Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, με αφορμή την συνεχώς αυξανόμενη παρουσία του λαγοκέφαλου στις ελληνικές θάλασσες, ενημερώνει τους πολίτες για τους κινδύνους που εγκυμονεί το συγκεκριμένο είδος ψαριού και παρέχει χρήσιμες οδηγίες Πρώτων Βοηθειών σε περίπτωση τραυματισμού από δάγκωμά του.
Ο λαγοκέφαλος περιέχει ισχυρή νευροτοξίνη (τετροδοτοξίνη), η οποία καθιστά την κατανάλωσή του εξαιρετικά επικίνδυνη. Επειδή η κατανομή της τοξίνης ποικίλλει, κανένα μέρος του ψαριού δεν θεωρείται ασφαλές για κατανάλωση. Αν και το δάγκωμα του λαγοκέφαλου δεν είναι τοξικό, οι ιδιαίτερα ισχυρές σιαγόνες του, που μοιάζουν με ράμφος, μπορούν να προκαλέσουν σοβαρά τραύματα και έντονη αιμορραγία.
Ο Τομέας Υγείας του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού συνιστά:
• Άμεσο καθαρισμό του τραύματος με άφθονο τρεχούμενο καθαρό νερό και σαπούνι. Μην χρησιμοποιείτε τοπικά αντισηπτικά χωρίς οδηγία γιατρού.
• Εφαρμόστε σταθερή πίεση με καθαρές γάζες ή πανί καθαρό. Αν η αιμορραγία είναι έντονη, διατηρήστε συνεχή πίεση πάνω στο τραύμα, κρατώντας το μέλος ψηλά.
• Αναζητήστε οπωσδήποτε ιατρική βοήθεια, το τραύμα από το δάγκωμα, θα χρειαστεί εξειδικευμένη φροντίδα, αντιτετανικό ορό, ίσως κι ράμματα αν το τραύμα είναι βαθύ.
• Σε περίπτωση που το περιστατικό συμβεί σε απομακρυσμένη περιοχή ή η αιμορραγία είναι έντονη, οι πολίτες θα πρέπει να καλέσουν άμεσα το ΕΚΑΒ (166) ή τον Ευρωπαϊκό Αριθμό Έκτακτης Ανάγκης (112), παρέχοντας τις κατάλληλες Πρώτες Βοήθειες μέχρι την άφιξη της εξειδικευμένης βοήθειας.
Εισβολή και επιθέσεις
Καθώς η εισβολή αυτού του ξενικού είδους είναι γνωστή από το 2013, οπότε και πρωτοεντοπίστηκε στις ελληνικές θάλασσες, αυτό που προκαλεί μεγαλύτερη ανησυχία στο ευρύ κοινό είναι οι αυξανόμενες επιθέσεις σε λουόμενους, ακόμα και στην Αττική. Από την Κρήτη έως τα Δωδεκάνησα και φέτος από τη Σαρωνίδα μέχρι τα παράλια του Καβουρίου, της Βούλας, της Βάρης και της Βουλιαγμένης, το πρόβλημα δείχνει να γίνεται όλο και μεγαλύτερο, καθώς αναφέρονται περιστατικά επιθέσεων από λαγοκέφαλους σε λουόμενους, με τα ψάρια να χτυπούν ή να δαγκώνουν και να κυνηγούν (!) τους κολυμβητές.
σε αρκετές περιπτώσεις σε πολύ δυσάρεστες καταστάσεις, όπως για παράδειγμα ακρωτηριασμούς. Περιστατικά επιθέσεων με άγρια δαγκώματα έως και χτυπήματα στα πόδια των λουόμενων από λαγοκέφαλους καταγγέλλονται το τελευταίο διάστημα σε Παλαιά Φώκαια, Σαρωνίδα, Βάρκιζα, αλλά και αλλού, εκτός από τα νησιά του Αιγαίου στα οποία έχουν εμφανιστεί εδώ και χρόνια. Το περασμένο Σάββατο, λουόμενος στη Βάρκιζα τραυματίστηκε όταν λαγοκέφαλος τον δάγκωσε στην κνήμη -κολυμπούν έως και σε 20 πόντους νερό- , ενώ έχουν αναφερθεί περιστατικά άγριων δαγκωμάτων σε γλουτούς και γεννητικά όργανα, με κάποιους να καταλήγουν στο νοσοκομείο (στο Ασκληπιείο Βούλας η συγκεκριμένη περίπτωση) και έναν μεγάλο αριθμό τους να μην καταγγέλλεται-καταγράφεται, καθώς ο τραυματισμός δεν είναι σοβαρός.
Οι επιστήμονες λένε ότι ο λαγοκέφαλος -τα έξι είδη του που έχουμε εδώ στην Ελλάδα- έχει αρχίσει να αλλάζει συμπεριφορά, σχηματίζοντας αγέλες και να αναζητά επιθετικά τροφή χωρίς να δείχνει φόβο, λόγω του γεγονότος ότι στην πράξη δεν έχει φυσικούς ανταγωνιστές και εξαπλώνεται χωρίς αντίσταση στις ελληνικές θάλασσες.
Το θέμα είναι ότι όσο μειώνονται -εξαφανίζονται, είναι η σωστή λέξη- οι θηρευτές του, ο λαγοκέφαλος προσπαθεί -με μεγάλη επιτυχία- να εξαπλωθεί παντού, ρηχά και βαθιά, επιτιθέμενος σε ό,τι κινείται. Κυριολεκτικά, αφού σε μεγάλο βαθμό έχει μειώσει τον πληθυσμό των ψαριών που γέμιζαν τις ελληνικές θάλασσες. Προτιμά τα ζεστά νερά, γι’ αυτό και το μεγαλύτερο πρόβλημα το έχει η Κρήτη, αλλά έχει επεκταθεί πλέον σε ολόκληρη τη χώρα, από τη Θεσσαλονίκη και την Αλεξανδρούπολη έως την Πελοπόννησο, από την Αλεξανδρούπολη στην Εύβοια και την Αττική, από τη Ρόδο, τη Σέριφο και τη Λήμνο έως την Κέρκυρα.
Γιατί όμως; Ο Lagocephalus sceleratus, όπως είναι η επιστημονική του ονομασία, είναι ένα ξενικό είδος που δεν ανήκει στη Μεσόγειο, αφού συναντάται στον Ινδικό και τον Ειρηνικό ωκεανό και κυρίως στην Ερυθρά Θάλασσα. Στις θάλασσές μας εμφανίστηκε μετά την εκβάθυνση της Διώρυγας του Σουέζ το 2001 και τη διεύρυνσή της το 2015. Λίγο η αύξηση της θερμοκρασίας, λίγο η υπεραλίευση που έχει μειώσει τους πληθυσμούς των εχθρών του και ο λαγοκέφαλος, ο οποίος ζει έως τα 100 μέτρα βάθος, συνήθως σε παράκτια, ρηχά νερά, εξαπλώθηκε παντού.
Πρόκειται για ψάρι της οικογένειας τετραοδοντίδες και puffer fish που φουσκώνουν όταν αισθανθούν κίνδυνο, έχει τέσσερα δυνατά δόντια σαν ράμφος που κόβουν σαν ξυράφι. Στα εσωτερικά του όργανα περιέχει μια δηλητηριώδη τοξίνη, την τετραδοτοξίνη (TTX), η οποία είναι άκρως τοξική και, αν καταναλωθεί, οδηγεί σε επώδυνο θάνατο. Μέχρι πέρυσι είχαν καταγραφεί 28 επιθέσεις, μερικές εκ των οποίων αφορούσαν ακρωτηριασμό δακτύλων. Μόνο μία από αυτές ήταν στην Ελλάδα. Μετά την έρευνα ακολούθησαν δεκάδες επιθέσεις δαγκωμάτων στη νησιωτική κυρίως Ελλάδα και στην Αττική.
«ΑΤΜ» της θάλασσας
Ο λαγοκέφαλος δεν έχει φυσικούς εχθρούς και επιτίθεται σε όλα τα είδη. Τρέφεται με γαρίδες, καβούρια, αυγά κεφαλόποδων, καλαμάρια και άλλα μικρά και μεγαλύτερα ψάρια, ενώ λατρεύει τις σουπιές, τα χταπόδια και τα λυθρίνια. Είναι αχόρταγα ψάρια και προκαλούν ζημιές στα δίχτυα και τον γενικότερο εξοπλισμό των ψαράδων, αφού είτε τα σκίζουν είτε τρώνε και τα αγκίστρια (!) καταβροχθίζοντας την ψαριά. Και δεν είναι μόνο αυτό. Θαλάσσιες περιοχές όπως αυτή του Σαρωνικού που οι ψαράδες αποκαλούσαν χαϊδευτικά «ΑΤΜ» λόγω των λυθρινιών και των άλλων ακριβών ψαριών που τους έδιναν, τώρα είναι έρημες, με μόνους κατοίκους τους λαγοκέφαλους.
Μόνο από τις ζημιές στα αλιευτικά εργαλεία και τα αλιεύματα που προκαλούν οι λαγοκέφαλοι, εκτιμάται πως η μέση απώλεια που υφίσταται ο Ελληνας ψαράς -σύμφωνα με έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών- ξεπερνά τις 6.000 ευρώ τον χρόνο. Αυτός είναι και ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους η κυβέρνηση εξετάζει με κάθε σοβαρότητα το ενδεχόμενο να «επικηρύξει» τους λαγοκέφαλους. Το σχέδιο θέλει να επιδοτούνται οι ψαράδες με τιμή 6 ευρώ το κιλό ως κίνητρο για να βγάζουν λαγοκέφαλους και να τους οδηγούν στην εξαφάνιση. Το εν λόγω πρόγραμμα έχει ήδη τρέξει πιλοτικά στην Κρήτη και τα Δωδεκάνησα.
Παρόμοιο βρίσκεται σε εξέλιξη και στην Κύπρο. Η κυπριακή κυβέρνηση, με στόχο να αλιευθούν 125 τόνοι λαγοκέφαλων από τις παράκτιες περιοχές της Κύπρου, έχει επιδοτήσει την αλιεία του ψαριού αυτού. Η τιμή, μάλιστα, που δίνει για το κιλό του λαγοκέφαλου η κυπριακή κυβέρνηση, αυξήθηκε από τα 3 ευρώ πέρυσι, στα 4,8 έως σήμερα.
Η αλιεία του λαγοκέφαλου επιδοτείται και στην Τουρκία, όπου χρηματοδοτούνται οι ψαράδες για να παραδώσουν όσο μεγαλύτερες ποσότητες μπορούν, με τα πανεπιστήμια της χώρας να ερευνούν τις τοξίνες του ψαριού. Εξίσου έρευνες για το πώς και αν θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί (ή απομονωθεί) η τοξίνη που φέρει ο λαγοκέφαλος γίνονται και στην Αίγυπτο.
Στη χώρα μας, πάντως, τρέχει και ένα πολύ καινοτόμο ερευνητικό πρόγραμμα, το οποίο βασίζεται στο ερευνητικό πρόγραμμα «Lagomeal» που χρηματοδοτεί η Ευρωπαϊκή Ενωση. Σκοπός του είναι να διαπιστωθεί επιστημονικά εάν και πώς μπορεί να απομακρυνθεί η τετραδοτοξίνη από τον λαγοκέφαλο για την παραγωγή ζωοτροφών.
Οι επιστήμονες του ΕΛΚΕΘΕ, μαζί με αυτούς του «Δημόκριτου» και άλλων συνεργαζόμενων φορέων (IMBBC HCMR), πήγαν το πρόγραμμα «Lagomeal» της Ε.Ε. ένα βήμα παραπάνω, αφού έχουν καταλήξει στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να παραχθεί ασφαλές ιχθυάλευρο από τον λαγοκέφαλο.
Χάνεται κληρονομιά 3.500 ετών
«Το θέμα δεν είναι αν δαγκώνουν οι λαγοκέφαλοι τους λουόμενους και αν βλέπουμε φαινόμενα πανικού και τρόμου στις ακτές», λέει στο «ΘΕΜΑ» η διευθύντρια έρευνας του Ινστιτούτου Θαλασσίων Ερευνών «Αρχιπέλαγος», Αναστασία Μήλιου, η οποία επισημαίνει ότι «ο κόσμος πρέπει να κατανοήσει ότι στο Αιγαίο υπήρχαν 3.500 χρόνια τα ίδια είδη ψαριών, κάτι που σημαίνει ότι οι μεσογειακοί λαοί τρεφόμαστε με τα ίδια είδη με τους προγόνους μας, αυτά τα ψάρια. Αυτό αλλάζει βίαια τώρα με την ανθρωπογενή παρέμβαση».
Η υδροβιολόγος εξηγεί ότι «στη Μεσόγειο έχουν εισβάλλει περισσότερα από 1.000 ξενικά είδη. Καθώς το “Αρχιπέλαγος” έχει το δικό του “παρατηρητήριο” και το δικό του δίκτυο ενημέρωσης, οι επιστήμονές του διαπιστώνουν πόσο γρήγορα εξελίσσεται η ιστορική καταστροφή της θαλάσσιας βιολογίας. Συνεχώς βρίσκουμε νέα είδη. Για παράδειγμα, πριν από μερικές ημέρες βρήκαμε ένα νέο γυμνοβράγχιο, το οποίο είναι μικρό και δεν απειλεί άμεσα είδη ψαριών, όμως διαταράσσει το τοπικό οικοσύστημα. Γενικότερα έχουν απορρυθμιστεί οι ελληνικές θάλασσες, όχι λόγω της κλιματικής αλλαγής μόνο, αλλά κυρίως λόγω της ανθρωπογενούς παρέμβασης». Ως ανθρωπογενής παρέμβαση νοείται η ανεξέλεγκτη ναυτιλιακή δραστηριότητα, με τα έρμα των πλοίων να μην ελέγχονται πριν αδειαστούν σε νέες θάλασσες χωρίς ενδιάμεσες στάσεις, αλλά και κυρίως η υπεραλίευση.
«Τα ψάρια έχουν έναν φυσικό μηχανισμό ελέγχου του βιότοπου στον οποίο ζουν. Γι’ αυτό και εμείς έχουμε υποχρέωση να προστατεύσουμε τους φυσικούς θηρευτές του λαγοκέφαλου και να επαναφέρουμε την υγεία των θαλασσών», λέει η κυρία Μήλιου. Πράγματι, ενώ τα πρώτα χρόνια υπήρχε… απελπισία, αφού υπήρχε μόνο μια καταγραφή λαγοκέφαλου να εντάσσεται στη διατροφή ενός είδους και αφορούσε σε θανάτωση από χελώνα καρέτα-καρέτα. Από άγνοια, φόβο και κακία ωστόσο οι καρέτα-καρέτα αποθαρρύνθηκαν από το να πλησιάζουν παράκτιες περιοχές ή περιοχές αλιέων.
Σήμερα γνωρίζουμε πως στους φυσικούς εχθρούς του λαγοκέφαλου είναι ο κυνηγός (υπάρχει μάλιστα φωτογραφία των επιστημόνων του «Αρχιπελάγους», στο οποίο ένας κυνηγός έχει στο στομάχι του 10 λαγοκέφαλους), αλλά και ο ξιφίας και ο καρχαρίας. Στα πιο… γήινα είδη ανήκει και η ζαργάνα, η οποία μπορεί να καταναλώσει τον λαγοκέφαλο.
«Μια καλή ιδέα, λοιπόν, είναι, αντί να επιδοτείται μόνο το κυνήγι του συγκεκριμένου ψαριού, να επιδοτείται η δυνατότητα να μη βγαίνουν οι ψαράδες να ψαρέψουν, ώστε να καταπολεμηθεί η υπεραλίευση. Να δοθεί χρόνος στη φύση να επουλωθεί για να μην εξαφανιστούν είδη που και ο ψαράς ζούσε από αυτά, αλλά και ο καταναλωτής τα είχε στη διατροφή του. Γιατί η υπεραλίευση έχει συμβάλει στο άδειασμα των θαλασσών μας από τα είδη που θα μπορούσαν να περιορίσουν την ανάπτυξη των εισβολικών». Είναι σοκαριστικό πάντως το γεγονός ότι από τα 15.000 είδη ψαριών της Μεσογείου, τα 1.000 και πλέον είναι «εισβολείς», ξενικά και επεκτατικά είδη.
