Τα ταμεία της χώρας ήταν σχεδόν άδεια. Η ελληνική κυβέρνηση διαβεβαίωνε ότι οι διαπραγματεύσεις με τους «θεσμούς» προχωρούσαν ομαλά, όμως η περίφημη παράταση είχε ήδη αποδειχθεί μια ανάσα χωρίς οξυγόνο: παραχωρήθηκε χρόνος, αλλά όχι χρηματοδότηση. Και όσο η Αθήνα επιχειρούσε να παρουσιάσει μια πολιτική νίκη στο εσωτερικό, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αντιλαμβάνονταν όλο και περισσότερο πως η χώρα όδευε προς επικίνδυνη ασφυξία.
Τα όσα εκτυλίχθηκαν εκείνη την περίοδο επιστρέφουν στο προσκήνιο μέσα από το
3ο επεισόδιο της σειράς ντοκιμαντέρ «Στο Χιλιοστό» των Ελένης Βαρβιτσιώτη και
Βικτώριας Δενδρινού. Ευρωπαίοι και Έλληνες παράγοντες περιγράφουν το
παρασκήνιο μιας από τις πιο τεταμένες φάσεις της κρίσης το 2015: ένας χαμένος
φάκελος στην κρίσιμη συνάντηση στο Βερολίνο με τη Μέρκελ, σκληρές συγκρούσεις
στο Eurogroup και υπουργοί Οικονομικών που ανεβάζουν τους τόνους απέναντι στην
Αθήνα.
Την ίδια ώρα, εξετάζονται και εναλλακτικά σενάρια χρηματοδότησης, με επαφές
της ελληνικής πλευράς να φτάνουν έως και τη Ρωσία και τον Βλαντίμιρ Πούτιν.
«Οταν η αποτυχία σε κοιτάζει στα μάτια»
Ο τότε πρόεδρος του Euroworking Group, Τόμας Βίζερ, ο αθόρυβος αλλά κομβικός
τεχνοκράτης, βρισκόταν πίσω από κάθε κρίσιμη διαπραγμάτευση. Το ελληνικό
ζήτημα ξεκίνησε να τον απασχολεί μόλις στο 2% το 2009, για να φτάσει να
απορροφά το 110% του χρόνου του το 2015, όπως ο ίδιος αναφέρει στην
κάμερα.
«Πιθανότατα ήταν η πιο έντονη περίοδος της ζωής μου, όπου πέντε-έξι ημέρες την
εβδομάδα η αποτυχία σε κοιτάζει στα μάτια.»
Στις 27 Φεβρουαρίου 2015, η παράταση του ελληνικού προγράμματος είχε
συμφωνηθεί και οι Ευρωπαίοι ήλπιζαν ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε
συνειδητοποιήσει τη σοβαρότητα της κατάστασης. Πίστευαν πως μέσα στο νέο
χρονικό πλαίσιο θα μπορούσαν να καταλήξουν σε ένα «τρίτο μνημόνιο», το οποίο
θα λάμβανε υπόψη του αυτά που ήθελε η νέα ελληνική κυβέρνηση σε συνδυασμό με
όσα έλεγαν οι θεσμοί για τις υποχρεώσεις ενός τέτοιου προγράμματος.
Την ίδια στιγμή, ο Αλέξης Τσίπρας διέψευδε κατηγορηματικά στο υπουργικό του
συμβούλιο τα περί νέου μνημονίου, δηλώνοντας χαρακτηριστικά: «Γνωρίζω ότι
κάποιοι έχουν ποντάρει στο ενδεχόμενο ενός τρίτου μνημονίου τον ερχόμενο
Ιούνη. Λυπάμαι πολύ αλλά δυστυχώς και πάλι θα τους απογοητεύσουμε.»
Η τότε πρόεδρος της Βουλής, Ζωή Κωνσταντοπούλου, αποκαλύπτει το σοκ της όταν
βρέθηκε μπροστά στο περιεχόμενο της συμφωνίας: «Κανένας δεν ρωτήθηκε και
βέβαια παραβίαζε όλες τις δεσμεύσεις που είχαμε αναλάβει. Προσωπικά έχασα τον
ύπνο μου. Ήταν μια στιγμή μεγάλης δοκιμασίας. Ζήτησα να δω τον Τσίπρα. Του
είπα ότι αυτό είναι μνημόνιο και μου είπε “μην λες τέτοιες λέξεις”».
Η ίδια θυμάται και το χαρακτηριστικό στιγμιότυπο, όταν ο πρωθυπουργός μιλούσε
στον αρχηγό των Podemos. «Είχε πάρει μπροστά μου τον αρχηγό των Podemos και
του έλεγε (στα αγγλικά) "δεν είναι άσπρο, δεν είναι μαύρο, είναι γκρι", σε
σχέση με το τι ήταν αυτή η συμφωνία.»
Παράταση ναι, λεφτά όχι
Με τα ταμεία του κράτους να είναι σχεδόν άδεια, η κυβέρνηση θεώρησε ότι η
παράταση της συμφωνίας σήμαινε πως θα εξασφαλιζόταν αυτόματα και η ομαλότητα
στη χρηματοδότηση της οικονομίας. Ο Νίκος Παππάς, υπουργός Επικρατείας την
περίοδο 2015-2016, περιγράφει τη στιγμή της προσγείωσης στην πραγματικότητα:
«Κι εκεί συνειδητοποιούμε ότι υπάρχει ισχυρή απόφαση από την άλλη πλευρά να
περάσουμε στο στάδιο της οικονομικής ασφυξίας και εξάντλησης. Είναι μια
κομβική στιγμή. Παρ' όλο που έχει εξασφαλιστεί η παράταση, έχουμε περιορισμό
στη ρευστότητα.»
Η απάντηση του Προέδρου του Eurogroup, Γερούν Ντάισελμπλουμ, ήταν κοφτή και
ξεκάθαρη: «Δεν θα συζητήσουμε πρόωρες εκταμιεύσεις χωρίς να υπάρχει συμφωνία.»
Ο Ντέκλαν Κοστέλο, επικεφαλής του ελληνικού προγράμματος από πλευράς ΕΕ,
περιγράφει μια κυβέρνηση που ήταν μεν κατά της λιτότητας, αλλά από την άλλη
δεν είχε ξεκάθαρα διατυπωμένες πολιτικές με συνοχή που θα αντιμετώπιζαν τις
πιεστικές, υποβόσκουσες και έντονες διαρθρωτικές προκλήσεις. «Όταν κάποιος
τους γνώριζε, έδιναν την εντύπωση πως εξεπλάγησαν περισσότερο απ’ όλους όταν
βρέθηκαν στην κυβέρνηση και σε μια θέση εξουσίας».
Τρόικα = «θεσμοί»
Ο Τόμας Βίζερ θυμάται την πρώτη εντύπωση που άφηναν τα νέα κυβερνητικά στελέχη
στους Ευρωπαίους: «Ήταν μια ομάδα που έδινε μεγάλη σημασία στους συμβολισμούς.
Και γι’ αυτό δεν τους άρεσαν ορισμένες λέξεις όπως η τρόικα».
Έτσι, στο εσωτερικό παρουσιάστηκε ως «μεγάλη νίκη» η κατάργηση της τρόικας,
παρότι ουσιαστικά είχε απλώς μετονομαστεί σε «θεσμούς».
Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, υπουργός Παραγωγικής Ανασυγκρότησης, Περιβάλλοντος και
Ενέργειας το 2015, σχολιάζει καυστικά αυτή την τακτική: «Τρόικα ήταν και τους
ονομάζεις θεσμούς.»
Ο ίδιος προσθέτει πως ο Αλέξης Τσίπρας «προσπάθησε να το εμφανίσει ότι πήρε
μια ανάσα η χώρα ένα τετράμηνο».
Από την πλευρά του ο Τόμας Βίζερ λέει πως στην ελληνική κυβέρνηση «δεν άρεσε
να πηγαίνει στις Βρυξέλλες, δεν της άρεσε να μιλάει με τεχνοκράτες, με
γραφειοκράτες, με δημοσίους υπαλλήλους. Πίστευαν πως όλα στη ζωή παγκοσμίως
είναι πολιτικά και για αυτόν τον λόγο επιδίωκαν να συνομιλούν αποκλειστικά με
πολιτικούς.»
Μάρτιος 2015 - Το χάος στις διαπραγματεύσεις
Τον Μάρτιο του 2015, ο Πίτερ Κάζιμιρ, υπουργός Οικονομικών της Σλοβακίας
(2012-2019), έστειλε το δικό του μήνυμα: «Αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος
χρηματοδότησης. Δεν εξαρτάται μόνο από εμάς, εξαρτάται και από τους Έλληνες
συναδέλφους.»
Ενώ ο Γιάννης Βαρουφάκης μιλούσε δημόσια για άμεση εκκίνηση των τεχνικών
διαβουλεύσεων με σκοπό την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων πριν από το ορόσημο
της 20ής Απριλίου, η ΕΕ, το ΔΝΤ και η ΕΚΤ ανησυχούσαν όλο και περισσότερο.
Η κατάσταση στις διαπραγματεύσεις εξελίχθηκε γρήγορα σε σκηνικό
αποδιοργάνωσης. Επειδή η κυβέρνηση δεν ήθελε την εικόνα της τρόικας στα
υπουργεία, οι συζητήσεις μεταφέρθηκαν στο Hilton σε δωμάτια και σε πρόχειρες
αίθουσες συσκέψεων.
Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και Έλληνες υπηρεσιακοί παράγοντες περιγράφουν μια
διαδικασία χωρίς δομή, χωρίς συντονισμό και, πολλές φορές, χωρίς σαφή
στρατηγική.
«Στην άλλη πλευρά του τραπεζιού δεν υπήρχε η ίδια αίσθηση του επείγοντος»,
λέει ο Κοστέλο. Και συνεχίζοντας, περιγράφει το χάος: «Συνήθως οι ελληνικές
αρχές είτε δεν εμφανίζονταν είτε ανέβαλλαν μια συνάντηση επ’ αόριστον. Οι
συνεδριάσεις ίσως ξεκινούσαν στη 1.00, ίσως και στις 4.00. Ποτέ δεν ξέραμε.
Δεν υπήρχε καμία δομή και δεν κρατούνταν πρακτικά. Τελείωναν πολύ αργά το
βράδυ, στις 11.00, στις 12.00, χωρίς οριστικό αποτέλεσμα. Γυρνάγαμε και
γράφαμε τα πρακτικά, μια σύνοψη για να ενημερώσουμε τον επίτροπο, τον
Γιούνκερ, τον Ντάισελμπλουμ, τον Τόμας Βίζερ. Τελειώναμε στις 2.00 ή στις 3.00
το πρωί και την επομένη κάναμε τα ίδια. Ηταν πολύ χαοτικό και καθόλου
παραγωγικό.».
Η Σταυρούλα Μηλιάκου γενική διευθύντρια προϋπολογισμού και δημοσιονομικής
πολιτικής (2014-2018), επιβεβαιώνει την ταλαιπωρία των τεχνικών κλιμακίων:
«Ήταν χάσιμο χρόνου. Σε μια περίοδο που πραγματικά καιγόμασταν, κληθήκαμε να
πηγαίνουμε στο Hilton. Στην αρχή δεν πηγαίναμε καν στις αίθουσες συνεδριάσεων,
αλλά σε δωμάτια».
Στο εσωτερικό της κυβέρνησης, ο πρωθυπουργός έδινε οδηγίες στον Γιώργο
Σταθάκη, υπουργό Οικονομίας, Υποδομών, Ναυτιλίας και Τουρισμού (2015-2016),
για τη διαπραγμάτευση. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο κ. Σταθάκης, οι οδηγίες ήταν:
«Πολύ σαφείς, ότι έπρεπε να συνεχίσουμε τη διαπραγμάτευση, με βάση τη
στρατηγική που είχαμε χαράξει σε κάθε επιμέρους τομέα.»
Σχετικά με το πόσο ενημερωμένος ήταν ο Αλέξης Τσίπρας για την πορεία των
πραγμάτων, ο κ. Σταθάκης αναφέρει ότι γίνονταν συνέχεια συναντήσεις, κάθε
εβδομάδα ή δύο φορές την εβδομάδα, και ακόμη πιο συχνά όταν υπήρχε Eurogroup:
«Ήταν διαρκής η ενημέρωση».
Από την ευρωπαϊκή πλευρά, ο Γερούν Ντάισελμπλουμ περιγράφει το κλίμα των
ημερών: «Προκάλεσαν θέμα όσον αφορά τις συνομιλίες με την τρόικα. Νομίζω πως
δεν επιτρεπόταν στα μέλη της τρόικα να μπουν στα υπουργεία στην Αθήνα, οπότε
γίνονται κάτι παράλογες συναντήσεις σε ξενοδοχεία. Οι Έλληνες υπουργοί δεν
ήθελαν να μιλήσουν στην τρόικα. Ήθελαν να μιλούν μόνο σε υπουργούς.»
«Απειλούσαν τους αξιωματούχους μου»
Η κατάσταση μάλιστα είχε ξεφύγει σε σημείο που ο τότε Πρόεδρος της Κομισιόν,
Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, θυμάται: «Δεν επέτρεπαν στους αξιωματούχους μου να πάνε
στην Ελλάδα και οι εκπρόσωποί μας στην Ελλάδα απειλούνταν πολύ συχνά.»
Ο Μάρτιν Σελμάγιερ, διευθυντής του γραφείου του Γιούνκερ (2014-2018),
συμπληρώνει το παρασκήνιο εκείνης της έντασης: «Νομίζω ο Γιούνκερ είπε στον
Τσίπρα: "Να προσέχεις, αυτοί είναι δικοί μου, δουλεύουν για μένα. Προσπαθούν
να βοηθήσουν, έχουν εντολή να βοηθήσουν. Δεν πρέπει να πάθουν κάτι. Να τους
φέρεστε σωστά και να τους προστατεύετε. Δεν είναι εχθροί".»
«Δεν είχαν διαβάσει το μνημόνιο»
Το αποτέλεσμα της τακτικής της κυβέρνησης, σύμφωνα με τον Τόμας Βίζερ, ήταν να
αναλωθούν: «...σε εβδομάδες και μήνες στασιμότητας και συμβολικών πράξεων με
αποτέλεσμα να μην υπάρξει απολύτως καμία πρόοδος.»
Η πιο αποκαλυπτική ίσως παραδοχή του Κοστέλο αφορά την ουσία της
προετοιμασίας: «Αυτό που με ξάφνιασε περισσότερο ήταν πως είχα την εντύπωση
πως η ελληνική πλευρά όχι μόνο δεν είχε διαβάσει το μνημόνιο, αλλά απέρριπταν
τις δεσμεύσεις του χωρίς πραγματικά να ξέρουν τι σημαίνουν».
«Οι διαπραγματεύσεις ήταν χαοτικές. Έμοιαζαν με συζήτηση που θα λάμβανε χώρα
σε ένα ακαδημαϊκό σεμινάριο ή σε κάποιο πανεπιστημιακό μάθημα,» λέει ο
ίδιος.
Απαντώντας σε αυτές τις αιτιάσεις, ο Γιώργος Σταθάκης αντιτείνει: «Υπήρχε μια
εικόνα, η οποία καλλιεργήθηκε πολύ έντονα, ότι δεν ήταν έτοιμος ο ΣΥΡΙΖΑ, οι
διαπραγματευτές του δεν ήταν ενημερωμένοι για τα τεχνικά κοκ. Για κάποιον,
όμως, που ήταν εντός της κατάστασης, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε συγκεκριμένες θέσεις.» Οι
θέσεις αυτές, κατά τον ίδιο, αφορούσαν μια πολύ ήπια δημοσιονομική προσαρμογή
(που ήταν και η κεντρική ιδέα), ρύθμιση του χρέους με έναν τρόπο που θα
κούρευε περίπου το 30%, καθώς και σαφείς λύσεις για τα κόκκινα δάνεια και τη
δημιουργία μιας Bad Bank. «Καθαρές θέσεις», όπως αναφέρει.
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Δημήτρης Τζανακόπουλος, γενικός γραμματέας του
πρωθυπουργού την περίοδο 2015-2016, διαψεύδει κατηγορηματικά ότι οι συζητήσεις
ήταν απλώς «φιλοσοφικές»: «Αυτός ήταν ο επικοινωνιακός τρόπος να
διαχειρίζονται τις θέσεις της ελληνικής πλευράς. Όταν εμείς τους λέγαμε ότι θα
πρέπει να συμφωνήσουμε πρώτα βιώσιμα πρωτογενή πλεονάσματα και μετά, στη βάση
των βιώσιμων πρωτογενών πλεονασμάτων, να γίνει αντίστοιχη ρύθμιση του χρέους,
αυτό δεν είναι φιλοσοφική συζήτηση. Αυτό είναι απολύτως τεχνική συζήτηση.
Απλώς οι θεσμοί, η Τρόικα, ήθελε να υποτιμήσει και να υποβαθμίσει στη διεθνή
κοινή γνώμη τη δυνατότητα των τεχνικών κλιμακίων του ΣΥΡΙΖΑ αλλά και της
κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ να συζητήσουν σε αυτό το τεχνικό επίπεδο.»
Χωρίς στρατηγική - Χωρίς οδηγίες
Η Ζωή Κωνσταντοπούλου, πάντως, επιμένει στην ολική απουσία σχεδίου από την
πλευρά του Μεγάρου Μαξίμου και του οικονομικού επιτελείου. «Δεν υπήρχε
στρατηγική κι αυτό ήταν που εμένα με πλήγωνε πάρα πολύ. Υπήρχε μια εντελώς
τυχάρπαστη αντιμετώπιση πολύ σοβαρών πραγμάτων, με πρώτο γεγονός ότι πήγαινε ο
υπουργός Οικονομικών μόνος του, χωρίς επιτελείο.»
Η παντελής έλλειψη κατεύθυνσης επιβεβαιώνεται και από την πλευρά των κορυφαίων
υπηρεσιακών στελεχών του κράτους. Σε ερώτηση για το αν έλαβαν ποτέ οδηγίες για
το πώς έπρεπε να κινηθούν με τα ευρωπαϊκά κλιμάκια, η τότε διευθύντρια του
γραφείου προϋπολογισμού, Σταυρούλα Μηλιάκου, αποκαλύπτει: «Όχι, παρόλο που το
ρώτησα. Γιατί υπήρχε μια αγωνία και αυτό είχα πει τότε και στον κύριο
Βαρουφάκη: "Ποια είναι η στρατηγική; Τι θέλουμε να πετύχουμε προκειμένου εμείς
οι υπηρεσιακοί, που αν θέλετε είμαστε ο στρατός σας, εσείς είστε ο στρατηγός,
να προχωρήσουμε και να μπορέσουμε να πετύχουμε το στόχο μας;"»
«Δεν πήρα μια σαφή απάντηση. Μπορώ να βγάλω σαν συμπέρασμα από τα λεγόμενά του
ότι η Ευρώπη φοβάται το Grexit και "μη μας απασχολεί, όλα καλά θα πάνε και θα
πετύχουμε τον στόχο μας".»
Αυτή η στάση οδήγησε σε μια βαθιά εσωτερική ρήξη. Σύμφωνα με τον Κοστέλο,
υπήρχε έντονη δυσπιστία μεταξύ της νέας κυβέρνησης και της παλαιότερης, με
αποτέλεσμα η ομάδα του Μαξίμου να μην χρησιμοποιήσει ανθρώπους που ήταν σωστά
ενημερωμένοι και ικανοί. «Το μόνο πλεονέκτημα που είχαν στη διαπραγμάτευση
ήταν να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις των υπηρεσιακών. Όμως επέλεξαν να μην το
κάνουν», σημειώνει ο Ευρωπαίος αξιωματούχος.
Το σκεπτικό πίσω από αυτή την επιλογή της κυβέρνησης αποτυπώνεται στα λόγια
του Νίκου Παππά, ο οποίος εξηγεί τη δική τους οπτική για την ιεραρχία της
διαπραγμάτευσης: «Δεν μπορεί η μία πλευρά να εξαντλεί όλα της τα όπλα, δηλαδή
να κάθεται ο ίδιος ο υπουργός να διαπραγματεύεται με έναν τεχνοκράτη. Δεν
γίνεται αυτό. Δηλαδή μετά ποιος θα μιλήσει εν ονόματι τίνος; Είχαμε φτάσει
μέχρι και ο πρωθυπουργός να βλέπει τους καθ' όλα άξιους τεχνοκράτες, αλλά δεν
γίνεται έτσι.»
Ο δημοσιογράφος Πολ Μέισον, ο οποίος ήταν στην Ελλάδα το 2015 για λογαριασμό
του Channel 4 News, περιγράφει ένα κλίμα βαθιάς καχυποψίας μέσα στην ελληνική
κυβέρνηση. Όπως αναφέρει, στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ και σύμβουλοι μιλούσαν για πιθανή
παρακολούθηση, ακόμα και για «κατασκοπεία υπέρ των Γερμανών». Η εικόνα που
δίνει είναι μιας κυβέρνησης που λειτουργεί σε καθεστώς έντασης και δυσπιστίας,
με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη μεταφορά κινητών σε μεταλλικά κουτιά και την
ύπαρξη ενός άτυπου “spy room” στο Μέγαρο Μαξίμου.
Οι υπηρεσιακοί έσωσαν την κατάσταση - Ανύπαρκτες οι κατευθύνσεις της
ηγεσίας
Την ίδια περίοδο, αρκετοί υπηρεσιακοί παράγοντες υποστηρίζουν ότι η δημόσια
διοίκηση λειτούργησε ως σταθεροποιητικός παράγοντας. Σύμφωνα με τη Σταυρούλα
Μηλιάκου: «Ακούστηκε κάποια στιγμή ότι δεν πετύχαμε, γιατί δεν μπορέσαμε να
ελέγξουμε το κράτος, δεν μπορέσαμε στην ουσία να ελέγξουμε τους δημοσίους
υπαλλήλους. Εδώ πρέπει να πω όμως ότι εκείνη την περίοδο οι υπηρεσιακοί έσωσαν
την κατάσταση, γιατί οι κατευθύνσεις της πολιτικής ηγεσίας ήταν έως
ανύπαρκτες. Συνήθως έχουμε την εικόνα του στερεότυπου του δημοσίου υπαλλήλου
που δεν αποφασίζει για τίποτα, που αφήνει χρόνους και καιρούς να περάσουν και
τα λοιπά και τα λοιπά. Εκείνη την περίοδο ξέραμε όμως ότι δεν γινόταν. Αν
έπρεπε να αποφασιστεί κάτι τώρα, τώρα θα έπρεπε να αποφασιστεί και τώρα έπρεπε
να λυθεί το πρόβλημα.»
Η στρατηγική της Αθήνας και το μοναχικό «ταγκό» του Τόμας Βίζερ
Αναφορές στελεχών της τότε κυβέρνησης περιγράφουν διαφορετική προσέγγιση του
Αλέξη Τσίπρα στη διαπραγμάτευση με την Άνγκελα Μέρκελ. «Ο Αλέξης Τσίπρας ήταν
ο πρώτος πρωθυπουργός ο οποίος δεν προσέτρεξε στην Άγκελα Μέρκελ για να
ζητήσει άμεσα συνάντηση. Και θεωρώ ότι έπραξε πάρα πολύ καλά, διότι μέχρι τότε
όλοι προσέτρεχαν για να την παρακαλέσουν. Ο Αλέξης Τσίπρας είχε μια εντελώς
διαφορετική προσέγγιση», δηλώνει ο Δημήτρης Τζανακόπουλος.
Ο Νίκος Παππάς από την πλευρά του τονίζει ότι η Γερμανία ήταν ο πιο δύσκολος
συνομιλητής και ότι η στρατηγική ήταν η οικοδόμηση συμμαχιών και όχι η άμεση
σύγκρουση.
Ωστόσο, το Βερολίνο και οι Βρυξέλλες πίεζαν ασφυκτικά. Ο Τόμας Βίζερ
περιγράφει πώς βρέθηκε εσπευσμένα στην Αθήνα.
«Ένα σαββατιάτικο πρωινό, φαίνεται ότι η Άνγκελα Μέρκελ τηλεφώνησε στον
Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ και του είπε: "Στείλε τον Τόμας Βίζερ στην Αθήνα για να
εξηγήσει στην ελληνική κυβέρνηση τι συμβαίνει αν ξεμείνει από λεφτά". Έτσι, ο
Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ με πήρε τηλέφωνο και μου είπε: "Μπες στο επόμενο αεροπλάνο
την Κυριακή το πρωί, πέτα για Αθήνα, εξήγησέ τους, γύρνα πίσω και πες μου".»
Η συνέχεια της συνάντησης, σύμφωνα με τον ίδιο, ήταν σοκαριστική: «Προσπάθησα
να εξηγήσω στους Έλληνες υπουργούς τι ακριβώς συμβαίνει όταν μια χώρα δεν έχει
αρκετά χρήματα για να χρηματοδοτήσει το έλλειμμα και το χρέος της και να
κρατήσει την οικονομία όρθια. Και αυτό που ακριβώς συμβαίνει τότε είναι ότι οι
τράπεζες χρεοκοπούν. Κλείνουν τις πόρτες τους. Τα ΑΤΜ σταματούν να βγάζουν
λεφτά. Ο πληθυσμός παθαίνει αμόκ. Όσοι έχουν χιλιάδες ευρώ κάτω από το στρώμα
τους βρίσκονται σε καλύτερη μοίρα από τον συνταξιούχο που βασίζεται στη
μηνιαία σύνταξή του, η οποία εκείνη την περίοδο ήταν κατά μέσο όρο 756 ευρώ,
αν θυμάμαι καλά. Οπότε, ήταν αρκετά ξεκάθαρο ότι, κατά κάποιον τρόπο, ίσως και
να κατάφερα να περάσω το μήνυμα. Αλλά, όπως λέει και η παροιμία, χρειάζονται
δύο για να χορέψεις ταγκό. Και είχα την έντονη αίσθηση μέσα σε εκείνο το
δωμάτιο ότι χόρευα ταγκό ολομόναχος.»
Μιλώντας για τον τρόπο που λειτουργούσε η Γερμανίδα Καγκελάριος, ο πρόεδρος
του EWG περιγράφει ένα εξαιρετικά απαιτητικό πλαίσιο διαπραγμάτευσης: «Σε
οποιαδήποτε συνάντηση με την κ. Μέρκελ, καλά θα κάνεις να έχεις διαβάσει το
μάθημά σου. Και αφού το έχεις διαβάσει, διάβασέ το ξανά. Και μάθε όλες τις
υποσημειώσεις απ' έξω, καθώς και τη βιβλιογραφία, και βεβαιώσου ότι ξέρεις
ακριβώς πού βρίσκονται ακόμη και τα ορθογραφικά λάθη. Αν δεν το κάνεις αυτό,
έχεις μπλέξει άσχημα με την κ. Μέρκελ».
Για την κυρίαρχη παρουσία της Μέρκελ αλλά και την προσωπικότητα του Αλέξη
Τσίπρα μιλά ο πρώην Πρωθυπουργός της Ιταλίας, Ματέο Ρέντσι. «Η εικόνα του
2015: η Ευρωπαϊκή Ένωση διοικείται από τη Γερμανία, από την Καγκελάριο Άνγκελα
Μέρκελ. Εκείνη ήταν το αφεντικό, ανεξάρτητα από τον τίτλο της. [...] Η Μέρκελ
είναι μια πολύ ιδιαίτερη πολιτικός. Δεν είναι ιδιαίτερα συμπαθής. ... Και ο
Ομπάμα δυσκολευόταν πολύ να τη χειριστεί. Ο Σαρκοζί δυσκολευόταν πολύ να τη
χειριστεί.».
Για την εκλογή του Αλέξη Τσίπρα και την εσωτερική πίεση που δέχτηκε ο ίδιος
στην Ιταλία, ο κ. Ρέντσι θυμάται: «Όταν κέρδισε ο Τσίπρας, στην Ιταλία η
ριζοσπαστική αριστερά μού επιτέθηκε: "Αυτή είναι η πραγματική αριστερά, όχι
εσύ. Εσύ δεν είσαι καλός. Η πραγματική αριστερά είναι ο Τσίπρας"».
Η άνοδος Τσίπρα
Πρώην συνεργάτες του Αλέξη Τσίπρα αναφέρονται στην πολιτική του διαδρομή από
τη νεολαία του Συνασπισμού μέχρι την ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ. Ο Ευκλείδης Τσακαλώτος
τον χαρακτηρίζει πολιτικό με τακτική ευχέρεια και επικοινωνιακή ικανότητα, ενώ
ο Γιώργος Σταθάκης σημειώνει ότι η άνοδός του είναι ταυτόσημη με την άνοδο του
κόμματος. Ο Νίκος Παππάς υπογραμμίζει ότι κατάφερε να εκφράσει μια πρωτόγνωρη
για αριστερό κόμμα δυναμική εξουσίας.
Η επίσκεψη στο Βερολίνο και ο «χαμένος φάκελος»
Πριν το κρίσιμο ταξίδι στη Γερμανία, η Ζωή Κωνσταντοπούλου αποκαλύπτει μια
παρασκηνιακή συνάντηση: «Με είχαν καλέσει στο Μέγαρο Μαξίμου για να τους δώσω
τη συμβουλή μου σε σχέση με το σκάνδαλο της Siemens. Είχα λοιπόν την άποψη,
και την έχω ακόμα, ότι το σκάνδαλο της Siemens -μιας εταιρείας άρρηκτα
συνδεδεμένης με το γερμανικό δημόσιο- έπρεπε να μπει στο τραπέζι της
διαπραγμάτευσης».
Η υποδοχή στην Καγκελαρία είχε όλα τα στοιχεία της υψηλής διπλωματίας.
«Αγήματα, συνοδείες... "Tsar Diplomacy", ας πούμε μια τέτοια κατάσταση»,
περιγράφει ο Δημήτρης Τζανακόπουλος. «Στη συνέχεια ξεκίνησε μία συνάντηση η
οποία έφτασε σε πάρα πολλές τεχνικές λεπτομέρειες. Τα αιτούμενα της πέμπτης
αξιολόγησης συζητήθηκαν σχεδόν εξαντλητικά και η Καγκελάριος είχε άποψη για το
κάθε ένα».
Στα απρόοπτα της συνάντησης καταγράφηκε ένα περιστατικό με έναν χαμένο φάκελο
της ελληνικής αποστολής λίγο πριν την έναρξη των συζητήσεων. Αν και το
περιεχόμενό του παρέμεινε άγνωστο, ο Αλέξης Τσίπρας εθεάθη να κατευνάζει
διακριτικά την αγωνία των συνεργατών του ώστε να ξεκινήσει η διαδικασία.
Ωστόσο, η επιστροφή της αποστολής στην Αθήνα προκάλεσε εσωτερικές τριβές. Η
Ζωή Κωνσταντοπούλου δηλώνει χαρακτηριστικά: «Το αποτέλεσμα αυτής της
επίσκεψης, η συνάντηση δηλαδή που κάναμε όταν επέστρεφαν από τη Γερμανία, ήταν
ένα σοκ. Διότι μου εξέφραζαν και ο Τσίπρας και ο Τζανακόπουλος μία αίσθηση ότι
ήταν γοητευμένοι από τη Μέρκελ. Αισθάνθηκα πραγματικά ότι δεν είχε εκπληρωθεί
ένας βασικός στρατηγικός σκοπός σε μια τέτοια συνάντηση, που δεν είναι απλώς
να γνωριστούν οι άνθρωποι, αλλά να μπουν στο τραπέζι κάποια βασικά ζητήματα».
«Ερασιτεχνική παράσταση»: Οι προτάσεις για κάμερες στους τουρίστες
Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι περιγράφουν τις ελληνικές προτάσεις εκείνης της
περιόδου με μελανά χρώματα. Ο δημοσιογράφος των Financial Times, Πίτερ
Σπίγκελ, κάνει λόγο για «φαρσοκωμωδία»: «Θυμάμαι εκείνη την περίοδο ως
απίστευτα χαοτική. Η ουσία της υπόθεσης είναι ότι υπόσχονταν: "Το μνημόνιό σας
είναι γελοίο. Θα παρουσιάσουμε το δικό μας μνημόνιο". Εντάξει, ωραία.
Περνούσαν μήνες. Περνούσαν εβδομάδες. Δεν ερχόταν τίποτα. Και μετά, όταν
τελικά ερχόταν, περιλάμβανε πράγματα όπως -αυτό που θυμάμαι εγώ
χαρακτηριστικά- "Ω, θα βάλουμε τους τουρίστες να φοράνε κάμερες στα
παραθαλάσσια θέρετρα της Ελλάδας για να εντοπίζουμε ποιοι φοροδιαφεύγουν".
Μιλάμε σοβαρά τώρα;»
Στο ίδιο μήκος κύματος, ο εκπρόσωπος της Κομισιόν στην Τρόικα, Ντέκλαν
Κοστέλο, αναφέρεται στις ιδέες για το δωρεάν ρεύμα: «Ήθελαν να παρέχουν δωρεάν
ηλεκτρικό ρεύμα σε ευάλωτους καταναλωτές. Και υπάρχουν τρόποι για να γίνει
αυτό, μέσω κοινωνικών τιμολογίων. Αν όμως απλώς δώσεις δωρεάν ρεύμα σε όλους,
γιατί να πληρώσει οποιοσδήποτε τον λογαριασμό του; Αν το κάνεις αυτό, η
εταιρεία ηλεκτρισμού χρεοκοπεί. Στη συνέχεια, αυτή θα έπρεπε να διασωθεί από
το κράτος με δημόσιο χρήμα -το οποίο, στην πραγματικότητα, η Ελλάδα ζητούσε
από τους Ευρωπαίους εταίρους της».
Ο Πίτερ Σπίγκελ μάλιστα κάνει λόγο για μια ερασιτεχνική παράσταση: «Ο
Βαρουφάκης συνέχιζε να πουλάει μεγάλα λόγια, του στυλ "είμαι πολύ πιο έξυπνος
από όλους τους άλλους". Και μετά, όταν έβλεπες τις προτάσεις του, έλεγες "δεν
είσαι σοβαρός άνθρωπος". Ήταν ένας συνδυασμός θεατρινισμού μπροστά και πίσω
από τις κάμερες, και μετά, απλώς το να μην κάνεις ποτέ τίποτα με ουσία. Αυτό
ήταν που έβγαζε τον κόσμο εκτός εαυτού».
«Κοίταξέ με στα μάτια, θα χρεοκοπήσετε»
Την ίδια στιγμή, ο Τόμας Βίζερ αποκαλύπτει έναν κυνικό διάλογο με στενό
συνεργάτη του Έλληνα ΥΠΟΙΚ: «Πολύ νωρίς συνειδητοποίησα την πιθανότητα να
πρόκειται για τακτικισμό, όταν ένας στενός σύμβουλος του Γιάνη Βαρουφάκη, μετά
από μια από τις ατελείωτες συναντήσεις μας στις δύο το πρωί, με πλησίασε και
μου είπε: "Πρέπει να σταματήσουμε να συζητάμε όλες αυτές τις άκαρπες ανοησίες,
γιατί στο τέλος εμείς δεν θα κάνουμε τίποτα κι εσείς θα μας δώσετε τα λεφτά
ούτως ή άλλως". Και τον κοίταξα και του είπα: "Κοίταξέ με στα μάτια, θα
χρεοκοπήσετε"».
Το φλερτ με τη Μόσχα και το «Όχι» του Γιούνκερ
Μέσα στο αδιέξοδο, η Αθήνα στράφηκε προς τη Ρωσία αναζητώντας εναλλακτικές
πηγές χρηματοδότησης. Ο Παναγιώτης Λαφαζάνης περιγράφει το παρασκήνιο με τη
ρωσική εταιρεία φυσικού αερίου: «Τότε ήρθε ο εκπρόσωπος της Gazprom εδώ και
μου λέει: "Αν σκεφτόσασταν την πιθανότητα να δεχτείτε να περάσει ένας αγωγός
με ρώσικο φυσικό αέριο από την Ελλάδα, από τη Θράκη-Μακεδονία με κατεύθυνση
στα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη;". "Βεβαίως", του λέω, "αλίμονο, γιατί να
μην το συζητήσουμε;". Εγώ τους είπα το εξής τότε: επειδή εμείς έχουμε άμεση
ανάγκη, μπορούμε να κάνουμε μια συμφωνία με την οποία να μας δώσουν ένα δάνειο
-όχι στη χώρα, στην εταιρεία- γύρω στα 3 με 5 δισεκατομμύρια, το οποίο θα
εξοφλούνταν με τα κέρδη των επόμενων χρόνων από τον αγωγό. Και αυτά βεβαίως
εύκολα η δημόσια εταιρεία θα τα έδινε στο ελληνικό δημόσιο. Οι Ρώσοι το
άκουγαν αυτό, είχαμε σχεδόν καταλήξει σε συμφωνία».
Ωστόσο, ο Νίκος Παππάς υποβαθμίζει την ουσία εκείνων των επαφών: «Υπήρχε μια
ελπίδα μόνο από την άποψη της ατμόσφαιρας. Δεν πίστεψε κανένας ότι μπορεί
πραγματικά η Ρωσία να υποκαταστήσει σε ρόλο δανειστή την καταφυγή στους
ευρωπαϊκούς θεσμούς».
Την ίδια άποψη εκφράζει και ο Πάνος Καμμένος: «Ήταν πολύ ξεκάθαρο από τη μεριά
του Προέδρου Πούτιν και του Υπουργού Άμυνας που συνομιλούσα εγώ, ότι η Ρωσία
δεν θα ανατρέψει ποτέ τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην περιοχή. Δεν θα έλεγε
ποτέ η Ρωσία "βγείτε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και ελάτε να σας βοηθήσουμε εμείς
να σας δώσουμε ρούβλια". Αυτά δεν υπήρχαν. Ο κύριος Λαφαζάνης έκανε κάποιες
προσπάθειες ο ίδιος, αλλά εγώ ήξερα ότι αυτές οι προσπάθειες θα βρίσκανε
τείχος. Μας το είχαν ξεκαθαρίσει οι Ρώσοι από την αρχή».
Η πιο αποκαλυπτική μαρτυρία, όμως, έρχεται από τον Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, ο
οποίος επιβεβαιώνει ότι ο Αλέξης Τσίπρας ζήτησε απευθείας χρήματα από το
Κρεμλίνο, αλλά ο Πούτιν πρώτα συμβουλεύτηκε τις Βρυξέλλες: «Ο Τσίπρας
επισκέφθηκε τον Πούτιν για να πάρει, δεν ξέρω κι εγώ τι, προφανώς χρήματα, τα
οποία οι Ρώσοι αρνήθηκαν αφού πρώτα έλεγξαν μαζί μας αν αυτό θα ήταν καλή
ιδέα».
Σε σχετική ερώτηση για το αν ο ίδιος ο Ρώσος Πρόεδρος του μετέφερε το ελληνικό
αίτημα, ο κ. Γιούνκερ απαντά: «Ναι, το έκανε. Μου είπε ότι ο Τσίπρας ζήτησε
χρήματα. Και εγώ του είπα: "Μην το κάνεις αυτό. Είμαστε σε θέση να λύσουμε το
πρόβλημα μόνοι μας"».
Την ίδια στιγμή, η Ουάσιγκτον παρακολουθούσε τις κινήσεις αυτές με ψυχραιμία.
Ο Αμερικανός αξιωματούχος Ντάλιπ Σινγκ ξεκαθαρίζει τη θέση των ΗΠΑ: «Κοιτάξτε,
δεν πήραμε στα σοβαρά αυτή την πιθανότητα. Πιστεύαμε ότι χρησιμοποιούνταν
κυνικά ως ένα μέσο για την άσκηση πιθανής πίεσης. Επομένως, ήμασταν πολύ
ξεκάθαροι, δυναμικοί και ευθείς: αυτό δεν πρόκειται να αποτελέσει μέρος αυτής
της συζήτησης, τελεία και παύλα».
Το ταπεινωτικό Eurogroup της Ρίγας και το «Plan B»
Η κορύφωση του δράματος και η πλήρης απομόνωση της Ελλάδας αποτυπώθηκαν στο
περιβόητο Eurogroup της Ρίγας. Ο Πρόεδρος του Eurogroup, Γερούν Ντάισελμπλουμ,
περιγράφει μια εικόνα απόλυτης μοναξιάς για τον Έλληνα Υπουργό: «Θυμάμαι να
μπαίνω στην αίθουσα και ο μόνος που καθόταν εκεί ήταν ο Βαρουφάκης. Καθόταν
στη μέση της μακριάς πλευράς του τραπεζιού, δεν μιλούσε σε κανέναν και κανείς
δεν του μιλούσε. Όλοι οι άλλοι υπουργοί ήταν διάσπαρτοι σε διάφορα σημεία της
αίθουσας, συζητώντας μεταξύ τους και χαιρετώντας ο ένας τον άλλον. Εκείνος
ήταν εκεί ολομόναχος. Ήταν μια τόσο συμβολική εικόνα... Πολύ θλιβερή,
πραγματικά. Η συνεδρίαση ξεκίνησε και ο Βαρουφάκης άρχισε πάλι να κάνει
διάλεξη στο Eurogroup. Πολύ μακροσκελή».
Στην τοποθέτησή του, ο Γιάνης Βαρουφάκης δήλωνε στις κάμερες: «Είμαστε στην
ευχάριστη θέση να αναφέρουμε ότι, τουλάχιστον από τη δική μας πλευρά, φαίνεται
να έχει επιτευχθεί μεγάλη σύγκλιση, παρόλο που δεν ήταν επαρκής για την
επίτευξη συμφωνίας ακόμα. Αλλά είμαστε πολύ αισιόδοξοι, πολύ θετικοί και
απόλυτα αποφασισμένοι να διασφαλίσουμε ότι θα κάνουμε το κομμάτι που μας
αναλογεί, ώστε να διανυθεί το επιπλέον μίλι σε σύντομο χρονικό διάστημα».
Ωστόσο, πίσω από τις κλειστές πόρτες, η κατάσταση εξετράπη. Ο κ. Ντάισελμπλουμ
περιγράφει την έκρηξη των υπολοίπων υπουργών: «Όταν άνοιξα τη συζήτηση, ο
πρώτος που πήρε τον λόγο ήταν ο Πέτερ Καζιμίρ, ο υπουργός της Σλοβακίας.
Απαντώντας σε όλη την παρουσίαση του Βαρουφάκη, είπε απλώς: "Απίστευτο".
Ακολούθησε μια μακρά σιωπή και μετά είπε ξανά: "Ποιος νομίζεις ότι είσαι που
μας μιλάς έτσι, τη στιγμή που στην πραγματικότητα εξαρτάσαι από τη δική μας
στήριξη; Συμφωνήσαμε τον Φεβρουάριο να έχουμε μια ολοκληρωμένη λίστα
μεταρρυθμίσεων μέχρι τα τέλη Απριλίου. Δεν την έχουμε. Αν η Ελλάδα δεν θέλει
βοήθεια και τους όρους που τη συνοδεύουν, ίσως ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για
συνέπειες"».
Το σφυροκόπημα συνεχίστηκε, με τον Ντέκλαν Κοστέλο να σημειώνει: «Ήταν η πρώτη
φορά που άκουγα τόσο σκληρές, άμεσες δηλώσεις από όλους τους υπουργούς
Οικονομικών προς τον υπουργό μιας άλλης χώρας. Κανονικά, στις συνεδριάσεις του
Eurogroup οι άνθρωποι είναι εξαιρετικά ευγενικοί. Αλλά αυτό ήταν κάτι εντελώς
διαφορετικό».
«Ο δεύτερος που μίλησε», συνεχίζει ο Ντάισελμπλουμ, «ήταν ο Υπουργός της
Λιθουανίας, ο οποίος εξήγησε στον Βαρουφάκη ότι δεν είχε απολύτως καμία
συναίσθηση για την κατάσταση στη Βαλτική, η οποία επίσης είχε περάσει τεράστια
κρίση, με τους δημοσίους υπαλλήλους να υφίστανται περικοπές 25% στους μισθούς
τους. Του είπε: "Έχεις ιδέα ποιος είναι ο κατώτατος μισθός στη χώρα μου; Κι
εσύ μιλάς για αύξηση του κατώτατου μισθού στην Ελλάδα; Πώς θα το εξηγήσω αυτό
στους δικούς μου ψηφοφόρους;".
Ο τρίτος που πήρε τον λόγο ήταν ο υπουργός Μράμορ από τη Σλοβενία. Είπε:
"Βαρέθηκα. Ας το σταματήσουμε αυτό, είναι εντελώς άσκοπο. Θέλω να μιλήσουμε
για το Plan B". Φυσικά, χωρίς να διευκρινίσει τι σήμαινε αυτό, όλοι κατάλαβαν:
να σταματήσουμε να μιλάμε με την Ελλάδα, η Ελλάδα να αποχωρήσει από την
Ευρωζώνη κι εμείς να συνεχίσουμε χωρίς αυτήν».
Ο κ. Ντάισελμπλουμ παραδέχεται ότι ανησύχησε πολύ: «Ως πρόεδρος ξεκαθάρισα ότι
δεν συζητάμε κανένα Plan B, γιατί αυτό ήταν εκτός της εντολής μας. Καταλάβαινα
την οργή τους, οι άνθρωποι ήταν πραγματικά θυμωμένοι, αλλά είπα ότι δεν θα το
συζητήσουμε εδώ ακόμα».
Η απομόνωση του Βαρουφάκη επεκτεινόταν ακόμη και σε προσωπικό επίπεδο. Ο
Γιάννης Στουρνάρας θυμάται: «Στο VIP του αεροδρομίου ήμουν με τον Κύπριο
ομόλογο του Βαρουφάκη και δεν μιλούσαν. Αναγκάστηκα να τους συστήσω, λέω "δεν
γνωρίζεστε;". Άρα οι σχέσεις ήταν πάρα πολύ τεταμένες, ακόμα και με τον Κύπριο
Υπουργό Οικονομικών».
Από την πλευρά του, ο τότε Υπουργός Οικονομικών της Κύπρου, Χάρης Γεωργιάδης,
επιβεβαιώνει το χάσμα: «Δεν ένιωσα, δυστυχώς, ότι έχω ένα καλό κανάλι
επικοινωνίας με την ελληνική ομάδα. Με όλους τους προηγούμενους αλλά και με
όλους τους επόμενους υπουργούς η σχέση ήταν άριστη. Εκείνη την περίοδο
δυστυχώς δεν είχαμε καμία σχέση. Μάλλον, ένιωθα πως μας θεωρούσαν ότι είμαστε
απέναντι. Δυσάρεστο, αλλά έτσι είχαν τα πράγματα».
«Με τον Βαρουφάκη συμφωνία δεν γίνεται»
Μετά το φιάσκο της Ρίγας, ο Γερούν Ντάισελμπλουμ παρέκαμψε τον Έλληνα Υπουργό
Οικονομικών και τηλεφώνησε απευθείας στον Πρωθυπουργό: «Κάλεσα ξανά τον Αλέξη
Τσίπρα. Του είπα ουσιαστικά ότι δεν νομίζω πως με τον Βαρουφάκη επικεφαλής της
διαπραγματευτικής ομάδας θα φτάσει σε συμφωνία. Απλώς δεν πρόκειται να συμβεί.
Υπάρχει τόσο λίγη εμπιστοσύνη μεταξύ των συναδέλφων προς το πρόσωπό του, που
δεν πρόκειται να πείσω ποτέ το Eurogroup να συμφωνήσει σε αυτά που είναι στο
τραπέζι. Ο Τσίπρας άκουσε. Αναγνώρισε αυτά που του είπα, οπότε ήμουν σίγουρος
ότι το κατάλαβε. Και μετά έκλεισε το τηλέφωνο».
Ο Τόμας Βίζερ σχολιάζει την ψυχολογία του Γιάνη Βαρουφάκη εκείνες τις ημέρες:
«Ήταν απόλυτα πεπεισμένος, θα έλεγα, πρώτα απ' όλα για τη μεγαλοφυΐα του.
Δεύτερον, ήταν απόλυτα σίγουρος ότι η στρατηγική που είχε βοηθήσει να
σχεδιαστεί ήταν η μοναδική σωστή, η οποία στην πραγματικότητα έμοιαζε με
παιχνίδι πόκερ. Δυστυχώς, όμως, δεν συνειδητοποίησε ότι η τράπουλα ήταν
σημαδεμένη εις βάρος του».
Το κλίμα στην Ευρώπη είχε αλλάξει οριστικά, και το ενδεχόμενο του Grexit δεν
τρόμαζε πια όπως παλιά. Όπως καταλήγει ο Γερούν Ντάισελμπλουμ: «Λίγα χρόνια
πριν, όλοι ήταν πεπεισμένοι ότι αν μια χώρα έβγαινε, αυτό θα αποσταθεροποιούσε
ολόκληρη την Ευρωζώνη και θα έθετε σε κίνδυνο το μέλλον του ευρώ. Το 2015 όμως
είχαμε προχωρήσει. Όλο και περισσότεροι υπουργοί έλεγαν: "Κοιτάξτε, ίσως μια
έξοδος της Ελλάδας να μας πληγώσει προσωρινά. Αλλά η ζημιά αυτής της διαρκούς,
ανοιχτής πληγής που προκαλεί η ελληνική κρίση σε ολόκληρη την Ευρωζώνη είναι
πολύ μεγαλύτερη. Ας το κόψουμε εδώ. Ας δεχτούμε το πλήγμα για να τελειώνουμε,
γιατί αυτό δεν οδηγεί πουθενά"».
Πηγή: skai.gr