Από τις Φυλακές Αβέρωφ και το Λωβοκομείο Χίου έως τις παιδοπόλεις της Φρειδερίκης και το Μπούλκες, η Ελληνοβρετανίδα συγγραφέας περιγράφει στο «Σκοτεινό πέλαγος» τη δραματική μοίρα των παιδιών που χωρίστηκαν από τις οικογένειές τους - Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά τον Νοέμβριο
Προδίδοντας ίσως ότι η Βικτόρια Χίσλοπ γράφει σενάρια σε μορφή μυθιστορημάτων παρά μυθιστορήματα που μπορούν να διασκευαστούν σε σενάρια για τηλεοπτικές σειρές, το νέο της βιβλίο, με τίτλο «Σκοτεινό πέλαγος», ξεκινά εντελώς κινηματογραφικά: «Φθινόπωρο 1947. Καθώς το μοτέρ του φορτηγού πήρε μπρος με έναν βρυχηθμό, τα παιδιά βγήκαν από εκεί όπου κρύβονταν και κρατήθηκαν το ένα από το άλλο, τρομοκρατημένα. Τις μανάδες τους τις άρπαζε μια ομάδα ανδρών με στρατιωτικές στολές, ένοπλων, ζωσμένων με δεσμίδες από σφαίρες. Η Ηλιάνα, κρυμμένη πίσω από έναν σωρό κούτσουρα, έβλεπε μόνο το πίσω μέρος του φορτηγού-δεσμωτηρίου. Τη γλυκιά, όμορφη μητέρα της, την έπαιρναν μακριά της.
Σπρωγμένη από την απελπισία της, η Ηλιάνα όρμησε σαν σεληνιασμένη και προσπάθησε να σκαρφαλώσει στο φορτηγό. Κατάφερε να γαντζωθεί για μια στιγμή. Η Φωτεινή τής έπιασε το χέρι, μέσα από ένα μικρό άνοιγμα ανάμεσα στα σανίδια και ένιωσε το απεγνωσμένο δράξιμο της κόρης της. “Agapi mou!” ούρλιαξε. Τότε ο οδηγός άρχισε να επιταχύνει και τα δάχτυλα της Ηλιάνας γλίστρησαν από τα δικά της. Η Φωτεινή άκουσε το γοερό ουρλιαχτό της κόρης της, καθώς έπεφτε προς τα πίσω, στο μονοπάτι. Αυτή η κραυγή της οργισμένης απόγνωσης την ακολούθησε σε όλη την πλαγιά, στοιχειώνοντάς την για πάντα: “Μαμάαααα!”»
Oι απαγωγές
Σπρωγμένη από την απελπισία της, η Ηλιάνα όρμησε σαν σεληνιασμένη και προσπάθησε να σκαρφαλώσει στο φορτηγό. Κατάφερε να γαντζωθεί για μια στιγμή. Η Φωτεινή τής έπιασε το χέρι, μέσα από ένα μικρό άνοιγμα ανάμεσα στα σανίδια και ένιωσε το απεγνωσμένο δράξιμο της κόρης της. “Agapi mou!” ούρλιαξε. Τότε ο οδηγός άρχισε να επιταχύνει και τα δάχτυλα της Ηλιάνας γλίστρησαν από τα δικά της. Η Φωτεινή άκουσε το γοερό ουρλιαχτό της κόρης της, καθώς έπεφτε προς τα πίσω, στο μονοπάτι. Αυτή η κραυγή της οργισμένης απόγνωσης την ακολούθησε σε όλη την πλαγιά, στοιχειώνοντάς την για πάντα: “Μαμάαααα!”»
Oι απαγωγές
Η σκηνή όπου η κεντρική ηρωίδα του μυθιστορήματος, η Φωτεινή, χωρίζεται από την κόρη της, την Ηλιάνα είναι απολύτως χαρακτηριστική τόσο για το ύφος όσο και για το θέμα του βιβλίου. Πρώτα ο κρατικός στρατός απαγάγει τη μάνα, κατόπιν ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ) -ήτοι ο ένοπλος βραχίονας του ΚΚΕ- λιγότερο βίαια, αλλά παραπλανητικά, απαγάγει και την κόρη. Τάζοντάς τους τροφή, οι αντάρτες του ΔΣΕ μαζεύουν τα πεινασμένα ανήλικα από την Καλοπέτρα, ένα επινοημένο από τη Χίσλοπ βορειοελλαδίτικο, τυπικό ελληνικό χωριό, ήδη διχασμένο από την εμφύλια διαμάχη.
Προορισμός της μικρής Ηλιάνας είναι η υπερορία, συγκεκριμένα το Μπούλκες, η ανεξάρτητη αποικία/προσφυγική πολιτεία υπό κλίμακα που είχε δημιουργήσει το ΚΚΕ στην τότε ενιαία και «Λαϊκή Δημοκρατία» της Γιουγκοσλαβίας, αρχικά με την ανοχή και τη στήριξη του καθεστώτος Τίτο, ο οποίος εκείνη την περίοδο υπέθαλπε τον αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού, εφόσον ακόμη δεν είχε συγκρουστεί μετωπικά με τον Ιωσήφ Στάλιν και την ΕΣΣΔ. Μια ρήξη που θα επηρέαζε -καθοριστικά, αν υιοθετήσει κάποιος την «ορθόδοξη» θέση του ΚΚΕ- την έκβαση του ελληνικού εμφυλίου.
Προορισμός της μικρής Ηλιάνας είναι η υπερορία, συγκεκριμένα το Μπούλκες, η ανεξάρτητη αποικία/προσφυγική πολιτεία υπό κλίμακα που είχε δημιουργήσει το ΚΚΕ στην τότε ενιαία και «Λαϊκή Δημοκρατία» της Γιουγκοσλαβίας, αρχικά με την ανοχή και τη στήριξη του καθεστώτος Τίτο, ο οποίος εκείνη την περίοδο υπέθαλπε τον αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού, εφόσον ακόμη δεν είχε συγκρουστεί μετωπικά με τον Ιωσήφ Στάλιν και την ΕΣΣΔ. Μια ρήξη που θα επηρέαζε -καθοριστικά, αν υιοθετήσει κάποιος την «ορθόδοξη» θέση του ΚΚΕ- την έκβαση του ελληνικού εμφυλίου.
Το ομηρικό πέλαγος
Οταν την απήγαγαν οι άντρες του Δημοκρατικού Στρατού και τη φυγάδευσαν στο Μπούλκες, η Ηλιάνα είναι μόλις 9 ετών. Η μητέρα της, η Φωτεινή, συνελήφθη λίγο αργότερα με ένα νεογέννητο στην αγκαλιά, ενώ θήλαζε τον μικρό αδελφό της Ηλιάνας, τον οποίον η Βικτόρια Χίσλοπ αποφάσισε να βαπτίσει λογοτεχνικώς Μήτσο. Δίνοντάς του ένα χαϊδευτικό όνομα, κοινό μεν για κάθε ενήλικο Δημήτρη, χτυπητά αταίριαστο όμως για ένα βρέφος. Εν πάση περιπτώσει, η Φωτεινή με τον Μήτσο θα μεταφερθούν στις Φυλακές Αβέρωφ, στην Αθήνα, μαζί με άλλες χωριάτισσες «κομμουνίστριες», σύμφωνα με ένα απροσδιόριστο κατηγορητήριο. Πλην, παντελώς ανύποπτες οι ίδιες ως προς τη στράτευση υπό τη σημαία οποιασδήποτε συγκροτημένης πολιτικής ιδεολογίας.
Από τις φοβερές Φυλακές Αβέρωφ και ύστερα από διάφορες φριχτές εμπειρίες, η Φωτεινή μετάγεται στη Χίο προκειμένου να εγκλειστεί στο περιβόητο Λωβοκομείο, δηλαδή την πάλαι ποτέ καραντίνα του νησιού για τους χανσενικούς. Με αυτό το συγγραφικό εύρημα, η Χίσλοπ επανέρχεται σε ένα από τα πλέον αγαπημένα θέματά της, την περίθαλψη των λεπρών στην Ελλάδα. Κλείνοντας έναν κύκλο, τρόπον τινά, από τη Σπιναλόγκα και την Κρήτη του «Νησιού», στο Λωβοκομείο της Χίου και του «Σκοτεινού πελάγους».
Η Βρετανίδα (μάλλον Βρετανοελληνίδα, πλέον) συγγραφέας δεν έχει αποκαλύψει αν θεωρεί τη λέπρα και τα λεπροκομεία κάτι σαν προσωπικό γούρι της, δεδομένου ότι «Το Νησί», από το 2005, όταν και κυκλοφόρησε, μέχρι σήμερα, έχει μεταφραστεί σε περίπου 40 γλώσσες, έχει αφήσει εποχή με τη μεταφορά του στην ελληνική τηλεόραση ως σίριαλ - και φυσικά έχει ξεπεράσει σε πωλήσεις τα 6 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως.
Από τις φοβερές Φυλακές Αβέρωφ και ύστερα από διάφορες φριχτές εμπειρίες, η Φωτεινή μετάγεται στη Χίο προκειμένου να εγκλειστεί στο περιβόητο Λωβοκομείο, δηλαδή την πάλαι ποτέ καραντίνα του νησιού για τους χανσενικούς. Με αυτό το συγγραφικό εύρημα, η Χίσλοπ επανέρχεται σε ένα από τα πλέον αγαπημένα θέματά της, την περίθαλψη των λεπρών στην Ελλάδα. Κλείνοντας έναν κύκλο, τρόπον τινά, από τη Σπιναλόγκα και την Κρήτη του «Νησιού», στο Λωβοκομείο της Χίου και του «Σκοτεινού πελάγους».
Η Βρετανίδα (μάλλον Βρετανοελληνίδα, πλέον) συγγραφέας δεν έχει αποκαλύψει αν θεωρεί τη λέπρα και τα λεπροκομεία κάτι σαν προσωπικό γούρι της, δεδομένου ότι «Το Νησί», από το 2005, όταν και κυκλοφόρησε, μέχρι σήμερα, έχει μεταφραστεί σε περίπου 40 γλώσσες, έχει αφήσει εποχή με τη μεταφορά του στην ελληνική τηλεόραση ως σίριαλ - και φυσικά έχει ξεπεράσει σε πωλήσεις τα 6 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως.
Το περιβόητο Λωβοκομείο της Χίου υπήρξε το μακροβιότερο νοσηλευτικό ίδρυμα της Ελλάδας (ιδρύθηκε το 1378), έχοντας χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο από το 2011
Στην ελληνική εκδοχή του, ο τίτλος του νέου βιβλίου της Βικτόριας Χίσλοπ θα είναι «Σκοτεινό πέλαγος», καθώς αυτή την απόδοση έχει επιλέξει ο καθ’ ημάς εκδοτικός οίκος (Εκδόσεις Ψυχογιός) για το «The Wine-Dark Sea» του πρωτοτύπου. Βεβαίως, το ελληνόφωνο κοινό θα πρέπει να περιμένει έως τις 5 Νοεμβρίου 2026, την επίσημη και προαναγγελθείσα ημερομηνία κυκλοφορίας του και παρόλο που έχει εκδοθεί στα αγγλικά από τον Σεπτέμβριο, σημειώνοντας ήδη θεαματικές πωλήσεις. Αλλωστε, μετά την τεράστια επιτυχία του «Νησιού», τα βιβλία της Βικτόριας Χίσλοπ, μόνο κατ’ εξαίρεσιν δεν συμπεριλαμβάνονται στις λίστες των ευπώλητων, είτε κατά τόπους -όπως στην Ελλάδα- είτε διεθνώς.
Ωστόσο, στην περίπτωση του τελευταίου μυθιστορήματος, του 10ου για τη Χίσλοπ, υπάρχει ένα στοιχείο λίαν διεγερτικό του ενδιαφέροντος, ένα παιχνίδι λέξεων και νοημάτων, από το εξώφυλλό του κιόλας. Αυτό το «The Wine-Dark Sea» δεν αντηχεί μόνο πολύ πιο δραματικό και μυστηριακό από το «Σκοτεινό πέλαγος», όπως έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, αλλά, παραδόξως, απηχεί με μεγαλύτερη πιστότητα την ομηρική καταγωγή των λέξεων. Καθότι η Χίσλοπ έκρινε ότι η έκφραση «οίνωψ πόντος», παρμένη από την αρχή της «Οδύσσειας», συμπυκνώνει καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη το νόημα και την ατμόσφαιρα του τελευταίου μυθιστορήματός της.
Παρεμπιπτόντως, ο «οίνωψ πόντος», κατά λέξη, η «θάλασσα που μοιάζει με κρασί», είναι μια παρομοίωση που, διαχρονικά, έχει προβληματίσει έντονα τους μεταφραστές των ομηρικών επών - ορισμένοι, μάλιστα, την παραλείπουν εντελώς. Ακριβώς διότι δεν είναι σαφές τι εννοεί ο ποιητής και ποια εικόνα σκόπευε να αναπαραστήσει αν η έμφαση δίνεται στη ζάλη και τη μέθη που προκαλεί το λίκνισμα των κυμάτων ή αν η έμπνευση προέκυψε από την απόχρωση των υδάτων. Ο Δημήτρης Μαρωνίτης, πάντως, αποδίδει τον οίνοπα πόντον ως «μπλάβο πέλαγος». Ασχέτως εάν το σκούρο κρασί δεν είναι βαθύ μπλε, αλλά βαθύ κόκκινο - και, άρα, πιο κοντά στο αίμα.
Η οδύσσεια μιας μητέρας
Στην ελληνική εκδοχή του, ο τίτλος του νέου βιβλίου της Βικτόριας Χίσλοπ θα είναι «Σκοτεινό πέλαγος», καθώς αυτή την απόδοση έχει επιλέξει ο καθ’ ημάς εκδοτικός οίκος (Εκδόσεις Ψυχογιός) για το «The Wine-Dark Sea» του πρωτοτύπου. Βεβαίως, το ελληνόφωνο κοινό θα πρέπει να περιμένει έως τις 5 Νοεμβρίου 2026, την επίσημη και προαναγγελθείσα ημερομηνία κυκλοφορίας του και παρόλο που έχει εκδοθεί στα αγγλικά από τον Σεπτέμβριο, σημειώνοντας ήδη θεαματικές πωλήσεις. Αλλωστε, μετά την τεράστια επιτυχία του «Νησιού», τα βιβλία της Βικτόριας Χίσλοπ, μόνο κατ’ εξαίρεσιν δεν συμπεριλαμβάνονται στις λίστες των ευπώλητων, είτε κατά τόπους -όπως στην Ελλάδα- είτε διεθνώς.
Ωστόσο, στην περίπτωση του τελευταίου μυθιστορήματος, του 10ου για τη Χίσλοπ, υπάρχει ένα στοιχείο λίαν διεγερτικό του ενδιαφέροντος, ένα παιχνίδι λέξεων και νοημάτων, από το εξώφυλλό του κιόλας. Αυτό το «The Wine-Dark Sea» δεν αντηχεί μόνο πολύ πιο δραματικό και μυστηριακό από το «Σκοτεινό πέλαγος», όπως έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, αλλά, παραδόξως, απηχεί με μεγαλύτερη πιστότητα την ομηρική καταγωγή των λέξεων. Καθότι η Χίσλοπ έκρινε ότι η έκφραση «οίνωψ πόντος», παρμένη από την αρχή της «Οδύσσειας», συμπυκνώνει καλύτερα από οποιαδήποτε άλλη το νόημα και την ατμόσφαιρα του τελευταίου μυθιστορήματός της.
Παρεμπιπτόντως, ο «οίνωψ πόντος», κατά λέξη, η «θάλασσα που μοιάζει με κρασί», είναι μια παρομοίωση που, διαχρονικά, έχει προβληματίσει έντονα τους μεταφραστές των ομηρικών επών - ορισμένοι, μάλιστα, την παραλείπουν εντελώς. Ακριβώς διότι δεν είναι σαφές τι εννοεί ο ποιητής και ποια εικόνα σκόπευε να αναπαραστήσει αν η έμφαση δίνεται στη ζάλη και τη μέθη που προκαλεί το λίκνισμα των κυμάτων ή αν η έμπνευση προέκυψε από την απόχρωση των υδάτων. Ο Δημήτρης Μαρωνίτης, πάντως, αποδίδει τον οίνοπα πόντον ως «μπλάβο πέλαγος». Ασχέτως εάν το σκούρο κρασί δεν είναι βαθύ μπλε, αλλά βαθύ κόκκινο - και, άρα, πιο κοντά στο αίμα.
Η οδύσσεια μιας μητέρας
Το «The Wine-Dark Sea» είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα, όπως και η πλειονότητα των έργων της Χίσλοπ. Το θέμα του βιβλίου είναι και πάλι αμιγώς ελληνικό, και πάλι με φόντο τον Εμφύλιο, όπως (εν μέρει τουλάχιστον) και το «Οσοι αγαπιούνται» του 2019. Μάλιστα, αν θέλει κανείς να είναι απολύτως ακριβής, το «Σκοτεινό πέλαγος» εστιάζει στα λεγόμενα «Παιδιά του Εμφυλίου» κατ’ ουσίαν. Θέτοντας ξανά το πάγιο δίλημμα της ιστορικής έρευνας ανάμεσα σε «παιδομάζωμα ή παιδοσώσιμο» από την πλευρά των κομμουνιστών, το ζήτημα των παιδοπόλεων της Βασίλισσας Φρειδερίκης από την άλλη, της μικροσκοπικής, πειραματικής «ανεξάρτητης δημοκρατίας» του Μπούλκες στη Γιουγκοσλαβία, του χωριού Μπελογιάννης στην Ουγγαρία, του σκανδάλου της δεκαετίας του 1950 με την ομαδική διάθεση ορφανών προς υιοθεσία στις ΗΠΑ. Επίσης, σημαίνοντα ρόλο ως τοπόσημο αναφοράς, η Βικτόρια Χίσλοπ αναθέτει στα εν Ελλάδι κέντρα εκτοπισμού των πολιτικών κρατουμένων, με ιδιαίτερη προτίμηση στο Λωβοκομείο της Χίου, το οποίο μετετράπη σε φυλακή στα χρόνια του Εμφυλίου, καθώς και στη Μακρόνησο. Ενα μέρος που στο «Σκοτεινό πέλαγος» παρουσιάζεται σαν το έσχατο κολαστήριο τόσο τρομακτικό και απάνθρωπο ώστε η Χίσλοπ δεν τολμά να το επισκεφτεί ούτε με τη φαντασία της.
Με τη γνώριμη ευαισθησία και το χάρισμα της λιτής, ρεαλιστικής παραστατικότητας που τη διακρίνουν, η Χίσλοπ υφαίνει και πάλι πολύπλοκους ιστούς προσώπων που ζουν τις προσωπικές τους περιπέτειες μέσα από έλξεις και απώσεις, μέσα από αλυσίδες συμφορών και ευτυχών συμπτώσεων, κυρίως μέσα από σπαρακτικούς αποχωρισμούς και έναν διαρκή, αλύτρωτο νόστο τού ενός για τον άλλον, ενώ ο κόσμος γύρω τους γκρεμίζεται και ανοικοδομείται κατά τη μεταπολεμική περίοδο.
Ετσι, στο Λωβοκομείο η Φωτεινή θα γίνει αδελφική φίλη μιας ντόπιας, της Χιώτισσας Μαρκέλλας, η οποία είναι και αυτή μητέρα ενός αγοριού, του Νίκου. Με τη μέγιστη προσοχή ώστε η παρούσα αναφορά στο «Σκοτεινό πέλαγος» να μην καταστρέψει την απόλαυση του αναγνώστη που σκοπεύει να παραδοθεί προθύμως στη λογοτεχνική σαγήνη της Βικτόριας Χίσλοπ, ας αναφερθεί ότι από τη Χίο θα αρχίσει η οδύσσεια της Φωτεινής. Πάντα με τον μικρό Μήτσο στην αγκαλιά της, ο οποίος μεγαλώνει κυριολεκτικά καθ’ οδόν, η Φωτεινή θα περιπλανηθεί στην εμφυλιακή Ελλάδα, μόνη και εντελώς απροστάτευτη, αναζητώντας δύο χαμένα παιδιά: τον γιο της Μαρκέλλας, τον Νίκο και τη δική της κόρη, την Ηλιάνα.
Η Φωτεινή για τη Χίσλοπ λειτουργεί σαν ένα σύμβολο του απέραντου πείσματος και της μητρικής αφοσίωσης στην επανασυναρμολόγηση της οικογένειάς της ενάντια σε κάθε αντιξοότητα, όσο ανυπέρβλητη και εάν φαντάζει, χωρίς να υπολογίζει κόπο ή κόστος. Το «Σκοτεινό πέλαγος» δείχνει πόσο χαοτική ήταν η κατάσταση με τα παιδιά του ελληνικού εμφυλίου, πόσο ασύλληπτα δύσκολο ήταν να εντοπιστούν από τους γονείς ή τους συγγενείς και τους οικείους τους, παρότι υπήρχε διάχυτη βεβαιότητα πως είχαν καταλήξει, είτε σε κάποια από τις παιδοπόλεις της βασίλισσας Φρειδερίκης ανά την Ελλάδα, είτε σε στρατόπεδο της υπερορίας. Σε κάποια από τις βαλκανικές χώρες που βρίσκονταν σε διαδικασία σοβιετοποίησης και όπου το ΚΚΕ αναλάμβανε την ανατροφή και την ολοκληρωτική αναμόρφωση των παιδιών, ασφαλώς με βάση τα κομμουνιστικά πρότυπα και ιδεώδη, τη λατρεία στον Στάλιν, την ΕΣΣΔ, τον Νίκο Ζαχαριάδη, την άνευ όρων πίστη στη μαρξική ουτοπία της αταξικής κοινωνίας κ.ο.κ.
Στα χνάρια του Γκατζογιάννη
Με τη γνώριμη ευαισθησία και το χάρισμα της λιτής, ρεαλιστικής παραστατικότητας που τη διακρίνουν, η Χίσλοπ υφαίνει και πάλι πολύπλοκους ιστούς προσώπων που ζουν τις προσωπικές τους περιπέτειες μέσα από έλξεις και απώσεις, μέσα από αλυσίδες συμφορών και ευτυχών συμπτώσεων, κυρίως μέσα από σπαρακτικούς αποχωρισμούς και έναν διαρκή, αλύτρωτο νόστο τού ενός για τον άλλον, ενώ ο κόσμος γύρω τους γκρεμίζεται και ανοικοδομείται κατά τη μεταπολεμική περίοδο.
Ετσι, στο Λωβοκομείο η Φωτεινή θα γίνει αδελφική φίλη μιας ντόπιας, της Χιώτισσας Μαρκέλλας, η οποία είναι και αυτή μητέρα ενός αγοριού, του Νίκου. Με τη μέγιστη προσοχή ώστε η παρούσα αναφορά στο «Σκοτεινό πέλαγος» να μην καταστρέψει την απόλαυση του αναγνώστη που σκοπεύει να παραδοθεί προθύμως στη λογοτεχνική σαγήνη της Βικτόριας Χίσλοπ, ας αναφερθεί ότι από τη Χίο θα αρχίσει η οδύσσεια της Φωτεινής. Πάντα με τον μικρό Μήτσο στην αγκαλιά της, ο οποίος μεγαλώνει κυριολεκτικά καθ’ οδόν, η Φωτεινή θα περιπλανηθεί στην εμφυλιακή Ελλάδα, μόνη και εντελώς απροστάτευτη, αναζητώντας δύο χαμένα παιδιά: τον γιο της Μαρκέλλας, τον Νίκο και τη δική της κόρη, την Ηλιάνα.
Η Φωτεινή για τη Χίσλοπ λειτουργεί σαν ένα σύμβολο του απέραντου πείσματος και της μητρικής αφοσίωσης στην επανασυναρμολόγηση της οικογένειάς της ενάντια σε κάθε αντιξοότητα, όσο ανυπέρβλητη και εάν φαντάζει, χωρίς να υπολογίζει κόπο ή κόστος. Το «Σκοτεινό πέλαγος» δείχνει πόσο χαοτική ήταν η κατάσταση με τα παιδιά του ελληνικού εμφυλίου, πόσο ασύλληπτα δύσκολο ήταν να εντοπιστούν από τους γονείς ή τους συγγενείς και τους οικείους τους, παρότι υπήρχε διάχυτη βεβαιότητα πως είχαν καταλήξει, είτε σε κάποια από τις παιδοπόλεις της βασίλισσας Φρειδερίκης ανά την Ελλάδα, είτε σε στρατόπεδο της υπερορίας. Σε κάποια από τις βαλκανικές χώρες που βρίσκονταν σε διαδικασία σοβιετοποίησης και όπου το ΚΚΕ αναλάμβανε την ανατροφή και την ολοκληρωτική αναμόρφωση των παιδιών, ασφαλώς με βάση τα κομμουνιστικά πρότυπα και ιδεώδη, τη λατρεία στον Στάλιν, την ΕΣΣΔ, τον Νίκο Ζαχαριάδη, την άνευ όρων πίστη στη μαρξική ουτοπία της αταξικής κοινωνίας κ.ο.κ.
Στα χνάρια του Γκατζογιάννη
Η Χίσλοπ δεν είναι η μόνη και οπωσδήποτε ούτε η πρώτη συγγραφέας που καταπιάνεται με τον ελληνικό εμφύλιο και τις επιμέρους, αναμφίβολα τραγικές όψεις του, όπως η μοίρα των παιδιών εκείνης της ζοφερής περιόδου. Είναι, όμως, το εκτόπισμα της συγγραφέως, η παγκόσμια αναγνωρισιμότητά της και η δημοφιλία του έργου της που προσδίδει επιπλέον δύναμη επιρροής στο «Σκοτεινό ποτάμι». Η ίδια η Βικτόρια Χίσλοπ έχει αναγνωρίσει προθύμως την επίδραση που άσκησε πάνω της η «Ελένη» του Νίκου Γκατζογιάννη, το αρχέτυπο best seller με θέμα τη μοίρα των θυμάτων, τεθνεώτων και ζώντων, ενός εμφυλίου - εν προκειμένω, δε, του ελληνικού.
Εντούτοις, ενώ στο δικό του βιβλίο ο Γκατζογιάννης δεν έχει χρησιμοποιήσει καθόλου μυθοπλαστικά στοιχεία και απλώς καταγράφει τα μαρτύρια της μητέρας του, σε συνδυασμό με τον δικό του πόθο να εκδικηθεί, εντοπίζοντας και εκτελώντας τον δήμιο της Ελένης, η Χίσλοπ στο «Σκοτεινό πέλαγος» χρησιμοποιεί διάφορα ιστορικά περιστατικά, τα οποία αναπλάθει και συνθέτει σε μια πρωτότυπη saga, με βάση τη δική της δημιουργική φαντασία. Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που πληροί όλες τις προδιαγραφές για να αποτελέσει εκδοτική επιτυχία και, σχεδόν νομοτελειακά, να διασκευαστεί σαν σειρά για κάποιον τηλεοπτικό σταθμό ή συνδρομητική πλατφόρμα περιεχομένου ψυχαγωγίας.
Υπ’ αυτό το πρίσμα και εν όψει της -κατά το μάλλον ή ήττον-προδιαγεγραμμένης επιτυχίας του «Σκοτεινού πελάγους», αξίζει να επισημανθεί ότι η Βικτόρια Χίσλοπ αφηγείται τη φανταστική ιστορία της χωρίς να αποφεύγει τις μονομέρειες και τις υπεραπλουστεύσεις - ακόμη και μια καλοπροαίρετη τουριστική αναπαράσταση της Ελλάδας, μιας χώρας τσακισμένης από τον πόλεμο και πάμπτωχης, βαθιά διχασμένης μεν, ανάμεσα στη Δεξιά που κατέχει την εξουσία και την Αριστερά που διώκεται απηνώς, αλλά με καλόκαρδους, αγαθούς, αγαπησιάρηδες κατοίκους. Οι Ελληνες της Χίσλοπ -και κυρίως οι Ελληνίδες- είναι μόνο περιστασιακά μοχθηροί. Η κακία τους ξεθυμαίνει γρήγορα και η μεταμέλεια σβήνει κάθε έχθρα, καθώς η συμφιλίωση σφραγίζεται με ένα χαμόγελο και μια ζεστή αγκαλιά ανάμεσα σε γυναίκες που προηγουμένως μισιούνταν θανάσιμα και κατέδιδε η μία την άλλη ακόμη και μέσα στη φυλακή, είτε σαν «kommounistria» και «symmoritissa» είτε σαν «prodotria» κ.λπ.
Ζητήματα ιστορίας
Εντούτοις, ενώ στο δικό του βιβλίο ο Γκατζογιάννης δεν έχει χρησιμοποιήσει καθόλου μυθοπλαστικά στοιχεία και απλώς καταγράφει τα μαρτύρια της μητέρας του, σε συνδυασμό με τον δικό του πόθο να εκδικηθεί, εντοπίζοντας και εκτελώντας τον δήμιο της Ελένης, η Χίσλοπ στο «Σκοτεινό πέλαγος» χρησιμοποιεί διάφορα ιστορικά περιστατικά, τα οποία αναπλάθει και συνθέτει σε μια πρωτότυπη saga, με βάση τη δική της δημιουργική φαντασία. Το αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που πληροί όλες τις προδιαγραφές για να αποτελέσει εκδοτική επιτυχία και, σχεδόν νομοτελειακά, να διασκευαστεί σαν σειρά για κάποιον τηλεοπτικό σταθμό ή συνδρομητική πλατφόρμα περιεχομένου ψυχαγωγίας.
Υπ’ αυτό το πρίσμα και εν όψει της -κατά το μάλλον ή ήττον-προδιαγεγραμμένης επιτυχίας του «Σκοτεινού πελάγους», αξίζει να επισημανθεί ότι η Βικτόρια Χίσλοπ αφηγείται τη φανταστική ιστορία της χωρίς να αποφεύγει τις μονομέρειες και τις υπεραπλουστεύσεις - ακόμη και μια καλοπροαίρετη τουριστική αναπαράσταση της Ελλάδας, μιας χώρας τσακισμένης από τον πόλεμο και πάμπτωχης, βαθιά διχασμένης μεν, ανάμεσα στη Δεξιά που κατέχει την εξουσία και την Αριστερά που διώκεται απηνώς, αλλά με καλόκαρδους, αγαθούς, αγαπησιάρηδες κατοίκους. Οι Ελληνες της Χίσλοπ -και κυρίως οι Ελληνίδες- είναι μόνο περιστασιακά μοχθηροί. Η κακία τους ξεθυμαίνει γρήγορα και η μεταμέλεια σβήνει κάθε έχθρα, καθώς η συμφιλίωση σφραγίζεται με ένα χαμόγελο και μια ζεστή αγκαλιά ανάμεσα σε γυναίκες που προηγουμένως μισιούνταν θανάσιμα και κατέδιδε η μία την άλλη ακόμη και μέσα στη φυλακή, είτε σαν «kommounistria» και «symmoritissa» είτε σαν «prodotria» κ.λπ.
Ζητήματα ιστορίας
Το «Σκοτεινό πέλαγος», άλλωστε, βρίθει ελληνικών εκφράσεων και ενδεχομένως να λειτουργήσει εμμέσως ως εισαγωγικό μάθημα στα καθομιλούμενα νέα ελληνικά για αλλοδαπούς. Το «Αgapi mou» και το «Panagia mou» απαντώνται τακτικά και δεκάδες φορές στις σελίδες του βιβλίου, ενώ το λεξιλόγιο του επίδοξου ελληνομαθούς μπορεί να εμπλουτιστεί μέσα από το «Σκοτεινό πέλαγος» με φράσεις αρκετά πιο εξειδικευμένες, όπως «mellothanatoi», «dilosi metania», «andarte», «falanga», «Aris Velouchiotis» κ.ά.
Ασφαλώς, στην ελληνική έκδοση του βιβλίου θα χαθεί στη μετάφραση αυτή η εξωτική διάσταση των εμβόλιμων φράσεων και μαζί η κάπως αδέξια χρήση τους από τη συγγραφέα, καθώς η Χίσλοπ ακόμη μαθαίνει ελληνικά, εξ ου και δεν πετυχαίνει πάντα τον ορθογραφημένο τύπο της λέξης ή της φράσης που παραθέτει. Αντί για «kyrios», φερ’ ειπείν, γράφει «ο kyrie», αντί για «mikrouli» γράφει «mikroula» και «ti omorfi paidi». Πιθανώς στο επόμενο βιβλίο της και με λίγη δουλειά στις πτώσεις και τα γένη, τέτοιου είδους γλωσσικά ολισθήματα να ξεπεραστούν.
Η μείζων ένσταση ή, έστω, επιφύλαξη δεν αφορά στην ελληνομάθεια μιας Βρετανίδας συγγραφέως και τις όποιες φραστικές απροσεξίες διέπραξε. Είναι, άλλωστε, γνωστές ακόμη και αυτές, δεδομένης της αμοιβαίας σχέσης λατρείας που έχει αναπτυχθεί την προηγούμενη εικοσαετία ανάμεσα στη Χίσλοπ, την Ελλάδα και το ελληνικό κοινό.
Παρ’ όλα αυτά, ένα ζήτημα που, κατά πάσα βεβαιότητα, θα φέρει προσεχώς το «Σκοτεινό πέλαγος» στο επίκεντρο μιας δημόσιας και ενδεχομένως οξείας αντιπαράθεσης απόψεων, αφορά στο ιστορικό ζήτημα των παιδιών του Εμφυλίου καθαυτό. Διότι η Χίσλοπ τείνει να θεωρεί, συλλήβδην, τις παιδοπόλεις της Φρειδερίκης σαν «φυλακές παιδιών», όπου δοξολογούνταν νυχθημερόν η Βασίλισσα-Μητέρα και καλλιεργούνταν συστηματικά το αντικομμουνιστικό μένος, παράλληλα με μια ακραιφνή φιλομοναρχική κατήχηση.
Ταυτόχρονα, η συγγραφέας διεξέρχεται ακροθιγώς τα τεκταινόμενα στο Μπούλκες και τους θύλακες που είχε εγκαθιδρύσει το ΚΚΕ στις λεγόμενες «λαϊκές δημοκρατίες», στην προσπάθειά του να καταλάβει την εξουσία, στον «τρίτο γύρο» της εμφύλιας σύγκρουσης στην Ελλάδα, δηλαδή την αιματηρή περίοδο, περίπου από την άνοιξη του 1946 έως την τελειωτική ήττα του ΔΣΕ στον Γράμμο, τρία χρόνια αργότερα.
Ασφαλώς, στην ελληνική έκδοση του βιβλίου θα χαθεί στη μετάφραση αυτή η εξωτική διάσταση των εμβόλιμων φράσεων και μαζί η κάπως αδέξια χρήση τους από τη συγγραφέα, καθώς η Χίσλοπ ακόμη μαθαίνει ελληνικά, εξ ου και δεν πετυχαίνει πάντα τον ορθογραφημένο τύπο της λέξης ή της φράσης που παραθέτει. Αντί για «kyrios», φερ’ ειπείν, γράφει «ο kyrie», αντί για «mikrouli» γράφει «mikroula» και «ti omorfi paidi». Πιθανώς στο επόμενο βιβλίο της και με λίγη δουλειά στις πτώσεις και τα γένη, τέτοιου είδους γλωσσικά ολισθήματα να ξεπεραστούν.
Η μείζων ένσταση ή, έστω, επιφύλαξη δεν αφορά στην ελληνομάθεια μιας Βρετανίδας συγγραφέως και τις όποιες φραστικές απροσεξίες διέπραξε. Είναι, άλλωστε, γνωστές ακόμη και αυτές, δεδομένης της αμοιβαίας σχέσης λατρείας που έχει αναπτυχθεί την προηγούμενη εικοσαετία ανάμεσα στη Χίσλοπ, την Ελλάδα και το ελληνικό κοινό.
Παρ’ όλα αυτά, ένα ζήτημα που, κατά πάσα βεβαιότητα, θα φέρει προσεχώς το «Σκοτεινό πέλαγος» στο επίκεντρο μιας δημόσιας και ενδεχομένως οξείας αντιπαράθεσης απόψεων, αφορά στο ιστορικό ζήτημα των παιδιών του Εμφυλίου καθαυτό. Διότι η Χίσλοπ τείνει να θεωρεί, συλλήβδην, τις παιδοπόλεις της Φρειδερίκης σαν «φυλακές παιδιών», όπου δοξολογούνταν νυχθημερόν η Βασίλισσα-Μητέρα και καλλιεργούνταν συστηματικά το αντικομμουνιστικό μένος, παράλληλα με μια ακραιφνή φιλομοναρχική κατήχηση.
Ταυτόχρονα, η συγγραφέας διεξέρχεται ακροθιγώς τα τεκταινόμενα στο Μπούλκες και τους θύλακες που είχε εγκαθιδρύσει το ΚΚΕ στις λεγόμενες «λαϊκές δημοκρατίες», στην προσπάθειά του να καταλάβει την εξουσία, στον «τρίτο γύρο» της εμφύλιας σύγκρουσης στην Ελλάδα, δηλαδή την αιματηρή περίοδο, περίπου από την άνοιξη του 1946 έως την τελειωτική ήττα του ΔΣΕ στον Γράμμο, τρία χρόνια αργότερα.
Μπούλκες, η ανεξάρτητη προσφυγική πολιτεία υπό κλίμακα που είχε δημιουργήσει το ΚΚΕ στην τότε ενιαία και «Λαϊκή Δημοκρατία» της Γιουγκοσλαβίας
Ο γιος της Μαρκέλλας
Ο γιος της Μαρκέλλας
Η Χίσλοπ, όπως κάνει παγίως, διεξήγαγε έρευνα προτού συγγράψει το «Σκοτεινό πέλαγος». Δεν φαίνεται, όμως, να απέφυγε την υιοθέτηση μιας μονοδιάστατης οπτικής σε ζητήματα όπως οι πρακτικές που εφαρμόστηκαν, από το κράτος και το ΚΚΕ, ειδικά για τα παιδιά. Ζητήματα περίπλοκα, εξαιρετικά αμφιλεγόμενα, που παραμένουν ακόμη ανοιχτά σε ερμηνείες - αν μη τι άλλο. Οπωσδήποτε, ως λογοτέχνης και καλλιτεχνική αδεία, η Χίσλοπ δικαιούται να προσεγγίζει την ιστορία ελεύθερα - ή ακόμη και εμφανώς επηρεασμένη από την προσωπική αποστροφή της για τη Φρειδερίκη.
«Ο Νίκος έμεινε ξύπνιος για λίγο. Ηταν απογοητευμένος. Στο στρατόπεδο συγκέντρωσης ήξερε ότι οι γυναίκες τιμωρούνταν συχνά, αλλά οι φρουροί δεν είχαν αγγίξει ποτέ τα παιδιά. Το φαγητό που τους έδιναν ήταν λίγο, αλλά πάντα υπήρχε κάτι, ποτέ δεν τους άφηναν νηστικούς. Εδώ, μέσα σε μια μέρα, τον είχαν αφήσει να πεινάσει, τον είχαν τιμωρήσει και τον είχαν χαστουκίσει. Θα έπρεπε να βρει έναν τρόπο να επιβιώσει σε αυτό το φρικτό μέρος». Κατ’ αυτόν τον τρόπο παρουσιάζει η Χίσλοπ τις συνθήκες που συνάντησε ο γιος της Μαρκέλλας σε μια παιδόπολη.
Αντιθέτως, για την «Ελληνική Δημοκρατία» του Μπούλκες, η οποία λειτούργησε από το 1945 έως το 1949 σαν προσφυγική αποικία υπό τον πλήρη έλεγχο του ΚΚΕ, υπάρχει πλήθος μαρτυριών και τεκμηρίων. Τόσο για τις εσωτερικές έριδες, τις σκληρές συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων φραξιών, τις ατασθαλίες και την κακοδιαχείριση όσο και για την πραγματική σκοπιμότητα ύπαρξης θυλάκων κομμουνιστικής γαλούχησης πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας, για τα Ελληνόπουλα που υποτίθεται πως «διέσωζε το ΚΚΕ από τον μοναρχο-φασισμό».
Ενδεικτικά, στον συλλογικό τόμο «Παιδομάζωμα ή παιδοσώσιμο;», που επιμελήθηκαν οι Ειρήνη Λαγάνη και Μαρία Μποντίλα (εκδ. Επίκεντρο), αναφέρεται ότι «στέλνοντας μαζικά τα ελληνόπουλα της Μακεδονίας στις “Λαϊκές Δημοκρατίες”, το ΚΚΕ έμενε πιστό στην μπολσεβίκικη παράδοση της πολιτικής διαπαιδαγώγησης, εκτός της γονικής και περιβαλλοντικής επιρροής, μιας νεολαίας έτοιμης να στρατευτεί στις οργανώσεις του και, ενδεχομένως, έτοιμης να στρατολογηθεί στον ΔΣΕ. Πράγματι, τη χρονιά-ορόσημο 1948-1949, η στρατολόγηση εφήβων ηλικίας 17 ετών με σκοπό μια βιαστική στρατιωτική προετοιμασία ήταν στην ημερήσια διάταξη. Παιδιά ηλικίας 15 ετών δήλωναν μεγαλύτερη ηλικία προκειμένου να πολεμήσουν στην Ελλάδα».
Πλάνες και ερωτηματικά
«Ο Νίκος έμεινε ξύπνιος για λίγο. Ηταν απογοητευμένος. Στο στρατόπεδο συγκέντρωσης ήξερε ότι οι γυναίκες τιμωρούνταν συχνά, αλλά οι φρουροί δεν είχαν αγγίξει ποτέ τα παιδιά. Το φαγητό που τους έδιναν ήταν λίγο, αλλά πάντα υπήρχε κάτι, ποτέ δεν τους άφηναν νηστικούς. Εδώ, μέσα σε μια μέρα, τον είχαν αφήσει να πεινάσει, τον είχαν τιμωρήσει και τον είχαν χαστουκίσει. Θα έπρεπε να βρει έναν τρόπο να επιβιώσει σε αυτό το φρικτό μέρος». Κατ’ αυτόν τον τρόπο παρουσιάζει η Χίσλοπ τις συνθήκες που συνάντησε ο γιος της Μαρκέλλας σε μια παιδόπολη.
Αντιθέτως, για την «Ελληνική Δημοκρατία» του Μπούλκες, η οποία λειτούργησε από το 1945 έως το 1949 σαν προσφυγική αποικία υπό τον πλήρη έλεγχο του ΚΚΕ, υπάρχει πλήθος μαρτυριών και τεκμηρίων. Τόσο για τις εσωτερικές έριδες, τις σκληρές συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων φραξιών, τις ατασθαλίες και την κακοδιαχείριση όσο και για την πραγματική σκοπιμότητα ύπαρξης θυλάκων κομμουνιστικής γαλούχησης πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας, για τα Ελληνόπουλα που υποτίθεται πως «διέσωζε το ΚΚΕ από τον μοναρχο-φασισμό».
Ενδεικτικά, στον συλλογικό τόμο «Παιδομάζωμα ή παιδοσώσιμο;», που επιμελήθηκαν οι Ειρήνη Λαγάνη και Μαρία Μποντίλα (εκδ. Επίκεντρο), αναφέρεται ότι «στέλνοντας μαζικά τα ελληνόπουλα της Μακεδονίας στις “Λαϊκές Δημοκρατίες”, το ΚΚΕ έμενε πιστό στην μπολσεβίκικη παράδοση της πολιτικής διαπαιδαγώγησης, εκτός της γονικής και περιβαλλοντικής επιρροής, μιας νεολαίας έτοιμης να στρατευτεί στις οργανώσεις του και, ενδεχομένως, έτοιμης να στρατολογηθεί στον ΔΣΕ. Πράγματι, τη χρονιά-ορόσημο 1948-1949, η στρατολόγηση εφήβων ηλικίας 17 ετών με σκοπό μια βιαστική στρατιωτική προετοιμασία ήταν στην ημερήσια διάταξη. Παιδιά ηλικίας 15 ετών δήλωναν μεγαλύτερη ηλικία προκειμένου να πολεμήσουν στην Ελλάδα».
Πλάνες και ερωτηματικά
Το «Σκοτεινό πέλαγος» διατρέχει τη νεότερη ιστορία της Ελλάδας, καλύπτοντας μια απόσταση μισού αιώνα και πλέον, με σημείο εκκίνησης το 1944 και τερματισμού το 1989. Η Χίσλοπ ακολουθεί την αγωνιώδη και τεθλασμένη διαδρομή κάποιων παιδιών του Εμφυλίου, κατά κανόνα με το βλέμμα της μάνας που αναζητά τα παιδιά της. Κατορθώνοντας να αποδώσει τα διλήμματα και τις πλάνες μεγάλων τμημάτων του διχασμένου έθνους, μέσα από την απλοϊκή ματιά δύο εκτοπισμένων μανάδων, της Φωτεινής και της Μαρκέλλας. Περίπου ως εξής: «“Πολλά από αυτά τα παιδιά είναι μάλλον πιο ευτυχισμένα εκεί που βρίσκονται”, σκέφτηκε η Φωτεινή. “Δεν πιστεύεις ότι τα πράγματα στην Ελλάδα θα ήταν καλύτερα αν είχαν νικήσει οι κομμουνιστές;” ρώτησε τη Μαρκέλλα. - “Οχι, Φωτεινή, δεν το πιστεύω” της απάντησε εκείνη. - “Θα ήθελες να ζεις υπό σοβιετική κυριαρχία; Μερικές από αυτές τις ιστορίες για το πώς φέρονται εκεί στα ελληνόπουλα είναι φοβερές”. Οι αμφιβολίες άρχισαν να σκιάζουν την απεριόριστη αισιοδοξία της Φωτεινής για το τι είχε απογίνει η κόρη της, η Ηλιάνα. Αν όμως τα παιδιά που είχαν όντως διασκορπιστεί σε τόσες πολλές χώρες του Ανατολικού Μπλοκ, τι πιθανότητες είχε κανείς να τα εντοπίσει;».
* Το βιβλίο της Βικτόριας Χίσλοπ «Σκοτεινό πέλαγος» θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά στις 5 Νοεμβρίου 2026, από τις Εκδόσεις Ψυχογιός. Τα αποσπάσματα που παρατίθενται σε ελεύθερη απόδοση στο παρόν άρθρο έχουν ληφθεί από το αγγλικό πρωτότυπο.
* Το βιβλίο της Βικτόριας Χίσλοπ «Σκοτεινό πέλαγος» θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά στις 5 Νοεμβρίου 2026, από τις Εκδόσεις Ψυχογιός. Τα αποσπάσματα που παρατίθενται σε ελεύθερη απόδοση στο παρόν άρθρο έχουν ληφθεί από το αγγλικό πρωτότυπο.
Βασίλης Τσακίρογλου
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
