Ο χρόνος πετάει, γιατρεύει τις πληγές, μπορεί να είναι πολύτιμος και, όπως λέει η γνωστή φράση, «ο χρόνος είναι χρήμα». Χαιρόμαστε τις καλές στιγμές του, θρηνούμε τις κακές και μαθαίνουμε να μην τον σπαταλάμε, επειδή γνωρίζουμε ότι δεν μπορούμε να τον γυρίσουμε πίσω — ακόμη κι αν συχνά προσπαθούμε να αναπληρώσουμε τον «χαμένο χρόνο».
Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, όμως, οι άνθρωποι προσπαθούν να διαχειριστούν τον χρόνο. Το κάνουμε στην καθημερινότητά μας, αλλά και σε παγκόσμια κλίμακα: από τους βιολογικούς κιρκάδιους ρυθμούς μέχρι τον καθορισμό της εργάσιμης ημέρας. Ρολόγια, ημερολόγια, εκκρεμή, κλεψύδρες, ηλιακά ρολόγια και ζώνες ώρας είναι όλα εργαλεία μιας πανάρχαιας ανθρώπινης προσπάθειας να οργανωθεί κάτι που δεν σταματά ποτέ.
Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι, αφού η ανάγκη καταγραφής της εναλλαγής ημέρας και νύχτας, της κίνησης των άστρων, των παλιρροιών και των εποχών υπήρξε σχεδόν καθολική, θα είχε προκύψει και ένας καθολικός τρόπος μέτρησης του χρόνου. Όμως αυτό δεν συνέβη ποτέ.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αλλαγή της ώρας δύο φορές τον χρόνο στο μεγαλύτερο μέρος των ΗΠΑ. Τα ρολόγια μετακινούνται μία ώρα μπροστά και στη συνέχεια πίσω, ώστε οι άνθρωποι να απολαμβάνουν περισσότερο φως αργότερα μέσα στην ημέρα.
Το περισσότερο φως μπορεί να είναι δημοφιλές, όχι όμως και η αλλαγή των ρολογιών. Η δυσαρέσκεια είναι τέτοια ώστε η Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε πρόσφατα με μεγάλη πλειοψηφία νομοθεσία που προβλέπει τη μόνιμη εφαρμογή της θερινής ώρας καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Οι πιθανότητες να εγκριθεί και από τη Γερουσία θεωρούνται περιορισμένες, ενώ μια αντίστοιχη απόπειρα στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1970 αποδείχθηκε εξαιρετικά αντιδημοφιλής και εγκαταλείφθηκε γρήγορα.
Το γεγονός, ωστόσο, ότι η συζήτηση επιστρέφει διαρκώς δείχνει πόσο σημαντικός είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνουμε τον χρόνο.
Ο χρόνος δεν είναι τόσο «φυσικός» όσο νομίζουμε
Οι τρόποι με τους οποίους διαφορετικές κοινωνίες μέτρησαν τον χρόνο δεν δημιουργήθηκαν ανεξάρτητα από την ιστορική πραγματικότητα. Επηρεάστηκαν από τον πολιτισμό, τη θρησκεία, την οικονομία, την τεχνολογία και την πολιτική εξουσία.
Με άλλα λόγια, ακόμη και ο χρόνος έχει τη δική του πολιτική.
«Κάθε μέτρηση του χρόνου είναι αυθαίρετη», εξηγεί η Ελίζαμπεθ Κοέν, καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, η οποία έχει μελετήσει τον τρόπο με τον οποίο η καταγραφή του χρόνου επηρεάζει τις ανθρώπινες σχέσεις.
Όπως επισημαίνει, ακόμη και μια προθεσμία θα μπορούσε θεωρητικά να είχε καθοριστεί ένα κλάσμα του δευτερολέπτου νωρίτερα ή πολύ αργότερα. Τίποτε από αυτά δεν είναι απολύτως φυσικό.
Τα ημερολόγια είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι άνθρωποι τα χρησιμοποιούν για να δώσουν δομή στη ζωή τους, όμως στην ανθρώπινη ιστορία υπήρξαν εντυπωσιακά διαφορετικά συστήματα. Κάποια βασίζονταν στον Ήλιο, άλλα στη Σελήνη και άλλα σε συνδυασμό των δύο. Οι μήνες μπορούσαν να έχουν ίδιο ή διαφορετικό αριθμό ημερών, ενώ η εβδομάδα δεν ήταν παντού επταήμερη.
Ακόμη και σήμερα, παρά την παγκόσμια κυριαρχία του Γρηγοριανού ημερολογίου, άλλα ημερολόγια εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται για θρησκευτικούς ή πολιτιστικούς σκοπούς, από το Ισραήλ μέχρι την Ταϊλάνδη.
Ακόμη και η θερινή ώρα αντανακλά την ανθρώπινη επιθυμία για μια μορφή «φυσικού χρόνου». Ο ιστορικός Μάικλ Ο’Μάλεϊ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Μέισον, επισημαίνει ότι οι άνθρωποι αισθάνονται πως μένουν περισσότερο έξω και έρχονται πιο κοντά στη φύση.
Υπάρχει όμως ένα παράδοξο: αυτό αποκτά νόημα μόνο σε μια κοινωνία τόσο εξαρτημένη από τα ρολόγια ώστε να ταυτίζει το ρολόι με τον ίδιο τον χρόνο.
Η Βιομηχανική Επανάσταση άλλαξε τα πάντα
Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η καθημερινότητα ήταν συνδεδεμένη με τους ρυθμούς της φύσης: τις φάσεις της Σελήνης, την ανατολή και τη δύση του Ηλίου, τις παλίρροιες και, στις αγροτικές κοινωνίες, τις περιόδους σποράς και συγκομιδής.
Η παρακολούθηση της πορείας του Ηλίου στον ουρανό αποτελούσε κυρίως τοπική υπόθεση. Η διαίρεση της ημέρας σε 24 ίσα τμήματα είχε ιδιαίτερη σημασία για αστρονόμους και ναυτικούς, όμως στην καθημερινότητα τα συστήματα μέτρησης μπορούσαν να προσαρμόζονται ανάλογα με την εποχή και τον τόπο.
Και καθώς οι άνθρωποι δεν μετακινούνταν γρήγορα από τη μία περιοχή στην άλλη, οι διαφορές δεν δημιουργούσαν ιδιαίτερα προβλήματα.
Η Βιομηχανική Επανάσταση, που ξεκίνησε τον 18ο αιώνα στην Αγγλία και εξαπλώθηκε στη συνέχεια, άλλαξε ριζικά αυτή τη σχέση. Η παραγωγή δεν μπορούσε πλέον να οργανώνεται μόνο γύρω από την ανατολή του Ηλίου ή τις εποχές.
Τα εργοστάσια χρειάζονταν ωράρια και βάρδιες. Οι εργαζόμενοι έπρεπε να βρίσκονται σε συγκεκριμένο μέρος μια συγκεκριμένη ώρα.
Ένας αγρότης της προβιομηχανικής εποχής μπορούσε να εργάζεται εξαιρετικά σκληρά, χωρίς όμως η δουλειά του να καθορίζεται από το ρολόι. Οι φυσικές συνθήκες έδιναν τον ρυθμό. Με τη βιομηχανική εποχή, αντίθετα, το ρολόι απέκτησε εξωτερική εξουσία πάνω στην καθημερινότητα.
Τα τρένα και η γέννηση των ζωνών ώρας
Στις ΗΠΑ, στα μέσα του 19ου αιώνα, εμφανίστηκε ένα ακόμη πρόβλημα. Υπήρχαν περισσότερες από 40 διαφορετικές τοπικές ώρες, οργανωμένες γύρω από πόλεις.
Για τις σιδηροδρομικές εταιρείες αυτό αποτελούσε εφιάλτη, καθώς τα τρένα περνούσαν συνεχώς από περιοχές με διαφορετική ώρα.
Φοβούμενες ότι άλλοι φορείς θα επέβαλλαν ένα σύστημα που θα δυσκόλευε τη λειτουργία τους, οι ίδιες οι εταιρείες ανέλαβαν δράση. Στις 18 Νοεμβρίου 1883, οι αμερικανικοί σιδηρόδρομοι συμφώνησαν στην εφαρμογή ενός συστήματος τεσσάρων ζωνών ώρας.
Ουσιαστικά, το ανακοίνωσαν και το εφάρμοσαν.
Όταν ο χρόνος γίνεται εργαλείο εξουσίας
Η πολιτική διάσταση του χρόνου φαίνεται ακόμη πιο καθαρά στον Πρώτο Μεσημβρινό, τη νοητή γραμμή που εκτείνεται από τον Βόρειο έως τον Νότιο Πόλο, χωρίζοντας τη Γη σε ανατολικό και δυτικό ημισφαίριο και αποτελώντας σημείο αναφοράς για την παγκόσμια μέτρηση του χρόνου και τη ναυσιπλοΐα.
Η γραμμή περνά από το Γκρίνουιτς της Αγγλίας, έπειτα από απόφαση διεθνούς διάσκεψης το 1884.
Η επιλογή δεν έγινε επειδή το Γκρίνουιτς αποτελούσε κάποιο φυσικά ιδανικό σημείο. Έγινε σε μια εποχή κατά την οποία η Βρετανική Αυτοκρατορία ήταν μία από τις κυρίαρχες δυνάμεις του κόσμου.
Και οι ίδιες οι ζώνες ώρας αποτελούν πολιτικές κατασκευές. Δεν ακολουθούν παντού ένα αυστηρό γεωγραφικό μοντέλο. Τα κράτη αποφασίζουν πώς θα τις διαμορφώσουν, ενώ στις ΗΠΑ οι πολιτείες μπορούν να αποφασίσουν εάν θα εφαρμόζουν θερινή ώρα.
Το εντυπωσιακότερο ίσως παράδειγμα είναι η Κίνα. Παρότι εκτείνεται σε περισσότερα από 5.000 χιλιόμετρα από ανατολή προς δύση, ολόκληρη η χώρα χρησιμοποιεί επισήμως μία μόνο ζώνη ώρας.
Το σύστημα καθιερώθηκε όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα ανέλαβε την εξουσία το 1949, ως μέσο ενίσχυσης της εθνικής ενότητας.
Επισήμως, ολόκληρη η Κίνα λειτουργεί με την ώρα του Πεκίνου. Στην πραγματικότητα, όμως, η ανατολή του Ηλίου στην ανατολική Κίνα προηγείται κατά ώρες σε σχέση με τη δυτική, με αποτέλεσμα οι κάτοικοι ορισμένων περιοχών να προσαρμόζουν ανεπίσημα την καθημερινότητά τους στις τοπικές συνθήκες.
Ο χρόνος μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου. Οι κυβερνήσεις επιβάλλουν απαγορεύσεις κυκλοφορίας, ενώ εργαζόμενοι και διαδηλωτές μπορούν από την άλλη πλευρά να χρησιμοποιήσουν τον χρόνο ως μέσο πίεσης, μέσω καθυστερήσεων, στάσεων εργασίας ή απεργιών.
Ο χρόνος, τελικά, δεν είναι μόνο δευτερόλεπτα, ώρες και ημέρες. Είναι ένας τρόπος οργάνωσης της κοινωνίας — και συχνά ένας τρόπος άσκησης εξουσίας.
Όπως το συνοψίζει η Ελίζαμπεθ Κοέν, «ο χρόνος έχει μεγάλη δύναμη» και οι άνθρωποι συγκρούονται γύρω από αυτόν, είτε για να επιβάλουν τους δικούς τους κανόνες στους άλλους είτε για να απαλλαγούν από κανόνες που τους έχουν επιβληθεί.
newmoney.gr
