Το «Παλίμψηστο του Αρχιμήδη» αποτελεί ένα πολύ ιδιότυπο ιστορικό αντικείμενο.
Πρόκειται για ένα βυζαντινό προσευχητάρι που γράφτηκε το 1229 μ.Χ., αλλά κάτω από το ορατό κείμενο κρύβονται παλαιότερα στρώματα γραφής.
Η ανακάλυψη μιας χαμένης σελίδας από το περίφημο «Παλίμψηστο του Αρχιμήδη» σε μουσείο της Γαλλίας επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα χειρόγραφα της αρχαιότητας, ανοίγοντας εκ νέου τη συζήτηση για το πώς η γνώση της αρχαίας ελληνικής επιστήμης διασώθηκε [και ταυτόχρονα αλλοιώθηκε] μέσα στους αιώνες. Η σελίδα, που εντοπίστηκε στο Μουσείο Καλών Τεχνών της πόλης Μπλουά, ταυτοποιήθηκε ως η υπ’ αριθμόν 123 του χειρογράφου, χάρη σε φωτογραφίες που είχαν ληφθεί ήδη από το 1906, όταν το παλίμψηστο είχε καταγραφεί για πρώτη φορά συστηματικά.
Ένα πολύ ιδιότυπο ιστορικό αντικείμενο
Το ίδιο το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη αποτελεί ένα πολύ ιδιότυπο ιστορικό αντικείμενο: πρόκειται για ένα βυζαντινό προσευχητάρι που γράφτηκε το 1229 μ.Χ., αλλά κάτω από το ορατό κείμενο κρύβονται παλαιότερα στρώματα γραφής. Η πρακτική της επαναχρησιμοποίησης περγαμηνών ήταν διαδεδομένη στον Μεσαίωνα, καθώς το υλικό – επεξεργασμένο δέρμα ζώου – ήταν ακριβό και δυσεύρετο. Έτσι, παλαιότερα κείμενα σβήνονταν ή αποξέονταν, ώστε να γραφτούν νέα από πάνω τους. Στην περίπτωση του συγκεκριμένου χειρογράφου, κάτω από τις βυζαντινές προσευχές σώζονται έργα του αρχαίου Έλληνα μαθηματικού Αρχιμήδη του Συρακούσιου, γραμμένα πιθανότατα τον 10ο μ.Χ. αιώνα, ως αντίγραφα ακόμη παλαιότερων πρωτοτύπων.
Η σημασία του παλίμψηστου είναι καθοριστική για την ιστορία της επιστήμης. Περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τα μοναδικά γνωστά σωζόμενα αντίγραφα δύο έργων του Αρχιμήδη, της «Μεθόδου» και του «Στομαχιού», τα οποία προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για τον τρόπο σκέψης και τη μαθηματική μεθοδολογία του. Για τον λόγο αυτό, το χειρόγραφο θεωρείται από τους ειδικούς ως «ένα από τα σημαντικότερα που έχουν διασωθεί από την αρχαιότητα». Σήμερα φυλάσσεται στο Μουσείο Τέχνης Walters στη Βαλτιμόρη των Ηνωμένων Πολιτειών, αν και ανήκει σε ιδιώτη συλλέκτη.
Ωστόσο, η ιστορία του δεν είναι πλήρης. Από τις αρχές του 20ού αιώνα ήταν γνωστό ότι τρεις από τις σελίδες που είχαν φωτογραφηθεί το 1906 έλειπαν από το ίδιο το χειρόγραφο. Η πρόσφατη ταυτοποίηση της μίας από αυτές τις χαμένες σελίδες από τον ερευνητή Βίκτορ Ζισενμπέργκ του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας δίνει νέα ώθηση στην έρευνα και αναδεικνύει τη διασπορά τέτοιων τεκμηρίων σε συλλογές και ιδρύματα σε όλο τον κόσμο.
Η συγκεκριμένη σελίδα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς διατηρεί ίχνη γεωμετρικών διαγραμμάτων και αποσπασμάτων από το έργο «Περί σφαίρας και κυλίνδρου» του Αρχιμήδη, συγκεκριμένα από τις προτάσεις 39 έως 41 του πρώτου βιβλίου. Ένα σημαντικό μέρος του κειμένου παραμένει αναγνώσιμο, παρά τις φθορές και τις επεμβάσεις που έχει υποστεί. Από την άλλη πλευρά της ίδιας σελίδας, ωστόσο, υπάρχει ένα πολύ μεταγενέστερο στοιχείο: μια εικονογράφηση που απεικονίζει τον βιβλικό προφήτη Δανιήλ ανάμεσα σε δύο λιοντάρια.
Η εικονογράφηση αυτή δεν ανήκει στο αρχικό χειρόγραφο. Σύμφωνα με τους ερευνητές, προστέθηκε γύρω στο 1942 από τότε ιδιοκτήτη του παλίμψηστου, πιθανότατα με στόχο να αυξηθεί η εμπορική του αξία. Η παρέμβαση αυτή, αν και κατανοητή στο πλαίσιο της αγοράς έργων τέχνης της εποχής, δημιουργεί σήμερα σοβαρά προβλήματα στην ανάγνωση του υποκείμενου κειμένου, καθώς καλύπτει τα αρχαία ίχνη γραφής. Οι συμβατικές μέθοδοι ανάλυσης δεν επαρκούν για την αποκάλυψή τους.
Το ίδιο το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη αποτελεί ένα πολύ ιδιότυπο ιστορικό αντικείμενο: πρόκειται για ένα βυζαντινό προσευχητάρι που γράφτηκε το 1229 μ.Χ., αλλά κάτω από το ορατό κείμενο κρύβονται παλαιότερα στρώματα γραφής / WIKIPEDIA
Για τον λόγο αυτό, οι επιστήμονες σχεδιάζουν να προχωρήσουν σε νέες, πιο προηγμένες τεχνικές απεικόνισης, υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλιστούν οι απαραίτητες άδειες. Στα σχέδια περιλαμβάνεται η χρήση πολυφασματικής απεικόνισης σε συνδυασμό με φθορισμό ακτίνων Χ μέσω συγχρονότρον, τεχνικές που έχουν ήδη αποδείξει την αξία τους στην αποκρυπτογράφηση παλίμψηστων και άλλων δύσκολων χειρογράφων. Στόχος είναι να αποκαλυφθεί το κείμενο που παραμένει κρυμμένο κάτω από την εικονογράφηση και να ενταχθεί στο συνολικό corpus των σωζόμενων έργων του Αρχιμήδη.
Η ανακάλυψη της σελίδας έρχεται σε συνέχεια της μεγάλης ερευνητικής προσπάθειας των αρχών της δεκαετίας του 2000, όταν το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη υποβλήθηκε σε εκτεταμένη πολυφασματική ανάλυση. Τότε αποκαλύφθηκαν σημαντικά τμήματα κειμένων που μέχρι εκείνη τη στιγμή θεωρούνταν χαμένα, καθώς και νέα αποσπάσματα αρχαίων φιλοσοφικών και λογοτεχνικών έργων. Παρά την πρόοδο εκείνης της περιόδου, πολλές σελίδες παρέμειναν δυσανάγνωστες ή αδύνατον να αναλυθούν πλήρως με τα τότε διαθέσιμα μέσα.
Η νέα ανακάλυψη επαναφέρει το ενδιαφέρον για μια συνολική επανεξέταση του χειρογράφου με σύγχρονες τεχνολογίες, που υπόσχονται μεγαλύτερη ακρίβεια και δυνατότητα διείσδυσης σε στρώματα που μέχρι τώρα παρέμεναν απρόσιτα. Η πιθανότητα να αποκαλυφθούν νέα στοιχεία για το έργο του Αρχιμήδη, αλλά και για άλλους άγνωστους συγγραφείς που ενδέχεται να κρύβονται κάτω από τις βυζαντινές προσευχές, καθιστά την έρευνα αυτή ιδιαίτερα σημαντική.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΑΒΑΛΟΣ
iefimerida.gr