερε από τον Λονδίνο, όπου είχε διοριστεί ως πρεσβευτής, τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Του ανέθεσε το Υπουργείο Εσωτερικών και την προεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου, όταν δεν θα προήδρευε ο ίδιος. Ο Μαυροκορδάτος αποδέχθηκε την πρόσκληση, θέτοντας όμως κάποιους όρους προς τη σωστή κατεύθυνση: να δοθεί στο Συμβούλιο Επικρατείας αποφασιστική, όχι συμβουλευτική ψήφος για τα οικονομικά θέματα· να διαλυθεί το Ανακτοβούλιο, ένα συμβουλευτικό Σώμα, σχεδόν αποκλειστικά από Βαυαρούς, το οποίο ασκούσε ισχυρή επιρροή στον Όθωνα και είχε προκαλέσει την αγανάκτηση της κοινής γνώμης, να προεδρεύει ο πρωθυπουργός στο Υπουργικό Συμβούλιο και όχι ο βασιλιάς και τέλος να αποχωρήσουν σταδιακά οι Βαυαροί από τις θέσεις της Διοίκησης. Ο Όθωνας συμφώνησε, με δυσφορία όμως.
Το 1841, ο Όθωνας επανέφερε από τον Λονδίνο, όπου είχε διοριστεί ως πρεσβευτής, τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο. Του ανέθεσε το Υπουργείο Εσωτερικών και την προεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου, όταν δεν θα προήδρευε ο ίδιος. Ο Μαυροκορδάτος αποδέχθηκε την πρόσκληση, θέτοντας όμως κάποιους όρους προς τη σωστή κατεύθυνση: να δοθεί στο Συμβούλιο Επικρατείας αποφασιστική, όχι συμβουλευτική ψήφος για τα οικονομικά θέματα· να διαλυθεί το Ανακτοβούλιο, ένα συμβουλευτικό Σώμα, σχεδόν αποκλειστικά από Βαυαρούς, το οποίο ασκούσε ισχυρή επιρροή στον Όθωνα και είχε προκαλέσει την αγανάκτηση της κοινής γνώμης, να προεδρεύει ο πρωθυπουργός στο Υπουργικό Συμβούλιο και όχι ο βασιλιάς και τέλος να αποχωρήσουν σταδιακά οι Βαυαροί από τις θέσεις της Διοίκησης. Ο Όθωνας συμφώνησε, με δυσφορία όμως.
Όθων και Αμαλία
Σύντομα άρχισαν να υπάρχουν συγκρούσεις μεταξύ τους που οδήγησαν στην παραίτηση Μαυροκορδάτου λίγους μόλις μήνες μετά την ανάληψη της πρωθυπουργίας (8/20 Αυγούστου 1841). Ουσιαστικά, τα επόμενα δύο και πλέον χρόνια δεν υπήρχε επίσημα πρωθυπουργός. Το Υπουργείο Εσωτερικών, το σημαντικότερο εκείνη την εποχή ανέλαβε ο αγωνιστής του 1821 (γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη) Δημήτριος Χρηστίδης, "υπαρχηγός" του γαλλικού κόμματος (ο αρχηγός του Ιωάννης Κωλέττης είχε διοριστεί πρεσβευτής στο Παρίσι). Η "κυβέρνηση Χρηστίδη", όπως επικράτησε να λέγεται κυβέρνησε με σύνεση και μετριοπάθεια. Ο Χρηστίδης πέτυχε τη διεύρυνση των αρμοδιοτήτων του Συμβουλίου της Επικρατείας και την κατάργηση του Ανακτοβουλίου. Αντί γι' αυτό δημιουργήθηκε το "Βασιλικό Γραφείο", που είχε όμως λιγότερη ισχύ.
Ιωάννης Μακρυγιάννης
Η "κυβέρνηση Χρηστίδη" συμπλήρωσε και ανέπτυξε τις δημόσιες υπηρεσίες, αναδιοργάνωσε τα τελωνεία και επέκτεινε τα ταχυδρομεία. Τον Ιανουάριο του 1842 άρχισε η λειτουργία της Εθνικής Τράπεζας υπό τη διοίκηση του Γεωργίου Σταύρου. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις που είχαν διαταραχθεί από την εξέγερση της Κρήτης το 1840 εξομαλύνθηκαν. Ο Ιωάννης Κωλέττης άρχισε να γίνεται επιφυλακτικός απέναντι στον Χρηστίδη, ενώ επιφανή στελέχη του Γαλλικού Κόμματος, όπως ο Ιωάννης Μακρυγιάννης και ο Ρήγας Παλαμήδης αποστασιοποιήθηκαν από την κυβέρνηση και πέρασαν στην αντιπολίτευση, όπου τα στελέχη του Αγγλικού και του Ρωσικού Κόμματος, παρά τις μεταξύ τους διαφορές ετοίμαζαν συνωμοσία κατά του Όθωνα και της προσωπικής του διακυβέρνησης και των Βαυαρών, που είχαν τον έλεγχο της Διοίκησης και του Στρατού.
Ρήγας Παλαμήδης
Η κατάσταση στην Ελλάδα πριν την Επανάσταση του 1843
Η κατάσταση στην Ελλάδα πριν την Επανάσταση του 1843
Είχε ωριμάσει πλέον στη χώρα μας η εισαγωγή συνταγματικού πολιτεύματος. Ήταν κάτι που ήδη ζητούσαν ορισμένοι από την εποχή του Καποδίστρια. Το ίδιο ζητούσαν πολλοί παραγκωνισμένοι πρόκριτοι και οπλαρχηγοί, αλλά και η συντριπτική πλειοψηφία του απλού λαού. Το παράδοξο είναι, ότι οι περισσότεροι είχαν μια συγκεχυμένη εικόνα για το Σύνταγμα. Μάλιστα πολλοί νόμιζαν ότι θα ήταν πανάκεια που θα έλυνε όλα τα προβλήματά τους.
Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 σε επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ου αιώνα
Τον Ιανουάριο του 1843, ο Υπουργός Εξωτερικών Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός ανακοίνωσε στους πρέσβεις των Μεγάλων Δυνάμεων, ότι η Ελλάδα αδυνατούσε να πληρώσει τα τοκοχρεολύσια, η καταβολή των οποίων έληγε την 1η Μαρτίου 1843 χωρίς τη χορήγηση νέου δανείου από αυτές. Κάτι τέτοιο γινόταν στο παρελθόν, καθώς όταν υπήρχαν οικονομικές δυσκολίες ο Όθωνας κατέφευγε στις Μεγάλες Δυνάμεις για νέο δανεισμό. Πάντοτε, μάλιστα, προς τη χώρα που το προσκείμενο φιλικά σ' αυτή κόμμα βρισκόταν στην εξουσία. Αυτή τη φορά όμως έλαβε αρνητική απάντηση.
Ιάκωβος ή Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός
Τελικά, οι Μεγάλες Δυνάμεις, την 1η Μαΐου 1843, στη Διάσκεψη του Λονδίνου ξεκίνησαν τις διαπραγματεύσεις για το οικονομικό πρόβλημα της Ελλάδας. Κατέληξαν στο Πρωτόκολλο της 5ης Ιουλίου 1843, το οποίο η Ελλάδα υποχρεώθηκε να υπογράψει στις 2/14 Σεπτεμβρίου 1843. Σύμφωνα με αυτό ο ετήσιος τόκος και η απόσβεση του δανείου έφταναν στα 3.635.922 φράγκα. Οι ξένοι πρεσβευτές στην Αθήνα και εκπρόσωπος του Οίκου Ρότσιλντ στην Ελλάδα, θα παρακολουθούσαν τη μεταφορά των χρημάτων στους πιστωτές. Η Ελλάδα έπρεπε να περικόψει δαπάνες, ίσες με το ποσό που αναφέραμε, για να μπορέσει να εξυπηρετήσει το χρέος της. Μεταξύ άλλων υπήρξε αναβολή της πληρωμής των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων και περικοπή τους. Αυτό αφορούσε όχι μόνο τους δημόσιους υπαλλήλους, αλλά και τους στρατιωτικούς. Πολλοί αποστρατεύτηκαν (όχι όμως οι Βαυαροί...). Παράλληλα έκλεισαν πολλές πρεσβείες ακόμα και σε μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Η κατάσταση είχε φτάσει στο απροχώρητο. Ακόμα και ο Χρηστίδης έκανε εισηγήσεις στον Όθωνα για παραχώρηση Συντάγματος.
Ο Δημήτριος Χρηστίδης το 1864
Η Επανάσταση του 1843
Η Επανάσταση του 1843
Η Επανάσταση που τελικά έγινε στις 3 Σεπτεμβρίου 1843, είχε αρχίσει να οργανώνεται από το 1840-41. Βασικοί "πρωταγωνιστές" της συνωμοσίας ήταν οι: Α. Μεταξάς, Α. Λόντος, Κ. Ζωγράφος, Μ. Σούτσος και Ρ. Παλαμήδης. Η αρχική ημερομηνία για την Επανάσταση ήταν η 25η Μαρτίου 1844. Όμως άρχισαν κάποιες διαρροές που έφτασαν μέχρι το παλάτι. Ο Υπασπιστής του Όθωνα Γενναίος (Ιωάννης) Κολοκοτρώνης συνάντησε τον Α. Μεταξά και τον ρώτησε τι συμβαίνει. Φαίνεται ότι πείστηκε από όσα του είπε και δεν προχώρησε σε καμία περαιτέρω ενέργεια. Ανάμεσα στους "συνωμότες" ήταν και ο Μακρυγιάννης, που είχε κινήσει υποψίες με τη στάση του. Τα μεσάνυχτα της 2ας προς 3η Σεπτεμβρίου 1843 το σπίτι του περικυκλώθηκε από πλήθος χωροφυλάκων, πεζών και έφιππων και διμοιρία σώματος Μανιατών. Διοικητής τους ήταν ο Μοίραρχος Τζήνος. Σύντομα όμως έσπευσαν για βοήθειά του δεκάδες αγωνιστές του 1821. Ανάμεσά τους κι ο θρυλικός Κωνσταντίνος Χορμοβίτης (ή Λαγουμιτζής), που μαζί με τον Κραβαρίτη Παναγιώτη Σωτηρόπουλο ήταν οι κορυφαίοι κατασκευαστές λαγουμιών (υπόγειων σηράγγων) για πρόκληση καταστροφών στα εχθρικά στρατόπεδα.
Ανδρέας Μεταξάς
Ο Κιουταχής έμαθε για τα καλά τον Ηπειρώτη Χορμοβίτη κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Ακρόπολης (1826). Είπε ότι αν τον είχε μαζί του, θα του έδινε το βάρος του σε χρυσάφι, ενώ κάποιοι αναφέρουν ότι του το πρότεινε και ο Χορμοβίτης αρνήθηκε. Η οδός Λαγουμιτζή της Αθήνας πήρε το όνομά της από το "παρατσούκλι" του Χορμοβίτη. Ίσως κάποτε θα πρέπει να ασχοληθούν οι ιστορικοί μόνο με τους άγνωστους ήρωες του 1821, που πρόσφεραν τεράστιες υπηρεσίες στον Αγώνα...
Ο φρούραρχος της Αθήνας Πίσσας έστειλε ενισχύσεις στον Τζήνο. Στη συμπλοκή που ακολούθησε σκοτώθηκε ο Ενωμοτάρχης Μπασδέκης και τραυματίστηκαν ένας χωροφύλακας κι ένας από τους υποστηρικτές του Μακρυγιάννη. Ήταν τα μόνα θύματα της 3ης Σεπτεμβρίου.
Η ώρα της Επανάστασης είχε φτάσει. Ακόμα και Βαυαροί συμβούλευαν τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα. Άλλωστε, όπως γράφει ο Α. Σούτζος: "Η κυβέρνησις κατά την ημέραν της θείας δίκης, κατά την έκφρασιν συμβούλου τινός, δεν είχε υπέρ αυτής ούτε μίαν γραίαν".
Δημήτριος Καλλέργης
Τον Αύγουστο του 1843 μυήθηκε στη "συνωμοσία" ο Συνταγματάρχης Καλλέργης, Διοικητής του Ιππικού στην Αθήνα. Ακολούθησαν, ο Συνταγματάρχης Σκαρβέλης, Διοικητής του Πεζικού και ο Συνταγματάρχης Σπυρομήλιος, Διοικητής της Σχολής Ευελπίδων. Ο Λοχαγός του Πυροβολικού Σχινάς, δεν έδειξε μεγάλη προθυμία να ακολουθήσει τους άλλους. Όταν όμως, στις 3 Σεπτεμβρίου κλήθηκε από το Παλάτι να φέρει στον χώρο των Ανακτόρων, τη σημερινή Βουλή, τα πυροβόλα του, αντί να τα στρέψει κατά του πλήθους: "... παραταχθείς μεταξύ των δύο γραμμών του Πεζικού φωνάζει μετά των λοιπών. "Ζήτω το Σύνταγμα". Ούτως, όλα τα Σώματα της φρουράς συνηνώθησαν εις το κίνημα. Τότε άρχισε να συρρέει το πλήθος".
Ας δούμε όμως τι έγινε το βράδυ της 3ης Σεπτεμβρίου.
Ο Καλλέργης, που έμεινε στην ιστορία ως ο επικεφαλής της Επανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου πήγε στους στρατώνες και ξεσήκωσε τους στρατιώτες με το σύνθημα "Ζήτω το Σύνταγμα". 2.000 τον ακολούθησαν στα Ανάκτορα. Παράλληλα, έστειλε έναν λόχο να διαλύσει την πολιορκία του σπιτιού του Μακρυγιάννη και άλλον έναν, να ανοίξει τις φυλακές του Μεντρεσέ (απέναντι από τους Αέρηδες της Πλάκας). Έστειλε ακόμα στρατιωτικά αποσπάσματα να καταλάβουν το Νομισματοκοπείο, την Εθνική Τράπεζα, το Δημόσιο Ταμείο και τα διάφορα Υπουργεία.
Καθοριστικής σημασίας ήταν η άρνηση του Σχινά, στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω, να συνταχθεί με τον Όθωνα, ο οποίος έστειλε τον Υπασπιστή του Γαρδικιώτη Γρίβα και τον Υπουργό Στρατιωτικών Αλεξάκη Βλαχόπουλο να προσπαθήσουν να μεταπείσουν τους στρατιώτες. Και οι δύο συνελήφθησαν πριν προλάβουν να κάνουν τίποτα.
Ο Όθωνας με τον Συνταγματάρχη Es εμφανίστηκαν σε μία θυρίδα, στο ισόγειο του παλατιού και ζήτησαν από τον Καλλέργη να μάθουν τι ζητούν οι στρατιώτες. Ο Ες κάτω από τη γενική κατακραυγή του πλήθους αποχώρησε. "Την ανάσταση της συνταγματικής πολιτείας" είπε ο Καλλέργης. Ο Όθωνας ζήτησε να διαλυθούν ο Στρατός και το πλήθος και θα φροντίσει για το αίτημα αυτό. Ο Καλλέργης απάντησε ότι αυτό δεν θα γινόταν, αν ο Όθωνας δεν αποφάσιζε με τα μέλη του Συμβουλίου της Επικρατείας την παραχώρηση Συντάγματος.
Το ΣτΕ συνήλθε και, αν και δεν υπήρξε ομοφωνία, αποφάσισε την αναγνώριση του Κινήματος, αποδέχτηκε την αξίωση για χορήγηση Συντάγματος κ.ά. Έτσι, συγκροτήθηκε επιτροπή από τους Γ. Κουντουριώτη, Λ. Μαυρομιχάλη, Γ. Ψύλλα, Γ. Αινιάν, Α. Λόντο και τον Γραμματέα του ΣτΕ Κ. Προβελέγγιο η οποία θα παρουσίαζε τις αποφάσεις του στον Όθωνα για επικύρωση και υπογραφή!
Το πρωί, η Επιτροπή έφτασε στα Ανάκτορα και παρουσίασε στον Όθωνα τις αποφάσεις . Ο Βαυαρός δέχτηκε τα κείμενα, αλλά ζήτησε και τη γνώμη των πρεσβευτών των Μεγάλων Δυνάμεων. Ο Καλλέργης όμως, δεν επέτρεψε την είσοδό τους στο παλάτι. Ήταν οι εξής: Πισκατόρι (Γαλλίας), Λάιονς (Μ. Βρετανίας), Κατακάζι (Ρωσίας), Πρόκες φον Όστεν (Αυστρίας) που καταδίκαζε τις πράξεις, αλλά δικαιολογούσε τους ανθρώπους, ο πρεσβευτής της Βαυαρίας που θεωρούσε τα πάντα ως αναπόφευκτα και ο πρέσβης της Πρωσίας, που κατέκρινε όλους και όλα.
Théobald Arcambal Piscatory,ο Γάλλος πρεσβευτής στην Αθήνα το 1843
Ο Όθωνας έπρεπε ή να παραιτηθεί ή να υπογράψει. Τελικά, μετά από πίεση και της Αμαλίας, που του έβαλε στα δάχτυλα την πένα, υπέγραψε. Και πάλι όμως, ο Καλλέργης δεν διέτασσε την αποχώρηση στρατού και λαού. Ζήτησε πρώτα να εμφανιστεί και να ορκιστεί το νέο Υπουργικό Συμβούλιο. Ακόμα, μετά την άφιξη και ορκωμοσία των νέων Υπουργών ζήτησε από τον Όθωνα να υπογράψει δύο ακόμα διατάγματα: με το πρώτο θα αναγνωριζόταν η 3η Σεπτεμβρίου ως εθνική εορτή, ενώ θα απονέμονταν τιμητικές διακρίσεις στους συνωμότες. Με το δεύτερο, θα εκφραζόταν ευαρέσκεια στους Καλλέργη, Μακρυγιάννη και άλλους. Οι ξένοι πρεσβευτές πέτυχαν να πείσουν τον Όθωνα να υπογράψει και αυτά, αναφωνώντας: "Δεν είμαι πλέον βασιλιάς".
Για την ιστορία, το νέο Υπουργικό Συμβούλιο, απαρτιζόταν από τους: Πρόεδρος (πρωθυπουργός) και Υπουργός Εξωτερικών, ο Α. Μεταξάς, Υπουργός Στρατιωτικών, ο Α. Λόντος, Ναυτικών, ο Κ. Κανάρης, Δικαιοσύνης, ο Λ. Μελάς Εκκλησιαστικών - Παιδείας, ο Μ. Σχινάς, Οικονομικών, ο Δ. Μανσόλας και Εσωτερικών ο Ρ. Παλαμήδης. Αργότερα, εμφανίστηκαν στο μπαλκόνι των Ανακτόρων ο Όθωνας, οι Υπουργοί, ο Καλλέργης και οι ξένοι πρεσβευτές. Το πλήθος, σε έκσταση, αναφωνούσε: "Ζήτω ο συνταγματικός βασιλιάς Όθων".
Επίλογος
Ο λαός και ο Στρατός πληροφορήθηκαν ότι τα αιτήματα τους έγιναν δεκτά και διαλύθηκαν. Τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1843 έγιναν εκλογές και οι εκλεγμένοι πληρεξούσιοι συγκρότησαν τη Συνταγματική Εθνική Συνέλευση και στις 18 Μαρτίου 1844 ψηφίστηκε στη Βουλή Σύνταγμα, το οποίο υπέγραψε ο Όθωνας. Από τότε, η "Πλατεία Ανακτόρων" ονομάστηκε "Πλατεία Συντάγματος". Να σημειώσουμε, ότι παλαιότερο όνομα της πλατείας ήταν "Μπουμπουνίστρα", από μια πηγή που υπήρχε εκεί και το νερό που ανάβλυζε από αυτή έκανε μεγάλο θόρυβο. Όσο για τους Βαυαρούς (πλην των Φιλελλήνων), λίγες μέρες μετά την 3η Σεπτεμβρίου 1843 εγκατέλειψαν την Ελλάδα. Γράφει σχετικά ο Μακρυγιάννης.
"Φέραμε πλοία και μπαρκαρίσαμεν όλους τους Μπαυαρέζους (Βαυαρούς). Τους πήγα εις τον Πειραία, όπου είχαν Έλληνες αδικήσει, κατατρέξει, χτυπήσει - τους μεταχειρίζονταν χειρότερα από τους Τούρκους. Δεν στάθη(κε) τρόπος να θυμηθεί κανένας Έλληνας παραμικρά από αυτά και να κατατρέξουν κανέναν (δηλ. οι Βαυαροί που, συμπεριφέρονταν στους Έλληνες χειρότερα από τους Τούρκους έφυγαν από τη χώρα μας δίχως να τους πειράξει κανείς...). Τους μπαρκαρίσαμε όλους και πάνε εις την δουλειά τους".
Πηγές: "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", ΤΟΜΟΣ ΙΓ, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ
ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΩΤΙΑΔΗ, "ΟΘΩΝΑΣ Η ΜΟΝΑΡΧΙΑ", ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σ.Ι. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, Δεύτερη έκδοση, 1988.
Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ, "ΕΛΛΑΣ", ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ.
"Φέραμε πλοία και μπαρκαρίσαμεν όλους τους Μπαυαρέζους (Βαυαρούς). Τους πήγα εις τον Πειραία, όπου είχαν Έλληνες αδικήσει, κατατρέξει, χτυπήσει - τους μεταχειρίζονταν χειρότερα από τους Τούρκους. Δεν στάθη(κε) τρόπος να θυμηθεί κανένας Έλληνας παραμικρά από αυτά και να κατατρέξουν κανέναν (δηλ. οι Βαυαροί που, συμπεριφέρονταν στους Έλληνες χειρότερα από τους Τούρκους έφυγαν από τη χώρα μας δίχως να τους πειράξει κανείς...). Τους μπαρκαρίσαμε όλους και πάνε εις την δουλειά τους".
Πηγές: "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ", ΤΟΜΟΣ ΙΓ, ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ
ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΩΤΙΑΔΗ, "ΟΘΩΝΑΣ Η ΜΟΝΑΡΧΙΑ", ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σ.Ι. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ, Δεύτερη έκδοση, 1988.
Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ, "ΕΛΛΑΣ", ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΠΑΠΥΡΟΣ.
Μιοχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
