Μουργκάνα: το απόρθητο κάστρο του ΔΣΕ - Η αποτυχημένη επιχείρηση «Πέργαμος» του Ελληνικού Στρατού (Φεβρουάριος-Μάρτιος 1948) με τα δεκάδες θύματα - Η σύλληψη περισσότερων από 100 ανδρών του ΕΣ και η εν ψυχρώ εκτέλεσή τους από τον ΔΣΕ
Ο εμφύλιος πόλεμος έχει ταυτιστεί κυρίως με την περιοχή της Μακεδονίας και τα βουνά Γράμμο και Βίτσι, όπου γράφτηκε ο επίλογος μιας ολέθριος για τη χώρα, αδελφοκτόνου σύγκρουσης. Σκληρές μάχες όμως έγιναν και σε άλλες περιοχές, όπως στην Ήπειρο και τη Στερεά Ελλάδα. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι η προσπάθεια κατάληψης της Κόνιτσας και η ολιγοήμερη κατάληψη του Καρπενησίου από τους αντάρτες.
Χαρίσης Σδράβος, από την Κόνιτσα, από τους πιο αδίστακτους καπετάνιους του ΔΣΕ
Εκείνο που δεν έχει αναδειχθεί ιδιαίτερα είναι η παρουσία ισχυρών δυνάμεων του ΔΣΕ στις περιοχές του Πωγωνίου Ιωαννίνων, το οποίο για μία ακόμα φορά φέρνουμε στο προσκήνιο και της Θεσπρωτίας, ιδιαίτερα στην ακριτική περιοχή των Φιλιατών. Καθοριστικής σημασίας για τη δράση του ΔΣΕ στις περιοχές αυτές ήταν η κατάληψη από δυνάμεις του και η κατοχή του όρους Μουργκάνα. Πρόκειται για βουνό που βρίσκεται στην ελληνοαλβανική μεθόριο.
Η Μουργκάνα στο βάθος, διακρίνονται σπίτια του χωριού Αγία Μαρίνα, φωτογραφία, Παναγιώτης Καλαμπόκας
Η πρόχειρη και εσφαλμένη χάραξη των συνόρων Ελλάδας – Αλβανίας με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας (17/30-12-1913) «έκοψε» στα δύο το ελληνικό χωριό Κοσοβίτσα, ένα μέρος του οποίου έμεινε στην Ελλάδα και αποτελεί το σημερινό χωριό Αγία Μαρίνα Ιωαννίνων, ενώ η κυρίως Κοσοβίτσα, ένα χωριό με μεγάλη παροικία στις Η.Π.Α. πέρασε, από το πουθενά, στην Αλβανία. Έχουμε αναφερθεί παλαιότερα σε άρθρο μας στην κατάληψη της Μουργκάνας το 1948, που ήταν καθοριστικής σημασίας για την πορεία του εμφυλίου. Άλλωστε, η παρομοίωση της Μουργκάνας με το Γιβραλτάρ, από τον Αμερικανό Στρατηγό Βαν Φλιτ, μετά την κατάληψή της, μόνο ο τυχαία δεν ήταν…
Μουργκάνα: το «απάτητο κάστρο της Λευτεριάς»
Ας δούμε όμως περισσότερα στοιχεία για το, άγνωστο στο ευρύ κοινό, όρος της Ηπείρου, τη Μουργκάνα.
Η Μουργκάνα είναι όρος της Ηπείρου στους νομούς Θεσπρωτίας και Ιωαννίνων. Είναι γνωστή και ως Όρη Τσαμαντά. Ψηλότερη κορυφή της είναι ο Ορατός ή Αροτός (1.806μ.).
Η Μουργκάνα πάνω από το χωριό Σωτήρα της Β.Ηπείρου, με φρέσκο χιόνι στις 7 Απριλίου 2025
Το όνομά της σχετίζεται με το αρωμουνικό murgu=γκριζωπός, μελανόφαιος. Ο Κ. Οικονόμου, γράφει ότι μούργκος= ύψωμα με σκουρόχρωμο έδαφος. Πιθανότατα οφείλει το όνομά της στην εντύπωση που δημιουργεί στους κατοίκους των γύρω περιοχών με το χρώμα και την άγρια όψη της. Ξεκινά από το χωριό Λίστα της Θεσπρωτίας, συνεχίζει ως τα ελληνοαλβανικά σύνορα, ανατολικά του χωριού Αγία Μαρίνα του νομού Ιωαννίνων και εισχωρεί και στο αλβανικό έδαφος. Αυτή ακριβώς η γειτνίαση με την Αλβανία (του Χότζα θυμίζουμε τότε) ήταν μεγάλο πλεονέκτημα για τον ΔΣΕ, καθώς μπορούσαν οι μαχητές και οι μαχήτριές του να βρίσκουν προσωρινό καταφύγιο ή περίθαλψη στη γειτονική χώρα.
Το όνομα Αρατός της ψηλότερης κορυφής της, πιθανότατα σχετίζεται με το ότι πολύ συχνά είναι καλυμμένη από ομίχλη και δεν διακρίνεται (άρατος=αόρατος, άφαντος). Δεύτερη ψηλότερη κορυφή της είναι ο Υψηλάντης (1.747 μ.). Πιθανότατα, δεν οφείλει το όνομά της στον Αλέξανδρο ή τον Δημήτριο Υψηλάντη, αλλά στον καπετάν Υψηλάντη (Αλέξανδρο Ρόσιο) που έδρασε στην περιοχή κατά τον εμφύλιο. Τέλος, τρίτη ψηλότερη κορυφή της (1.522 μ.) είναι η Φούρκα (<μτγν. φούρκα), που σημαίνει, αρχικά, τον διχαλωτό πάσσαλο και μεταφορικά, την οργή, τον θυμό. Ανατολικά η Μουργκάνα καταλήγει στον Καλαμά και συνδέεται με το όρος Κασιδιάρης (1.367 μ.). Το όνομα του βουνού σχετίζεται με τη λέξη κασίδα (πάθηση του τριχωτού του κεφαλιού) και οφείλεται είτε στο ότι βουνό έχει λίγη βλάστηση (το πιθανότερο) είτε στο ότι εκεί υπάρχουν πολλά φυτά, γνωστά με τη λαϊκή ονομασία κασιδιάρης. Η Μουργκάνα είχε χαρακτηριστεί από τον Μάρκο Βαφειάδη ως «απάτητο κάστρο της λευτεριάς».
Η μάχη της Μουργκάνας (Φεβρουάριος – Μάρτιος 1948)
Η Μουργκάνα είχε καταληφθεί από τον ΔΣΕ τον Νοέμβριο του 1947 με τον ελιγμό της Δυτικής Ηπείρου. Η θρυλική VIII Μεραρχία Πεζικού της Ηπείρου, που πλέον έχει εκπέσει σε Μηχανοποιημένη Ταξιαρχία, σχεδιαζόταν να λάβει μέρος, το καλοκαίρι του 1948 στην επιχείρηση «ΚΟΡΩΝΙΣ» εναντίον του ΔΣΕ στον Γράμμο. Να αναφέρουμε απλά, ότι η VIII Μεραρχία Πεζικού συγκροτήθηκε στις 11/1/1913 και προήλθε από μετονομασία της «Μεραρχίας Ηπείρου» που συγκροτήθηκε στις 22/9/1912. Πρώτος Διοικητής της ήταν ο Υποστράτηγος Δημήτριος Ματθαιόπουλος.
Σημαντική ήταν η συμβολή της στην απελευθέρωση των Ιωαννίνων και περιοχών της Βορείου Ηπείρου, ενώ το 1913 (9-14 Ιουλίου) κατέλαβε το Παρανέστι, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Για τον λόγο αυτό, οι κάτοικοι των δύο θρακικών πόλεων τρέφουν μέχρι σήμερα πολύ μεγάλη εκτίμηση για τους Ηπειρώτες. Η VIII Μεραρχία έμεινε στη Θράκη ως το 1917, οπότε επέστρεψε και εγκαταστάθηκε μόνιμα στα Ιωάννινα. Σημαντική ήταν η προσφορά της στον ελληνοϊταλικό πόλεμο, όταν Διοικητής της ήταν ο Χαράλαμπος Κατσιμήτρος. Ανασυγκροτήθηκε μετά το τέλος του Β’ ΠΠ, καθώς μετά τη γερμανική εισβολή είχε διαλυθεί (λόγω της υπογραφής της συνθήκης ανακωχής). Συμμετείχε και στον εμφύλιο πόλεμο. Το 2013, λόγω των γενικότερων αλλαγών στον Στρατό Ξηράς μετέπεσε σε Μηχανοποιημένη Ταξιαρχία. Δυστυχώς, κάποιοι αγνοούν ή δεν σέβονται την ιστορία και βλέπουν μόνο αριθμούς.
Στο βάθος η Μουργκάνα, στη Βόρειο Ήπειρο, φωτογραφία Παναγιώτης Καλαμπόκας
Επανερχόμαστε όμως στο 1948. Ενόψει της χρησιμοποίησης της VΙΙΙ Μεραρχίας Πεζικού στην κατάληψη και εκκαθάριση του ορεινού όγκου Γράμμος το καλοκαίρι του 1948, όπως Σχέδιο «ΚΟΡΩΝΙΣ», διατάχθηκε από το Γενικό Επιτελείο Στρατού η επιχείρηση με τον κωδικό «ΠΕΡΓΑΜΟΣ», προς κατάληψη και εκκαθάριση της περιοχής Πωγωνίου- Φιλιατών, γιατί δεν ήταν δυνατόν να εξακολουθήσει η περιοχή της Μουργκάνας να παραμένει ως απειλή στο πλευρό της Μεραρχίας και να απασχολεί τη Μεραρχία, την ώρα που αυτή θα συμμετείχε στις επιχειρήσεις προς κατάληψη και εκκαθάριση του Γράμμου.
Μέχρι δε της έναρξης της επιχείρησης «ΠΕΡΓΑΜΟΣ» το ανταρτικό συγκρότημα της Μουργκάνας αναδιοργανώθηκε σε «Αρχηγείο Ηπείρου» και ενισχύθηκε με δυνάμεις ανταρτών από τη Μακεδονία, ενώ προέβη σε οργάνωση του φύσει οχυρού εδάφους με ενεργητικά και παθητικά έργα καθώς και με νάρκες κατά προσωπικού. Τις παραμονές της εκδήλωσης από την VIII ΜΠ της επιχείρησης «ΠΕΡΓΑΜΟΣ» η δύναμη των συμμοριτών στην περιοχή της Μουργκάνας ανερχόταν σε πέντε Τάγματα Πεζικού.
Σύμφωνα με το Σχέδιο «ΠΕΡΓΑΜΟΣ» η όλη επιχείρηση θα εξελισσόταν σε δύο φάσεις. Κατά την πρώτη φάση η 75η Ταξιαρχία Πεζικού θα ξεκαθάριζε την περιοχή Πωγωνίου και του όρους Κασιδιάρης, ενώ τον ίδιο χρόνο η 76η Ταξιαρχία Πεζικού θα ενεργούσε αναγνωριστικά στη Ζώνη Ευθύνης της προς Μουργκάνα για βελτίωση των θέσεων εξόρμησής της. Κατά τη δευτέρα φάση οι δύο Ταξιαρχίες μαζί και με την Γ΄ Μοίρα Καταδρομών θα ενεργούσαν ταυτόχρονα προς την Μουργκάνα για την κατάληψη και εκκαθάρισή της από τις ανταρτικές δυνάμεις.
Άποψη της Μουργκάνας από την Καστάνιανη, φωτογραφία Παναγιώτης Καλαμπόκας
Η πρώτη φάση της επιχείρησης άρχισε την 25η Φεβρουαρίου 1948 και κύλησε ομαλά, χωρίς να συμβούν συγκρούσεις. Η δεύτερη φάση άρχισε το πρωί της 28ης Φεβρουαρίου. Η επιχείρηση εξελισσόταν με πολλές δυσκολίες και προβλήματα. Η σοβαρή δύναμη των ανταρτών, η φύσει ισχυρή τοποθεσία της Μουργκάνας, η οργάνωση του εδάφους και η τοποθέτηση ναρκών σε κρίσιμες προσβάσεις, σε συνδυασμό με την πλημμελή διεύθυνση και το συντονισμό της επιχείρησης καθώς και την ανεπαρκή υποστήριξη του Πυροβολικού και της Πολεμικής Αεροπορίας οδήγησαν σε παταγώδη αποτυχία. Ο ΕΣ είχε νεκρούς Αξιωματικούς και 37 Οπλίτες, 8 Αξιωματικούς τραυματίες και 103 Οπλίτες και 4 αγνοούμενους Αξιωματικούς και 173 Οπλίτες, κυρίως του 611 ΤΠ. Σύνολο απωλειών 327. Οι απώλειες των ανταρτών ανήλθαν σε 54 νεκρού, άγνωστο αριθμό τραυματιών, 8 που παραδόθηκαν και 3 συλληφθέντες.
«ΑΤΥΧΗΜΑ» ΤΟΥ 611 ΤΑΓΜΑΤΟΣ ΠΕΖΙΚΟΥ.
Μελανό σημείο της επιχείρησης «ΠΕΡΓΑΜΟΣ» υπήρξε το «ατύχημα» του 611 ΤΠ. Συγκεκριμένα το Τάγμα αυτό κατέχοντας τα υψώματα Ταβέρας και Πόβλας στις 02.30 π.μ. της 5ης Μαρτίου 1948 δέχθηκε αιφνιδιαστική προσβολή από υπέρτερα αντάρτικα τμήματα, τα οποία πέτυχαν να εισδύσουν στο εσωτερικό της διάταξης του Τάγματος και να προσβάλλουν τον Σταθμό Διοίκησής του. Κατά την προσβολή τραυματίστηκε ο Διοικητής του Τάγματος, με αποτέλεσμα να ατονήσει η Διοίκησή του και να σημειωθεί πανικός στους άνδρες, οι οποίοι άρχισαν να διαρρέουν προς Νότο. Συνέπεια της άτακτης φυγής ήταν ο επί της Ταβέρας Λόχος του Τάγματος να περικυκλωθεί και μετά από άνισο αγώνα να παραδοθεί και οι άνδρες του να θεωρούνται αγνοούμενοι.
Τη 10η Μαρτίου 1948 το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ ανακοίνωσε ότι το «Στρατοδικείο» του Αρχηγείου Ηπείρου καταδίκασε σε θάνατο τους Μονίμους Υπολοχαγούς του Ελληνικού Στρατού Ευστάθιο Θεοφάνη, Κωνσταντίνο Αργυρόπουλο, τον Ανθυπίατρο Κωνσταντίνο Σταυρόπουλο και τον Δόκιμο Έφεδρο Αξιωματικό Παναγιώτη Βλαβιανό για στρατιωτική βοήθεια στο «μοναρχοφασιστικό καθεστώς» των Αθηνών. Οι αιχμάλωτοι Αξιωματικοί εκτελέστηκαν αμέσως σε αντίποινα των εκτελεσθέντων στις 7 Μαρτίου 1948 ανταρτών, που είχαν συλληφθεί για τον κανονιοβολισμό της Θεσσαλονίκης την 9η Φεβρουαρίου 1948. Οι περισσότεροι αιχμάλωτοι οπλίτες εκτελέστηκαν και το 1971 εντοπίστηκαν από τσοπάνο σε ρεματιά κοντά στο χωριό Τσαμαντάς σε ομαδικό τάφο, οι σκελετοί 120 ανδρών με τρύπα στο κρανίο και δεμένοι με καλώδια.
ΠΗΓΕΣ: «Ο Ελληνικός Στρατός κατά τον Αντισυμμοριακό Αγώνα το έτος 1948 της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού».
Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Πατιαλιάκας.
Σύμφωνα με την εκδοχή της Αριστεράς (e-prologos.gr), «στις 25 Φλεβάρη 1948 εκδηλώθηκε η μεγάλη επιχείρηση του αστικού στρατού (σημ: υπήρχε και υπεραστικός;) με την κωδική ονομασία «Πέργαμος». Παρά τις αρχικές νίκες του αστικού στρατού και την υπεροχή σε άνδρες και υλικό δυναμικό, ο ΔΣΕ κερδίζει κατά κράτος, αναγκάζοντας τον εχθρό (δηλαδή τις κυβερνητικές δυνάμεις) στις 8 Μάρτη να σταματήσει τις επιχειρήσεις με μεγάλες απώλειες».
Ο Βαν Φλιτ με Έλληνες αξιωματικούς
Όντως, η επιχείρηση «ΠΕΡΓΑΜΟΣ» απέτυχε, παταγωδώς θα λέγαμε. Μετά τη λήξη της, έφτασε στην έδρα της 8ης Μεραρχίας στα Γιάννενα, ο Αμερικανός Στρατηγός Βαν Φλιτ, ο οποίος αντιλήφθηκε αμέσως την καθοριστική σημασία της Μουργκάνας και είπε: «Πώς είναι δυνατόν να αφήνετε αυτό το αγκάθι μέσα στο σώμα του Στρατού; Η υπόθεση της Μουργκάνας πρέπει οπωσδήποτε να τερματιστεί με νίκη».
James A.Van Fleet
Αλλά και η νέα επιχείρηση, με την ονομασία «Ιέραξ» που ξεκίνησε στις 28 Μαρτίου 1948 και έληξε, με νέα αποτυχία, στις 9 Απριλίου. «Ο ΔΣΕ γράφει νέες σελίδες δόξας και ηρωισμού. Αντιμετωπίζει όλες τις επιθέσεις και περνά στην αντεπίθεση, οδηγώντας τον εχθρό σε άτακτη φυγή». Η Μουργκάνα απελευθερώθηκε από την VIII ΜΠ τον Σεπτέμβριο του 1948
Μια αυτόπτης μάρτυρας περιγράφει το τραγικό τέλος των 120 ανδρών του Εθνικού Στρατού
Η Μουργκάνα αποτελούσε και τόπο συγκέντρωσης «θυμάτων» του παιδομαζώματος. Η φωτογραφία που προέρχεται από το προφίλ στο Facebook του κύριου Ιωάννη Μπουγά και αναδημοσιεύουμε μας προκάλεσε ανατριχίλα. Κορίτσια, που δεν πρέπει να είναι μεγαλύτερα από 15-16 χρονών με το όπλο παρά πόδα. Για το παιδομάζωμα στο Πωγώνι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, καθώς και στενά συγγενικά μου πρόσωπα ήταν θύματά του. Στο βιβλίο του Ιωάννη Μπουγά "Το Παιδομάζωμα του 1948-49 και τα "Κάτεργα" της Φρειδερίκης", σελ. 92-94 (Εκδόσεις Πελασγός, 2018), υπάρχει η συγκλονιστική ιστορία της Φεβρωνίας Κάγκα (αυτό ήταν το πατρικό της επώνυμο), θύματος του παιδομαζώματος, που είδε την πορεία προς τον θάνατο των 100 και πλέον ανδρών του ΕΣ και την περιγράφει. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον παρουσιάζει και η «εκπαίδευση» των μικρών κοριτσιών στη σκοποβολή. Μια προβατίνα δεμένη σε δέντρο αποτελούσε τον στόχο! Φυσικά, η άτυχη προβατίνα έκανε απεγνωσμένες κινήσεις για να αποφύγει τις σφαίρες που έπεφταν δίπλα της. Ας δούμε περισσότερα:
Το παιδομάζωμα στη Μουργκάνα, σπάνια φωτογραφία από τη σελίδα του Ι. Μπουγά στο φβ
«Λέγομαι Φεβρωνία Κάγκα. Αυτό είναι το πατρικό μου όνομα. Είχα γεννηθεί στο μικρό χωριό Βήσσανη Πωγωνίου, στη Μουργκάνα, κοντά στα σύνορα με την Αλβανία, και εκεί ζούσα το 1948 με τους γονείς μου και τα αδέλφια μου. Μέχρι την ημέρα που ήρθαν οι συμμορίτες και με αρπάξανε από το σπίτι μας. [...] Μας μάζεψαν όλα τα παιδιά από το χωριό μας και μας πήγαιναν όπως τα πρόβατα» ...
«Μας πήγαν στο διπλανό χωριό, στο Τσαμαντά, και μας κοίμησαν σε ένα σπίτι. Έδιωξαν τους ιδιοκτήτες και επίταξαν το σπίτι οι αντάρτες για να κοιμηθούμε εμείς τα παιδιά».
-«Είσαστε πολλά παιδιά στην ομάδα σας, που σας πήραν; Είκοσι, τριάντα; Πόσα; Θυμάσαι;»
-Πολλά, πολλά, παιδιά! Δεν είμαστε μόνο από τη Βήσσανη. Είχαν πάρει και από άλλα χωριά.
Όταν τα παιδιά γίναμε παρά πολλά, μας βάλανε να κοιμόμαστε σε κάτι στρατώνες.
Εκεί, άρχισαν να μας εκπαιδεύουν εμάς τα μεγαλύτερα παιδιά, να γίνουμε αντάρτες, μαχητές μαζί τους. Μας μάθαιναν σκοποβολή και τέτοια πράγματα. Πώς να μάθουμε να χρησιμοποιούμε τα όπλα, να πολεμάμε. Μας πήγαιναν και σε ένα ύψωμα, μια πλαγιά, και κάτω χαμηλότερα (στην πλαγιά) είχαν δέσει από ένα δέντρο μια προβατίνα με μεγάλο σχοινί, ώστε να μπορεί να τρέχει γύρω-γύρω.
Εμείς τα παιδιά, για να εκπαιδευτούμε στη σκοποβολή, ρίχναμε για να πετύχουμε την προβατίνα που έτρεχε σαν τρελή από τις ντουφεκιές.Φυσικά κανείς δεν πετύχαινε την προβατίνα. Εμείς ρίχναμε όπου-όπου. Κανείς δεν ήθελε να σκοτώσει την προβατίνα, ακόμη κι αν μπορούσε. Κλείναμε τα μάτια μας και πατούσαμε τη σκανδάλη.
Ο καπετάνιος τους, ο Υψηλάντης, ήταν εκεί όταν μας μάθαιναν σκοποβολή. Είχε ένα άσπρο άλογο και έκανε τον πολύ σπουδαίο. Μετά από το Τσαμαντά, μετά κάποιες ημέρες, δεν θυμάμαι ακριβώς τώρα, μας πήγαν και μας συγκέντρωσαν όλα τα παιδιά στο χωριό Λια. Είναι το χωριό της Ελένης, της μάνας του Γκατζογιάννη, που έγραψε το γνωστό βιβλίο.
Όσο μας είχαν εκεί, πριν μας οδηγήσουν μέσα από τα βουνά στην Αλβανία, συνέβη και ένα πολύ τρομερό γεγονός που μας έβαλαν οι αντάρτες να το παρακολουθήσουμε. Εκεί, οι αντάρτες είχαν αιχμαλώτους στρατιώτες του Ελληνικού Στρατού. παιδαρέλια. Η κομματική επιτροπή του ΚΚΕ, κάτι πραγματικοί κατσαπλιάδες, κάτι ρακένδυτοι, πρωτόγονοι άνθρωποι, είχαν αποφασίσει να εκτελέσουν αυτά τα παιδιά, τους Έλληνες στρατιώτες.
Τους έγδυσαν, και τους φόρεσαν επάνω τους κάτι λευκά σεντόνια, όλων αυτών των νεαρών στρατιωτών, και τους πήγαν σε ένα χωράφι εκεί να τους σκοτώσουν. Τότε, πήραν και εμάς τα παιδιά που είχαν μαζέψει από τα χωριά, να παρακολουθούμε τις εκτελέσεις για να σκληρύνουμε και να γίνουμε φανατικοί αγωνιστές σαν κι αυτούς!
- «Εννοείτε εσάς τα παιδιά, που είχαν πάρει με τη βία από τα σπίτια σας, έβαλαν να παρακολουθείτε τις εκτελέσεις των Ελλήνων στρατιωτών;»
- Ναι, ακριβώς! Για να δούμε πως τιμωρούνται οι φασίστες από τους αγωνιστές του λαού!
Καταλαβαίνετε τι ανατριχιαστικά πράγματα ήταν αυτά που ζήσαμε τότε. Ήταν κάτι πολύ τραγικό.
- «Ήταν πολλοί στρατιώτες; Θυμάστε;»
- Ήταν κάμποσοι. Δεν μπορώ να πω πόσοι. Εγώ έχω αυτήν την εικόνα των παιδιών με τα λευκά σεντόνια να φορούν πριν τους εκτελέσουν. Ήταν παιδιά ακόμη. Παιδιά, νεαροί, τους θυμάμαι.
- «Πώς φέρονταν οι στρατιώτες, θυμάστε; Αντιδρούσαν; Καταλάβαιναν ότι τους πήγαιναν για εκτέλεση;»
- Πιστεύω ότι οι στρατιώτες καταλάβαιναν που τους πήγαιναν. Όταν τους έγδυναν, και τους βάζανε πάνω τους τα λευκά σεντόνια, που ανεμίζανε στον δρόμο που τους πήγαιναν με τα χέρια δεμένα πίσω, θα γνώριζαν ότι τους πήγαιναν για εκτέλεση. Δεν ξέρω βέβαια τι τους είχαν πει. Πάντως δεν θυμάμαι να φώναζαν, να παραπονιούνταν. Όχι».
Πήγαιναν ήρεμα και εκεί που στάθηκαν στη γραμμή, πριν τους πυροβολήσουν. Δεν θυμάμαι και πολύ καλά τι έγινε τότε, γιατί εγώ είχα κλείσει τα μάτια μου από τον τρόμο. Όπως και τα πιο πολλά παιδιά. Είχαμε τρομοκρατηθεί. Αυτό είναι βέβαιο. Όμως η μοίρα των στρατιωτών ήταν άγνωστη μέχρι το 1971. Τότε, σε μια πλαγιά, κοντά στον Τσαμαντά, ένας βοσκός βρήκε κοντά σ’ έναν ασβεστόλακκο έναν ανθρώπινο σκελετό. Ο Στρατός που πήγε αποκάλυψε 120 σκελετούς, ο καθένας με μια σφαίρα στο κρανίο και τα οστά των χεριών δεμένα πίσω με καλώδιο…» (το αναφέραμε και παραπάνω).
Ο καπετάν Υψηλάντης, τρίτος από αριστερά
Τη συνέντευξη της Φεβρωνίας Κάγκα την έχει πάρει ο κύριος Ιωάννης Μπουγάς και υπάρχει στο έργο του: "Το Παιδομάζωμα του 1948-49 και τα "Κάτεργα" της Φρειδερίκης", σελ. 92-94 (Εκδόσεις Πελασγός, 2018).
Στο βιβλίο του Α. Ζαούση, "Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ", τόμος Β΄, σελ. 34, υπάρχει αναφορά για την εκτέλεση των 120 ανδρών του Εθνικού Στρατού.
Ο καπετάν «Υψηλάντης» (Αλέξανδρος Ρόσιος από τη Σιάτιστα), πρώτα ήταν καπετάνιος του ΕΛΑΣ και μετά «υποστράτηγος» του «ΔΣΕ». Την εκτέλεση των 120, κάποιοι, όπως ο λογοτέχνης Δημήτρης Χατζής, δεν την παραδέχονται, αντίθετα άλλοι, όπως ο «καπετάν Ερμής», ομολογεί ότι πρόκειται για αληθινό γεγονός. Το ΚΚΕ, δεν γνωρίζουμε αν παραδέχεται ή όχι το γεγονός.
Αναμνηστική πλάκα που τοποθετήθηκε από το ΚΚΕ στη Μουργκάνα, στη μν΄μη των αγωνιστών του που θυσιάστηκαν εκεί
Μια άγνωστη, απίστευτη ιστορία από τον εμφύλιο: η μυθιστορηματική περιπέτεια του 20χρονου Χαράλαμπου
Θα παραθέσουμε τώρα μια παντελώς άγνωστη ιστορία, που δεν έχει γραφτεί ποτέ και πουθενά. Η βασική ιστορία περιγράφεται με απόλυτη ακρίβεια. Κάποιες λεπτομέρειες (π.χ. αντί για έναν μήνα που γράφουμε, μπορεί να ήταν 25 ή 35 μέρες) μόνο, επουσιώδεις, ίσως υπάρχουν. Τα επώνυμα των πρωταγωνιστών είναι γνωστά και στο protothema.gr.
Ο Δημήτρης Χατζής, η Μουργκάνα και η ομότιτλη νουβέλα του
Την ίδια περίπου εποχή που συνέβαιναν τα παραπάνω γεγονότα στη Μουργκάνα, σε ένα ελληνικό χωριό, απέναντι από το βουνό, δύο νέα παιδιά, ο 21 ετών Χαράλαμπος και η 19χρονη Μάρθα αρραβωνιάστηκαν. Ένας παιδικός έρωτας που έδειχνε να έχει αίσια κατάληξη. Δυστυχώς κάποιοι είχαν άλλη άποψη…
Την επόμενη μέρα, άνδρες του ΔΣΕ μπήκαν στο χωριό και με την απειλή όπλων πήραν τους δύο νέους και τους ανάγκασαν να τους ακολουθήσουν. Τελικός προορισμός τους, ο Γράμμος, αφού πρώτα οδηγήθηκαν στη Μουργκάνα. Στον Γράμμο, οι δύο νέοι υποχρεώθηκαν να πάρουν μέρος σε μάχες. Καθώς η ηλικία στράτευσης ήταν τότε τα 21 έτη, ο Χαράλαμπος δεν είχε υπηρετήσει τη θητεία του. Συνολικά, έμειναν στον Γράμμο δύο μήνες, περίπου. Η Μάρθα σκοτώθηκε σε μάχη στο Κάμενικ. Συντετριμμένος ο Χαράλαμπος αναζητούσε τρόπο διαφυγής. Τελικά κατάφερε να ξεφύγει. Προτίμησε όμως να επιστρέψει στο ανταρτοκρατούμενο χωριό του. Οι άνδρες του ΔΣΕ στην περιοχή του Πωγωνίου ενημερώθηκαν για την απόδρασή του και άρχισαν να τον αναζητούν.
Ο ίδιος κατέφυγε σε τοποθεσίες έξω από το χωριό, όπου τότε, στα λεγόμενα αχούρια, ζούσαν πολλοί συγχωριανοί του που είχαν καλλιέργειες. Κάποιοι τον βοήθησαν δίνοντάς του τροφή, κάποιοι άλλοι όχι, λόγω του φόβου τους για τους αντάρτες. Μία συγχωριανή, του έδωσε ένα σά(γ)ισμα, όπως λέγεται στο Πωγώνι, στρωσίδι από κατσικίσιο μαλλί. Το μισό το χρησιμοποιούσε για στρώμα και το άλλο μισό, για σκέπασμα.
Στρατιώτης σε φυλάκιο στον Γράμμο, μεταξύ 197-1949
Όταν δεν έπαιρνε τροφή ο Χαράλαμπος έτρωγε καρπούς και χόρτα. Στο μεταξύ, οι άνδρες του ΔΣΕ που είχαν αναλάβει να τον βρουν έφτασαν και στα σημεία που κρυβόταν. Ο ίδιος μας έχει αφηγηθεί ότι κρυβόταν σε άχυρα ή σε μέρη με πλούσια βλάστηση. Μια φορά μάλιστα, οι διώκτες του έφτασαν πολύ κοντά του. Ήταν ένοπλοι, πιθανότατα θα τον εκτελούσαν αν τον έβρισκαν και είχαν μαζί τους σκυλιά. Το κρυφτοκυνηγητό κράτησε για ένα μήνα περίπου. Πριν φύγουν, οι αντάρτες πήγαν στο πατρικό του σπίτι, όπου βρίσκονταν η μητέρα του με τα μικρότερα αδέλφια του.
Το σπίτι είχε καεί το 1944 από τους Γερμανούς (όπως και τα 2/3 των υπόλοιπων σπιτιών του χωριού), αλλά οι γονείς του Χαράλαμπου το είχαν ξαναφτιάξει. Ο πατέρας του είχε μια ψαροταβέρνα στο Νέο Φάληρο και μόλις είχαν φτάσει στο σπίτι τα καινούργια έπιπλα, εξαιρετικής ποιότητας. Οι άνδρες του ΔΣΕ ζήτησαν χρήματα από τη μητέρα του Χαράλαμπου. Όταν αυτή τους είπε ότι δεν είχε την απείλησαν ότι θα κάψουν το σπίτι. Αφού φόρτωσαν 11 μουλάρια με πράγματα από το σπίτι πήραν και δύο κατσίκες. Ο Χριστόφορος, ο μικρότερος αδελφός του Χαράλαμπου έβαλε τα κλάματα, γιατί αγαπούσε πολύ τη μία κατσίκα. Σε μια έκρηξη γενναιοδωρίας, οι αντάρτες άφησαν τη γίδα στον μικρό και στη συνέχεια έβαλαν φωτιά στο σπίτι και έφυγαν. Η μητέρα του Χαράλαμπου έπαθε εγκεφαλικό… Ο ίδιος κατάλαβε ότι έπρεπε να πάει σε περιοχή που βρισκόταν υπό τον έλεγχο των κυβερνητικών δυνάμεων.
Άνδρες και γυναίκες του ΔΣΕ φωτογραφίζονται σε χωριό της Καστοριάς με τον Βέλγο Maurice Delvoie, μέλος διεθνούς επιτροπής, το 1947
Τελικά, μετά από πολύωρη πεζοπορία έφτασε στον Παρακάλαμο. Εκεί τον περίμενε νέα ταλαιπωρία. Ανακρίθηκε και, λόγω της παρουσίας του στον Γράμμο θεωρήθηκε κατάσκοπος του ΔΣΕ! Οδηγήθηκε έτσι στις φυλακές Ιωαννίνων! Εκεί έμεινε κρατούμενος για ένα περίπου μήνα, μέχρι να διαπιστωθεί ότι όντως ήταν πραγματική η αφήγησή του. Αμέσως μετά στρατεύτηκε, κατατάχθηκε στα ΛΟΚ (Λόχοι Ορεινών Καταδρομών) με την ειδικότητα του Διαβιβαστή. Πήρε μέρος σε μάχες εναντίον του ΔΣΕ, διακρίθηκε και τιμήθηκε με στρατιωτικά μετάλλια. Ο Χαράλαμπος παντρεύτηκε τη δεκαετία του 1950. Απέκτησε 4 παιδιά, 8 εγγόνια και δισέγγονα. Πέθανε πριν λίγα χρόνια σε ηλικία μεγαλύτερη των 90 ετών. «Έγιναν εγκλήματα κι από τις δύο πλευρές», έλεγε…
Αφιερώνουμε το άρθρο αυτό στη μνήμη του…
Ευχαριστούμε θερμά την κόρη του Μάρθα και την αδελφή του, κυρία Κατερίνα, για τις πολύτιμες πληροφορίες που μας έδωσαν.
Ευχαριστούμε επίσης θερμά τον κύριο Ιωάννη Μπουγά, για την πολύτιμη βοήθειά του.
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
