Το αιματοβαμμένο άλμπουμ με τις θηριωδίες των Γερμανών, οι οποίοι τη μία ημέρα εκτελούσαν και την άλλη πόζαραν σε παραλίες και έκαναν επισκέψεις στην Ακρόπολη
«Θέλησαν να πάνε να συναντήσουν τον θάνατο με καθαρά ρούχα και έφυγαν όρθιοι, με λεβεντιά», δηλώνουν για τις φωτογραφίες από τις εκτελέσεις της Καισαριανής στην κλειστή παρουσίαση που διοργάνωσαν για τους δημοσιογράφους οι υπεύθυνοι του υπουργείου Πολιτισμού.
Για την ακρίβεια, η υπουργός Λίνα Μενδώνη μαζί με την τετράδα που δούλεψε εντατικά για την απόκτηση της περίφημης συλλογής Ντε Κράνε.
Πρόκειται για την προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων Μαρία Μερτζάνη, την προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς Σταυρούλα-Βίλλυ Φωτοπούλου, τον φωτογράφο - εξωτερικό συνεργάτη του υπουργείου Σωκράτη Μαυρομμάτη και τον ιστορικό και ερευνητή στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Βαλεντίν Σνάιντερ.
Μας αποκαλύπτουν με συγκίνηση και με δέος τις υπόλοιπες φωτογραφίες που δεν θα εκτεθούν για λόγους ευαισθησίας και σεβασμού στο κοινό, με τους πατριώτες -στην πλειονότητά τους Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές- να κείνται νεκροί στο έδαφος λίγο μετά την εκτέλεση.
Αλλά και η προηγούμενη φωτογραφία που τους δείχνει να κοιτάνε κατάματα τις κάννες από τα τουφέκια των Γερμανών εκτελεστών είναι συγκλονιστική - «μια στιγμή ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο», όπως σχολίασαν στο υπουργείο και μια ζωντανή απόδειξη του υψηλού πατριωτικού φρονήματος των αγωνιστών.
Δικαίως, το υπουργείο Πολιτισμού έσπευσε να χαρακτηρίσει τις φωτογραφίες μνημεία πολιτισμού και επιδεικνύοντας γρήγορα αντανακλαστικά κατάφερε να τις αποκτήσει δείχνοντας πως αν υπάρχει βούληση, ακόμα κι αν πρόκειται για δημόσιους φορείς, υπάρχει τρόπος.
Η στιγμή της εκτέλεσης - «Μεταξύ ζωής και θανάτου» ήταν το σχόλιο του υπουργείου Πολιτισμού κατά την αποκάλυψη αυτής της απίστευτης φωτογραφίας, που απεικονίζει ακριβώς τη στιγμή της εκτέλεσης
Ειδική μονάδαΕίναι φθινόπωρο του 1943, μία από τις πιο δύσκολες χρονιές του πολέμου για τους Γερμανούς και σίγουρα από τις πιο αιματηρές για την κατεχόμενη Αθήνα, καθώς υποφέρει όχι μόνο από τον λιμό και τις μαζικές εκτελέσεις αλλά και τα θύματα των μεγάλων λαϊκών κινητοποιήσεων.
Οι ναζί έχουν αρχίσει να δείχνουν το πιο σκληρό τους πρόσωπο και να νιώθουν για πρώτη φορά την απειλή μετά τις μαζικές απώλειες που έχουν υποστεί στο Ανατολικό Μέτωπο κινητοποιώντας επιπλέον δυνάμεις στην Ελλάδα, η οποία αντιστέκεται σθεναρά στις δυνάμεις του Αξονα.
Ο 40χρονος Γερμανός λοχίας Χέρμαν Χόιερ, ο φωτογράφος των εκτελέσεων στην Καισαριανή, είχε υπηρετήσει συνολικά σε Πολωνία, Βέλγιο, Ολλανδία και Γαλλία. Παρότι το 1940 είχε απολυθεί, η απόλυση ανακαλείται τρία χρόνια αργότερα και έτσι βρίσκεται να είναι ο λοχίας μιας ειδικής μονάδας που δημιουργείται το φθινόπωρο του 1943 με τελικό προορισμό την Ελλάδα.
Ειδική μονάδαΕίναι φθινόπωρο του 1943, μία από τις πιο δύσκολες χρονιές του πολέμου για τους Γερμανούς και σίγουρα από τις πιο αιματηρές για την κατεχόμενη Αθήνα, καθώς υποφέρει όχι μόνο από τον λιμό και τις μαζικές εκτελέσεις αλλά και τα θύματα των μεγάλων λαϊκών κινητοποιήσεων.
Οι ναζί έχουν αρχίσει να δείχνουν το πιο σκληρό τους πρόσωπο και να νιώθουν για πρώτη φορά την απειλή μετά τις μαζικές απώλειες που έχουν υποστεί στο Ανατολικό Μέτωπο κινητοποιώντας επιπλέον δυνάμεις στην Ελλάδα, η οποία αντιστέκεται σθεναρά στις δυνάμεις του Αξονα.
Ο 40χρονος Γερμανός λοχίας Χέρμαν Χόιερ, ο φωτογράφος των εκτελέσεων στην Καισαριανή, είχε υπηρετήσει συνολικά σε Πολωνία, Βέλγιο, Ολλανδία και Γαλλία. Παρότι το 1940 είχε απολυθεί, η απόλυση ανακαλείται τρία χρόνια αργότερα και έτσι βρίσκεται να είναι ο λοχίας μιας ειδικής μονάδας που δημιουργείται το φθινόπωρο του 1943 με τελικό προορισμό την Ελλάδα.
Στο στρατόπεδο της Μαλακάσας - Στρατιώτες της μεραρχίας του Χόιερ πραγματοποιούν ελέγχους λίγο πιο μακριά από τη Μαλακάσα, όπου στρατοπέδευαν. Αποκλειστική φωτογραφία του «Πρώτου Θέματος» από τη συλλογή του Γερμανού ναζί, που παρουσιάζεται πρώτη φορά στο κοινό
Οι στρατιώτες του 1012 Τάγματος Πεζικού Οχυρών, τους οποίους απαθανατίζει διαρκώς ο Χόιερ, ταξιδεύουν μέσω της Γιουγκοσλαβίας στην Ελλάδα με τρένα. Από τις εκφράσεις τους καταλαβαίνουμε ότι προσπαθούν να κρύψουν τη δυσαρέσκεια δίνοντας έμφαση στο ωραίο τοπίο της Ελλάδας.
Τους κάνει εντύπωση η εναλλαγή των εικόνων καθώς διασχίζουν όλη την ηπειρωτική Ελλάδα με τελικό προορισμό την Αθήνα, αλλά και οι επιβλητικές κορφές του Ολύμπου, όπου έχει αρχίσει να πέφτει το πρώτο χιόνι. Καθώς η Αρχαία Αθήνα έχει ιδιαίτερη θέση στο φαντασιακό των Γερμανών, η παρέλαση κατά την άφιξή τους τον Νοέμβριο του 1943 στο Καλλιμάρμαρο έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία.
Στη φωτογραφία που δημοσιεύει κατά αποκλειστικότητα το «Πρώτο Θέμα» Γερμανοί στρατιώτες ποζάρουν ευθυτενείς μπροστά από το Ηρώδειο, που είναι πόλος έλξης για τους κατακτητές. Είθισται, μάλιστα, τα αρχαία τοπόσημα να λειτουργούν ως ιδανικό φόντο και σημείο εκκίνησης της ναζιστικής προπαγάνδας. Γι’ αυτόν τον λόγο διοργανώνεται για αυτούς ειδική ξενάγηση κατά την επίσκεψή τους στην Ακρόπολη.
Οι στρατιώτες του 1012 Τάγματος Πεζικού Οχυρών, τους οποίους απαθανατίζει διαρκώς ο Χόιερ, ταξιδεύουν μέσω της Γιουγκοσλαβίας στην Ελλάδα με τρένα. Από τις εκφράσεις τους καταλαβαίνουμε ότι προσπαθούν να κρύψουν τη δυσαρέσκεια δίνοντας έμφαση στο ωραίο τοπίο της Ελλάδας.
Τους κάνει εντύπωση η εναλλαγή των εικόνων καθώς διασχίζουν όλη την ηπειρωτική Ελλάδα με τελικό προορισμό την Αθήνα, αλλά και οι επιβλητικές κορφές του Ολύμπου, όπου έχει αρχίσει να πέφτει το πρώτο χιόνι. Καθώς η Αρχαία Αθήνα έχει ιδιαίτερη θέση στο φαντασιακό των Γερμανών, η παρέλαση κατά την άφιξή τους τον Νοέμβριο του 1943 στο Καλλιμάρμαρο έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία.
Στη φωτογραφία που δημοσιεύει κατά αποκλειστικότητα το «Πρώτο Θέμα» Γερμανοί στρατιώτες ποζάρουν ευθυτενείς μπροστά από το Ηρώδειο, που είναι πόλος έλξης για τους κατακτητές. Είθισται, μάλιστα, τα αρχαία τοπόσημα να λειτουργούν ως ιδανικό φόντο και σημείο εκκίνησης της ναζιστικής προπαγάνδας. Γι’ αυτόν τον λόγο διοργανώνεται για αυτούς ειδική ξενάγηση κατά την επίσκεψή τους στην Ακρόπολη.
Ομαδική φωτογραφία με φόντο τον Παρθενώνα - Αποκλειστική φωτογραφία του «ΘΕΜΑτος» με όλους τους Γερμανούς στρατιώτες σε παράταξη με φόντο το Ηρώδειο, τον Παρθενώνα και τα αρχαία τοπόσημα
Σε αντίθεση με τη Μαλακάσα, όπου βρίσκεται το στρατόπεδο της μονάδας του Χόιερ, οι συνθήκες στην Αθήνα τούς φαίνονται σχεδόν ιδανικές αφού οι στρατιώτες μπορούν να κάνουν βουτιές στο Μικρολίμανο, στα περίφημα Βοτσαλάκια.
Από τη Γιουγκοσλαβία στην Αθήνα - Στρατιώτες της μεραρχίας του Χόιερ καθ’ οδόν προς την Αθήνα από τη Γιουγκοσλαβία, τον Νοέμβριο του 1943
Βουτιές και εκτελέσεις
Βουτιές και εκτελέσεις
Δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτή τη συγκεκριμένη φωτογραφία από τα Βοτσαλάκια στάθηκε ιδιαίτερα ο έμπειρος φωτογράφος και ειδικός συνεργάτης του υπουργείου Πολιτισμού, Σωκράτης Μαυρομμάτης, λέγοντας πως του έκανε εντύπωση πως ο Χόιερ «τραβάει τις φωτογραφίες εντελώς αποστασιοποιημένος από αυτό που βλέπει, αφού δίπλα ακριβώς στις εκτελέσεις βάζει τις φωτογραφίες από τα μπάνια στα Βοτσαλάκια του Πειραιά.
Η ματιά του είναι τελείως αποστασιοποιημένη και ανεκπαίδευτη ως προς την τεκμηρίωση. Παρ’ όλα αυτά, αυτές οι φωτογραφίες είναι μεγάλης αξίας ακριβώς γιατί δείχνουν ότι δεν ενεργούσε κατ’ εντολήν, αλλά σύμφωνα με το γενικότερο πνεύμα που επικρατούσε στα στρατεύματα κατοχής».
Εν ολίγοις, οι Γερμανοί, τις περισσότερες φορές για λόγους προπαγάνδας, συνήθιζαν να φωτογραφίζουν τα μέρη του Γ’ Ράιχ όπου βρίσκονταν, «επειδή ακριβώς τότε ακόμα ήταν πεπεισμένοι ότι θα κέρδιζαν τον πόλεμο και οι φωτογραφίες αυτές θα συνιστούσαν τα άλμπουμ του μέλλοντος, όπου θα διαφήμιζαν τα επιτεύγματά τους», υπογραμμίζει ο κ. Μαυρομμάτης. Ολα αυτά τα στοιχεία είναι που έκαναν τους υπεύθυνους του ΥΠ.ΠΟ., όπως η κυρία Φωτοπούλου, να αντιληφθούν αμέσως ότι οι φωτογραφίες είναι γνήσιες.
«Είμαστε ιστορικοί και ξέρουμε πολύ καλά τι είναι αυτά τα σύνολα των φωτογραφιών», υπογραμμίζει σχετικά η επιστήμων.
Η ματιά του είναι τελείως αποστασιοποιημένη και ανεκπαίδευτη ως προς την τεκμηρίωση. Παρ’ όλα αυτά, αυτές οι φωτογραφίες είναι μεγάλης αξίας ακριβώς γιατί δείχνουν ότι δεν ενεργούσε κατ’ εντολήν, αλλά σύμφωνα με το γενικότερο πνεύμα που επικρατούσε στα στρατεύματα κατοχής».
Εν ολίγοις, οι Γερμανοί, τις περισσότερες φορές για λόγους προπαγάνδας, συνήθιζαν να φωτογραφίζουν τα μέρη του Γ’ Ράιχ όπου βρίσκονταν, «επειδή ακριβώς τότε ακόμα ήταν πεπεισμένοι ότι θα κέρδιζαν τον πόλεμο και οι φωτογραφίες αυτές θα συνιστούσαν τα άλμπουμ του μέλλοντος, όπου θα διαφήμιζαν τα επιτεύγματά τους», υπογραμμίζει ο κ. Μαυρομμάτης. Ολα αυτά τα στοιχεία είναι που έκαναν τους υπεύθυνους του ΥΠ.ΠΟ., όπως η κυρία Φωτοπούλου, να αντιληφθούν αμέσως ότι οι φωτογραφίες είναι γνήσιες.
«Είμαστε ιστορικοί και ξέρουμε πολύ καλά τι είναι αυτά τα σύνολα των φωτογραφιών», υπογραμμίζει σχετικά η επιστήμων.
Τα αμέριμνα μπάνια των Γερμανών - Είναι σοκαριστικό αλλά κατά την κατηγοριοποίηση των φωτογραφιών ο Χόιερ επέλεξε σκόπιμα να βάλει δίπλα στις φωτογραφίες της εκτέλεσης αυτές με τα αμέριμνα μπάνια των Γερμανών στρατιωτών στην παραλία του Παρασκευά στο Μικρολίμανο τον Δεκέμβρη του 1943, σε σχετικά ζεστές μέρες. Η ζωή των Ελλήνων, στα μάτια του, είχε μηδαμινή αξία
Ο Χόιερ νοσηλεύεται στο Αρσάκειο τον Γενάρη του 1944 και επιστρέφει λίγο αργότερα στη δράση, όπου συνδέεται με τον στρατηγό Φραντς Κρεχ.
Ο τελευταίος επισκέπτεται τη μονάδα του Χόιερ τον Απρίλιο του 1944, δηλαδή λίγες ημέρες προτού πέσει νεκρός από ενέδρα που του στήνει ομάδα αξιωματικών του ΕΛΑΣ στους Μολάους. Μάλιστα ο Χόιερ καταγράφει στον φακό του την κηδεία του Γερμανού αξιωματικού. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι οι εκτελέσεις στην Καισαριανή ήταν ουσιαστικά τα αντίποινα για αυτό το μεγάλο πλήγμα για τους Γερμανούς.
Ο τελευταίος επισκέπτεται τη μονάδα του Χόιερ τον Απρίλιο του 1944, δηλαδή λίγες ημέρες προτού πέσει νεκρός από ενέδρα που του στήνει ομάδα αξιωματικών του ΕΛΑΣ στους Μολάους. Μάλιστα ο Χόιερ καταγράφει στον φακό του την κηδεία του Γερμανού αξιωματικού. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι οι εκτελέσεις στην Καισαριανή ήταν ουσιαστικά τα αντίποινα για αυτό το μεγάλο πλήγμα για τους Γερμανούς.
Η ξενάγηση στην Ακρόπολη - Χαρακτηριστικό ενσταντανέ από την επίσκεψη των Γερμανών στρατιωτών κατά την άφιξή τους στην Αθήνα, τον Νοέμβριο του 1943. Διακρίνεται σε πρώτο πλάνο ο ξεναγός
Η απόκτηση αυτών των μοναδικών ιστορικών ντοκουμέντων, στα οποία περιλαμβάνονται, εκτός από τις 262 φωτογραφίες, 16 έγγραφα, κυρίως αποκόμματα που κρατούσε ο Χόιερ από εφημερίδες, και τέσσερα παλιά χαρτονομίσματα και ο χαρακτηρισμός τους ως μνημείων πολιτισμού αναμφίβολα συνιστά επιτυχία του υπουργείου Πολιτισμού, το οποίο έδειξε όχι μόνο βούληση, αλλά και γρήγορα αντανακλαστικά για την εξασφάλιση της κυριότητάς τους.
Κατά την παρουσίαση του χρονικού της απόκτησης, η κυρία Μενδώνη ξεδίπλωσε όλο το χρονικό από τις 14 Φλεβάρη, οπότε πρωτοπαρουσιάστηκαν οι φωτογραφίες στο Διαδίκτυο και η ίδια ενημερώθηκε σχετικά από τον πρόεδρο της Νέας Αριστεράς Αλέξη Χαρίτση, μέχρι το ταξίδι των τεσσάρων εμπειρογνωμόνων στο Βέλγιο και μάλιστα δύο φορές έως την 28η Φεβρουαρίου, οπότε και η συλλογή έφτασε οριστικά στην Αθήνα.
Το υπουργείο εκτιμώντας αμέσως ότι οι φωτογραφίες είναι αυθεντικές και αφού πήρε το πράσινο φως από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, τον οποίο ενημέρωσε προσωπικά η υπουργός Πολιτισμού, φρόντισε να ενεργήσει για την απόκτησή τους, οι οποίες έφτασαν στο αντίτιμο των 100.000 ευρώ.
Με υψωμένη τη γροθιά - Κάθε λεπτομέρεια μετράει σε αυτή τη φωτογραφία: άλλος έχει υψωμένη τη γροθιά, άλλος τραγουδάει τη Διεθνή και άλλος τον εθνικό ύμνο
Ο βηματισμός του θανάτου - Η πιο χαρακτηριστική φωτογραφία και από τις πρώτες που κυκλοφόρησαν δείχνει μερικούς από τους ήδη ταυτοποιημένους Ακροναυπλιώτες να οδεύουν περήφανοι προς τον θάνατο για τις ιδέες τους και την πατρίδα, την Πρωτομαγιά του 1944
Με καθαρά ρούχα στο απόσπασμα - Οι αγωνιστές στάθηκαν όρθιοι απέναντι στον θάνατο επιλέγοντας να φορέσουν καθαρά ρούχα για να τον υποδεχτούν. Εδώ, λίγο πριν από την εκτέλεση στην Καισαριανή
Τους έγδυναν για την εκτέλεση - Μία από τις πιο πρόσφατες συγκλονιστικές φωτογραφίες κατά την είσοδο των Ελλήνων μαζί με τους Γερμανούς στο σκοπευτήριο για την εκτέλεσή τους. Τα πεταμένα ρούχα είναι απόδειξη ότι τους έγδυναν για να μπορούν να τους διαπερνούν πιο αποτελεσματικά οι σφαίρες, όπως μας ενημέρωσαν σχετικά οι υπεύθυνοι του υπουργείου
Από το Χαϊδάρι στην Καισαριανή - Οι κρατούμενοι, που διακρίνονται στο βάθος, μεταφέρονται μαζικά από το Χαϊδάρι προς την Καισαριανή για την εκτέλεση, την 1η Μαΐου του 1944
Το μακάβριο δρομολόγιο - Τα καμιόνια που μεταφέρουν τους πατριώτες -στην πλειονότητά τους Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές- προς τον θάνατο. Μαρτυρίες αναφέρουν ότι καθώς περνούσαν τους άκουγαν να τραγουδάνε τον εθνικό ύμνο
Μάλιστα, όπως μας αποκάλυψε η κυρία Μενδώνη, ήταν πολλοί οι ενδιαφερόμενοι που ανέβασαν την τιμή της δημοπρασίας από τη στιγμή που ο συλλέκτης απέσυρε τις εικόνες.
«Το γεγονός δηλαδή ότι σε 13 ημέρες φέραμε σε πέρας όλη αυτή τη διαδικασία θα μπορεί να διδάσκεται στα πανεπιστημιακά τμήματα της Διοίκησης ως μια πολύ καλή πρακτική τού πώς μπορεί, όταν πρέπει και όταν οι συνθήκες το απαιτούν, το Δημόσιο, συντεταγμένο, να φτάνει σε εξαιρετικά γρήγορα και καλά αποτελέσματα», δήλωσε η υπουργός, ανακοινώνοντας ταυτόχρονα, τη δημιουργία Εθνικού Φωτογραφικού Αρχείου.
Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη επιδεικνύει τις φωτογραφίες της άρτι αποκτηθείσας συλλογής στον πρωθυπουργό. Ακολούθησε σχετική ανάρτηση του κ. Κυριάκου Μητσοτάκη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
«Με νομοθετική ρύθμιση θα προσθέσουμε μία διάταξη στον νόμο 4858/2021, δηλαδή τον αρχαιολογικό νόμο, και το υπουργείο Πολιτισμού θα συγκροτήσει Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο. Το Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο θα είναι ένα διακριτό σύνολο το οποίο θα περιλαμβάνεται στο Εθνικό Αρχείο Μνημείων και θα διασυνδέεται με τις άλλες βάσεις δεδομένων της Διεύθυνσης Διαχείρισης Εθνικού Αρχείου Μνημείων», αποκάλυψε η κυρία Μενδώνη τονίζοντας ότι, εκτός από τις τεράστιας σημασίας φωτογραφίες της Καισαριανής και της συλλογής Χόιερ, υπήρχαν πολλοί επιτακτικοί λόγοι που προέτασσαν τη δημιουργία του Φωτογραφικού Αρχείου, όπως το σχετικό υλικό από το Τατόι αλλά και τις φωτογραφίες των Ελλήνων προσφύγων.
Τίνα Μανδηλαρά
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ