Ποιος ήταν ο Γεώργιος Κονδύλης; - Οι σφαγές των Ελλήνων προσκόπων και εκατοντάδων ακόμα στο Αϊδίνιο - Η άφιξή του με τους άνδρες του στη Μικρά Ασία, η ανάληψη δράσης και η εξόντωση χιλιάδων Τούρκων - Μια άδικη κριτική του Ιωάννη Μεταξά για τη Μικρά Ασία
Μερικά από τα πλέον φρικιαστικά εγκλήματα των Τούρκων σε βάρος των Ελλήνων στη Μικρά Ασία έγιναν στο Αϊδίνιο το 1919. Ανάμεσα στα θύματα των Τούρκων ήταν και νεαροί πρόσκοποι της πόλης, Ελληνόπουλα που είχαν τραγικό τέλος.
Όλα αυτά, οφείλονται σε ένα σοβαρότατο λάθος του Διοικητή της Φρουράς Αϊδινίου, αντισυνταγματάρχη Σχινά, ο οποίος φοβούμενος πως οι τσέτες που μπήκαν στο Αϊδίνιο στις 16 Ιουνίου 1919, δεν θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν από τα τρία Τάγματα που διέθετε, προτίμησε να εγκαταλείψει την πόλη, αφήνοντας τους χιλιάδες Έλληνες που ζούσαν εκεί απροστάτευτους.
Οι τσέτες, με επικεφαλής τον Αντνάν Μεντερές, υπεύθυνο και για τα "Σεπτεμβριανά" της Κωνσταντινούπολης, 36 χρόνια αργότερα (1955) προέβησαν σε σφαγές και άλλες φρικαλέες πράξεις εναντίον των Ελλήνων του Αϊδινίου, τις οποίες θα δούμε στη συνέχεια αναλυτικά.
Ο Μεντερές σε νεανική ηλικία
Η εκδίκηση όμως που πήραν οι Έλληνες ήταν πολύ σκληρή. Ο Γεώργιος Κονδύλης, ο Ευρυτάνας στρατιωτικός και μετέπειτα πολιτικός, με τους 3.000 άνδρες του κύκλωσαν τους Τούρκους και εξόντωσαν με τη σειρά τους χιλιάδες από αυτούς. Ορισμένες ενέργειες που έγιναν με την έγκρισή του ξεπερνούν τις κλασικές αρχές του πολέμου και είναι αξιόμεμπτες.
Ωστόσο, υπάρχει μια παράμετρος που δεν μπορεί να αγνοηθεί: οι Τούρκοι, χωρίς καμία πρόκληση είχαν προβεί σε ακατονόμαστες πράξεις σε βάρος νεαρών Ελληνίδων, των προσκόπων του Αϊδινίου και χιλιάδων αμάχων, που ήταν μοιραίο να οδηγήσουν σε αντίποινα...
Το Αϊδίνιο
Ποιος ήταν ο Γεώργιος Κονδύλης;
Ο Γεώργιος Κονδύλης γεννήθηκε στις 14 Αυγούστου 1879 στον Προυσό Ευρυτανίας. Σε ηλικία 17 ετών, αφού τελείωσε το εξατάξιο Γυμνάσιο, κατατάχθηκε ως εθελοντής στο Πυροβολικό και πήρε μέρος στην Κρητική Επανάσταση. Το 1897 συμμετείχε στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο. Το 1900 ήταν υποψήφιος για τη Σχολή Υπαξιωματικών, ωστόσο απορρίφθηκε λόγω του ατίθασου χαρακτήρα του, που φάνηκε ξεκάθαρα στη συνέχεια. Με τον βαθμό του Λοχία πήρε μέρος στο Κίνημα του Γουδή. Το 1909, ως Επιλοχίας, πήρε μέρος στο Κίνημα του Γουδή.
Το 1910 συμμετείχε σε ειδική αποστολή, αφού στάλθηκε σαν δάσκαλος στο χωριό Οργάς της Ανατολικής Θράκης. Τότε πήρε προαγωγή στον βαθμό του Ανθυπολοχαγού. Το 1912-13 πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους και διακρίθηκε για μία ακόμη φορά. Προήχθη σε Λοχαγό και έσπευσε να πάρει μέρος και στον Βορειοηπειρωτικό Αγώνα, ιδιαίτερα στην περιοχή της Κορυτσάς. Αν και δεν προερχόταν από τη Σχολή Ευελπίδων, λόγω και της φιλοβενιζελικής στάσης τοποθετήθηκε αξιωματικός του Επιτελείου της 6ης Μεραρχίας.
Γεώργιος Κονδύλης
Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο συμμετείχε στις επιχειρήσεις του Μακεδονικού Μετώπου (1916-1918). Ειδικότερα, το καλοκαίρι του 1916 με την έκρηξη του Κινήματος της Θεσσαλονίκης, συμμετέχοντας σ΄ αυτό προήχθη σε Ταγματάρχη και τέθηκε επικεφαλής των ταγμάτων του λεγόμενου Στρατού Εθνικής Αμύνης. Αρχικά τον Σεπτέμβριο του 1916 οργάνωσε με βαναυσότητα την καταστολή της εξέγερσης των αντιβενιζελικών Επίστρατων της Χαλκιδικής ενάντια στην επιστράτευση της Κυβέρνησης Εθνικής Αμύνης υπέρ της Αντάντ, όπως φαίνεται και από τον δημόσιο απαγχονισμό του αρχηγού των Επιστράτων στον Πολύγυρο, Γ. Συνάπελου. Αναλαμβάνοντας στη συνέχεια Διοικητής του συντάγματος Σερρών, συμμετείχε στη μάχη του Σκρα όπου διακριθείς προήχθη κατ΄ εκλογή σε Αντισυνταγματάρχη, αναλαμβάνοντας τη διοίκηση του συντάγματος Καλαμών (Καλαμάτας).
Στη συνέχεια συμμετείχε και στην Εκστρατεία της Ουκρανίας (1919), ως Διοικητής Συντάγματος της 13ης Μεραρχίας και έλαβε τον βαθμό του Συνταγματάρχη. Από την Ουκρανία βρέθηκε με τους άνδρες του στη Μικρά Ασία, όπου με τη δράση του ,για μικρό χρονικό διάστημα όμως, έγινε φόβος και τρόμος των Τούρκων. Μετά την αναφορά στα γεγονότα του Αϊδινίου στα οποία θα αναφερθούμε εκτενώς, θα επανέλθουμε στον Γεώργιο Κονδύλη και τη δράση του από το 1922, ως την εμπλοκή του με την πολιτική και τον θάνατό του το 1936, σε ηλικία 57 ετών.
Για τον Κονδύλη, ο Βασίλης Ραφαηλίδης έγραψε ότι ήταν ένας τυπικός "καραβανάς" που περνά όλη τη ζωή του σε στρατόπεδο... Μια λέξη μόνο: "Έλεος".
Βαρβαρότητες από τους Τούρκους στη Μικρά Ασία
Το Αϊδίνιο είναι μία πανέμορφη πόλη, 70 χλμ. ΝΑ της Σμύρνης εύφορη, με πλούσια βλάστηση, που διαρρέεται από τον Εύδωνα, παραπόταμο του Μαίανδρου. Πριν τη μικρασιατική καταστροφή είχε 35.000 κατοίκους, από τους οποίους 8.000 ήταν Έλληνες. Η ελληνική κοινότητα γνώριζε μεγάλη ακμή.
Στις 2 Μαΐου 1919 ο Ελληνικός Στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη. Ακολούθησαν τα γνωστά έκτροπα στην πρωτεύουσα της Ιωνίας. Οι Ιταλοί, που δεν έβλεπαν με καθόλου καλό μάτι την ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία αποβίβασαν στις 3 Μαΐου 1919 στρατιωτικές δυνάμεις στην κοιλάδα του Μαιάνδρου αμφισβητώντας έτσι την ελληνική κυριαρχία.
Ο ποταμός Μαίανδρος
Στις 7/5/1919, ο Ελευθέριος Βενιζέλος διέταξε τη Ι Μεραρχία να καταλάβει την ύπαιθρο, να εξοπλίσει τους κατοίκους των ελληνικών χωριών και να προελάσει προς το Αϊδίνιο, να μην κινηθεί όμως νοτιότερα, για να μην προκαλέσει τους Ιταλούς.
Οι Τούρκοι εθνικιστές έκαναν συνεχώς επιθέσεις στα ελληνικά στρατεύματα. Ως τα τέλη Μαΐου έφτασαν σημαντικές ενισχύσεις για τον Στρατό μας. Συγκεκριμένα: το 5ο και το 6ο Σύνταγμα Πεζικού της Μεραρχίας Αρχιπελάγους, το 8ο Σύνταγμα Κρητών, το 3ο Σύνταγμα Ιππικού, 500 Χωροφύλακες το 1ο Τάγμα μετόπισθεν, ενώ ιδρύθηκε και Τάγμα Ασφαλείας Σμύρνης. Μετά από συμμαχική έγκριση επεκτάθηκε η ζώνη κατοχής και καταλήφθηκαν το Αϊδίνιο, το Βαϊνδήριο, τα Θείρα, το Πυργί, η Μαγνησία, ο Κασαμπάς, το Ναζλί, το Οδεμήσιο, η Πέργαμος και οι Κυδωνίες (Αϊβαλί).
Εύζωνες δροσίζονται σε μια βρύση στη Μικρά Ασία
Στις 2/6/1919 έφτασε στη Σμύρνη, ο Υποστράτηγος Κωνσταντίνος Νίδερ, Διοικητής του Α' Σώματος Στρατού και ανέλαβε τη διοίκηση όλων των δυνάμεων. Σχεδόν ταυτόχρονα εκατοντάδες Τούρκοι, υπό τον Λοχαγό Ομάρ Κεμάλ επικεφαλής επιτέθηκαν στην Πέργαμο, όπου βρισκόταν το Μεικτό Απόσπασμα (ΜΑ) του Ελληνικού Στρατού.
Ταυτόχρονα, άλλες τουρκικές ομάδες επιτέθηκαν στο Δεκέλι, στο κλιμάκιο μεταγωγικών του Αποσπάσματος και τη μικρή φρουρά της γέφυρας του ποταμού Καΐκου. Ο Διοικητής του ΜΑ Ταγματάρχης Συρμακέζης διέταξε αποχώρηση. Κατά την πορεία του, το ΜΑ δεχόταν συνεχώς επιθέσεις από έφιππους Τούρκους, αλλά και Τούρκους χωρικούς. Το επόμενο βράδυ, το ΜΑ έφτασε στη Μαινεμένη, όπου μαζί με τη μικρή φρουρά της πόλης απέκρουσαν επίθεση των Τούρκων κατοίκων και προέβησαν σε αντίποινα εναντίον τους. Το ΜΑ είχε 10 νεκρούς, 9 τραυματίες και 86 αγνοούμενους. Το 5ο και το 6ο ΣΠ της Μεραρχίας Αρχιπελάγους που καθάρισαν την περιοχή και ανακατέλαβαν την Πέργαμο στις 7 Ιουνίου, αντίκρισαν ένα φρικτό θέαμα. Οι αγνοούμενοι στρατιώτες είχαν βασανιστεί και κατακρεουργηθεί. Τα πέλματα των ποδιών τους ήταν πεταλωμένα, τα γεννητικά τους όργανα κομμένα και τοποθετημένα στο στόμα, ενώ είχαν υποστεί και άλλες θηριωδίες. Την ίδια μέρα, σε επιδρομή Τούρκων ατάκτων στο Ναζλί, λίγο έξω από την ελληνική ζώνη κατοχής, 87 Έλληνες κάτοικοι σφαγιάστηκαν.
Οι ακρότητες και οι αγριότητες στη Μικρά Ασία ξεκίνησαν από τους Τούρκους (στρατιώτες και αντάρτες), σε βάρος Ελλήνων αιχμαλώτων στρατιωτών και γηγενών Ελλήνων. Η επανειλημμένη ανακάλυψη ακρωτηριασμένων πτωμάτων, με φανερά τα ίχνη βασανισμού και μεταθανάτιου (ή επιθανάτιου) εξευτελισμού, μοιραία οδηγούσε τους Έλληνες στρατιώτες σε πράξεις τυφλής βίας εναντίον των αμάχων Μουσουλμάνων, που βοηθούσε τους «συμμορίτες» ή ταυτιζόταν με αυτούς.
Οι σφαγές του Αϊδινίου - Το δράμα των προσκόπων της πόλης
Από τις 12 Ιουνίου 1919 γίνονταν συμπλοκές μεταξύ περιπόλων του 4ου ΣΠ και Λόχων του 1/38 Συντάγματος Ευζώνων (ΣΕ) με ατάκτους, μεταξύ Αϊδινίου και Μαιάνδρου. Τα ξημερώματα της 16ης Ιουνίου, τμήμα Τουρκικού Στρατού και σώματα ατάκτων ζεϊμπέκων επιτέθηκαν από διάφορες κατευθύνσεις στο Αϊδίνιο, υποστηριζόμενα από δύο πυροβόλα 105 mm. Ακολούθησαν συγκρούσεις στις παρυφές της πόλης. Το 4ο ΣΠ δεχόταν πυρά από την τουρκική συνοικία, όπου είχαν παρεισφρήσει ένοπλοι. Τα ελληνικά τμήματα ανταπέδωσαν, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν αρκετοί Τούρκοι και να προκληθούν σοβαρές ζημιές στην τουρκική συνοικία.
Ο διοικητής του 4ου ΣΠ, Αντισυνταγματάρχης Σχινάς κλονίστηκε και διέταξε υποχώρηση προς το Μπαλατζίκ, τη νύχτα της 16 προς 17 Ιουνίου. Αν και ο Σχινάς απαγόρευσε στους Έλληνες του Αϊδινίου να τον ακολουθήσουν, 800 από αυτούς διέφυγαν από την πόλη. Στίφη ατάκτων μπήκαν στο Αϊδίνιο και προέβησαν σε εκτελέσεις, βιασμούς, λεηλασίες και πυρπολήσεις σπιτιών. Ο Στρατηγός Κλεάνθης Μπουλαλάς γράφει: «Εκ των 7.500 Ελλήνων κατοίκων της πόλεως μόνον 4.500 ευρέθησαν. Οι λοιποί εσφάγησαν, εκάηκαν, απήχθησαν». Ο Κ. Νίδερ γράφει: «Τούρκοι αντάρται με τακτικόν στρατόν και τον εντόπιον τουρκικόν πληθυσμόν, κατά την τριήμερον παραμονήν των εις την πόλιν (Αϊδίνιο) διέπραξαν βιαιότητας, σφαγάς, ατιμώσεις προς τας οποίας ωχριά και των θηρίων η αγριότης. Προτού σφάξουν τα θύματά των τους απέκοπταν ώτα (αυτιά), ρίνες (μύτες), εξώρυσσαν οδόντας, απέκοπταν μαστούς και τους υπέβαλαν εις μύρια άλλα βασανιστήρια.
Έλληνες πρόσκοποι στη Μικρά Ασία
Οι σφαγέντες Έλληνες υπερέβησαν τους χίλιους και περί τους 4.500 ήσαν γυμνοί και άστεγοι, διότι τα σπίτια των είχον πυρποληθεί. Από τους 2.500 κατοίκους Οθωμανούς ευρέθησαν κατά την ανακατάληψιν της πόλεως μόνο 50. Οι άλλοι είχαν ακολουθήσει τους αντάρτας εις την ιταλοκρατούμενην ζώνην, όπου τους ηύρε ο Κονδύλης και τους εξεμηδένισε». Χιλιάδες Έλληνες από το Αϊδίνιο και τις γύρω περιοχές απήχθησαν ως όμηροι από τους Τούρκους και είναι άγνωστο τι απέγιναν. Συγκλονιστικότερο όλων όσων έγιναν στο Αϊδίνιο, ήταν η σφαγή των προσκόπων της πόλης. Όταν άρχισαν οι επιθέσεις των Τούρκων και των ληστανταρτών, πρώτοι οι πρόσκοποι με εμψυχωτή τον τοπικό Έφορο Νίκο Αυγερίδη και τους άλλους αρχηγούς τους, φορώντας τη στολή τους στάθηκαν στο πλευρό τόσο των Ελλήνων στρατιωτών όσο και του αμάχου πληθυσμού.
Τιμητικό δίπλωμα για τους προσκόπους
Οι μεγαλύτεροι πήραν τα όπλα και πολέμησαν μαζί με τον Ελληνικό Στρατό, ενώ οι μικρότεροι μετέφεραν πολεμοφόδια και βοηθούσαν τους τραυματίες. Πολλοί πρόσκοποι έπεσαν στην ώρα της μάχης. Οι υπόλοιποι, 31 είχαν τραγικό τέλος. Έπεσαν στα χέρια των δήμιων του Μεντερές και οδηγήθηκαν ανατολικά στις όχθες του ποταμού Εύδωνος. Οι τσέτες κάλεσαν τον αρχηγό τους Νίκο Αυγερίδη, ν΄ απαρνηθεί την Ελλάδα και να προσκυνήσει τον Μωάμεθ. Ο Αυγερίδης αρνήθηκε. Ένας τσέτης με εντολή του Μεντερές, με ένα μαχαίρι έβγαλε το μάτι του άτυχου Αυγερίδη. Οι τσέτες ζητούν και πάλι από τον Αυγερίδη ν΄ απαρνηθεί την πατρίδα του. Όταν ο νεαρός πρόσκοπος αρνείται, τον κομματιάζουν. Άλλοι πρόσκοποι βρίσκουν φρικτό τέλος: ο Φιλοκτήτης Αργυράκης γδάρθηκε, ο Βεϊνόγλου αποκεφαλίστηκε, κανένας δεν γλίτωσε. «Ζήτω η Ελλάδα» και ο Εθνικός μας Ύμνος, ήταν τα τελευταία λόγια τους… Η μανία των βαρβάρων όμως, δεν σταμάτησε εκεί. Ακόμα και στα σώματα των νεκρών προσκόπων βιαιοπράγησαν. Παλούκωναν κι ευνούχιζαν τα νεκρά παλικάρια.
Πρωτοσέλιδο εφημερίδας για τις σφαγές των προσκόπων του Αϊδινίου
Σύντομα ο Ελληνικός Στρατός με επικεφαλής τον Αντισυνταγματάρχη Σταυριανόπουλο και τη διλοχία των Ευζώνων του Τζαβέλλα, ανακατέλαβε το Αϊδίνιο. Οι Τούρκοι έντρομοι, το έβαλαν στα πόδια. Οι Έλληνες στρατιώτες, σήκωσαν στα χέρια τους ήρωες, νεκρούς προσκόπους και τους έθαψαν.
Η εκδίκηση του Κονδύλη
Ο Κονδύλης είχε τη φήμη του σκληρού και αδίστακτου. Μόλις έφτασε με τους άνδρες του στη Σμύρνη από την Ουκρανία (στην εκστρατεία) της οποίας συμμετείχε και έμαθε τι έγινε στο Αϊδίνιο ανέλαβε δράση. Γράφει ο Ηλίας Αναγνωστάκης:
«Ίσως η μεγαλύτερη μορφή της Μικρασιατικής Εκστρατείας στο πεδίο της μάχης, και κατά πολλούς ανώτερος ακόμα και από τον Πλαστήρα. Στην στρατιωτική του καριέρα, “σκότωσε αμέτρητους Τούρκους”… Είναι αυτός, που με το Σύνταγμά του γύριζε από την Ουκρανία, αποβιβάστηκε στην Σμύρνη αρχές Ιουνίου 1919 και αφού πληροφορήθηκε την σφαγή και πετάλωμα 86 στρατιωτών από τους Τούρκους, καθώς και την κατακρεούργηση 6.500 Μικρασιατών και 31 προσκόπων από τους τσέτες του αρχιεγκληματία ( και κατοπινού πρωθυπουργού) Adnan Menteres, προέβη με τους 3.000 άνδρες του σε ευρεία κυκλωτική κίνηση πέρα από τον ποταμό Μαίανδρο, σάπισε στο ξύλο έναν Ιταλό Λοχαγό με το καμτσίκι του, εκ, και “έριξε” τους αφιονισμένους Θεσσαλούς του πάνω στους κατασκηνωμένους τσέτες και σε όσα τουρκικά χωριά βρέθηκαν στο πέρασμά του. Οι τσέτες κυκλώθηκαν την ώρα του φαγητού, και κατακρεουργήθηκαν μαζικά, ενώ ο αρχηγός τους, Ταγματάρχης Nahri-Bey, αποκεφαλίστηκε με στομωμένο μαχαίρι από έναν Λαρισαίο, παρουσία του Κονδύλη.
Κονδύλης Γεώργιος
Μετά την εξόντωση των αιμοβόρων νομάδων, ο Ελληνικός Στρατός επέπεσε με ορμή σε όλα τα τουρκικά χωριά της κοιλάδας του κάτω Μαιάνδρου, αφανίζοντας τα πάντα… μετά από ρητές εντολές του Θεσσαλού αξιωματικού, που αγνόησε κάθε εντολή του Γενικού Επιτελείου για “σύνεση” και τις διαμαρτυρίες των Ιταλών, που ήταν φανερό τι άθλιο ρόλο έπαιζαν. Τζαμιά κάηκαν μαζί με τους Χοτζάδες μέσα, ενώ στις επιχειρήσεις διακρίθηκε ένας Μικρασιάτης Ιερέας, ο Παπα-Λάμπρος από το Αϊδίνι, που έπειτα από την φρικτή σφαγή των 4 παιδιών του στο Αϊδίνι ( οι τσέτες είχαν παλουκώσει την μεγαλύτερη του κόρη, Ευλαμπία, με το…κοντάρι της Ελληνικής Σημαίας) ήταν πλέον εκτός εαυτού. Με ένα μικρό τσεκούρι και ένα χασαπομάχαιρο ακολουθούσε τον Ελληνικό Στρατό, και έμπαινε μέσα στα σπίτια των Τούρκων χωρικών... Ένας άλλος, Μυτιληνιός αποσπασμένος στο Σύνταγμα του Κονδύλη, πριόνιζε τα κεφάλια Τούρκων σε τροχό για ξύλα, ενώ ένας Τρικαλινός, έβγαλε τα μάτια 50(!) Τούρκων με τανάλιες. Τα θύματα των Τούρκων ξεπέρασαν τους 500 ενόπλους… και η περιοχή του Αϊδινίου ηρέμησε για τρία ολόκληρα χρόνια.
Ο Κονδύλης ξαναπέρασε τον ποταμό, με μια καταματωμένη στολή και κρατώντας ένα μακρύ ραβδί, ενώ οι αδάμαστοι Θεσσαλοί πίσω του κραύγαζαν από άγρια χαρά… Ο Συνταγματάρχης Κονδύλης ήταν από τους ελάχιστους Έλληνες στην Ελληνική Ιστορία που είχαν καταλάβει την ιδιοσυγκρασία των Τούρκων και έδρασε αναλόγως. Το αποτέλεσμα μετά από τις επιχειρήσεις του: Πλήρης ηρεμία…»
Ένας εύζωνος από τη Βοιωτία γράφει: «Ο διοικητής μας Γεώργιος Κονδύλης περιφέρεται διαρκώς, σ’ όλη την πόλη και μας ενθαρρύνει πώς θα φάμε τους άπιστους. Επίσης, μας δίνει το δικαίωμα να πράξουμε ό,τι βαστάει η ψυχή μας. Πράγματι, μερικοί φαντάροι άρχισαν να κάνουν πολλά έκτροπα σ’ αντίποινα… Μερικοί στρατιώτες κάνουν αυτό που κάνουν οι Τούρκοι στους δικούς μας, τους Έλληνες. Οφθαλμόν αντί οφθαλμού».
Ο Κονδύλης ήταν έξαλλος με τους Ιταλούς, γιατί πίστευε πως είχε δίκιο, ότι βοηθούσαν τους Τούρκους. Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω. Για να κυνηγήσει τους Τούρκους έπρεπε να περάσει τη γέφυρα του ποταμού Μαιάνδρου, να μπει δηλαδή στην ιταλοκρατούμενη ζώνη. Μόλις έφτασε εκεί, ένας Ιταλός Ταγματάρχης με δύο ακόμα αξιωματικούς έσπευσαν να συναντήσουν τον Κονδύλη.
Με τη βοήθεια διερμηνέα, οι Ιταλοί ζήτησαν να σταματήσουν την προέλαση, γιατί εκεί ήταν ιταλική ζώνη.
- Πες του, λέει ο Κονδύλης στον διερμηνέα, ότι θα σταματήσω μόνο αν μου παραδώσουν τους Τούρκους.
- Μα αυτό είναι αδύνατο, απαντά ο Ιταλός
- Τότε εγώ θα προχωρήσω
Ο Ιταλός, μέσω τηλεφώνου συζητά με ανωτέρους του και ζητά απ΄ τον Κονδύλη να γίνουν συνεννοήσεις. Εκείνος εξοργίζεται:
- Να τους πεις, ότι εγώ δεν ξέρω από υψηλή διπλωματία. Ώσπου να συνεννοηθούν αυτοί, εγώ θα έχω πιάσει τους Τούρκους
- Αν προχωρήσετε, απειλεί ο Ιταλός, έχω διαταγή να διατάξω πυρ.
- Δεν πειράζει, απαντά ο Κονδύλης.
Και σπιρουνίζοντας το άλογο του, περνά τον Μαίανδρο. Οι άνδρες του Κονδύλη τον ακολουθούν. Οι Ιταλοί έμειναν άπραγοι και αποσβολωμένοι.
Ιστορική έχει μείνει και η φράση του «… αν χρειαστεί θα φτάσω στη Βαβυλώνα».
Ο Θ. Καλογερίδης, παραθέτει ένα ακόμα "απολαυστικό" απόσπασμα συνομιλίας του Γ. Κονδύλη με Ιταλό Ταγματάρχη. Βρισκόταν στο γραφείο του Μέραρχου Ζαφειρίου. Ο Ιταλός Ταγματάρχης διαμαρτυρόταν για την παραβίαση της ιταλικής ζώνης. Τότε μπήκε στο γραφείο ο Κονδύλης, κρατώντας κλαδί δέντρου για μπαστούνι.
«Μαύρος, μπαρουτοκαπνισμένος όπως ήταν, χωρίς διακριτικά, με χιτώνιο στρατιώτου, αν δεν τον αποκαλούσεν ο Μέραρχος με το όνομά του, θα ήταν αδύνατον να πιστέψει κανείς ότι ο αγριάνθρωπος εκείνος ήταν ο περίφημος Κονδύλης. Άκουσα τον Ζαφειρίου να του λέγει, επί λέξει τα εξής:
«Κύριε Κονδύλη, ο κύριος Ταγματάρχης απ΄ εδώ παραπονιέται ότι εκυνηγήσατε τους Τσέτες εντός της ιταλικής ζώνης κι εκάψατε 7 χωριά΄».
"Ο Κονδύλης, με ζωηρή φωνή έτοιμος για καβγά, απαντά: ΄΄Να πείτε σ΄ αυτόν τον κύριον, ότι εφόσον προστατεύουν τους Τούρκους και τους αφήνουν ελεύθερους να μας χτυπούν, θα κάψω όχι εφτά αλλά, δεκαεφτά χωριά, έστω κι αν χρειαστεί να φτάσω στη Βαβυλώνα…".
Γιατί έφυγε ο Κονδύλης από τη Μ. Ασία;
Η εμπλοκή του με την πολιτικήΟ Κονδύλης έφυγε από τη Μ. Ασία μετά τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, γιατί φοβόταν ότι οι φιλοβασιλικοί θα τον σκοτώσουν. Πήγε στην Κωνσταντινούπολη απ’ όπου άσκησε δριμεία κριτική στον βασιλιά και τις κυβερνήσεις της περιόδου. Επέστρεψε στο στράτευμα μετά την Επανάσταση του 1922. Κατέστειλε το Κίνημα Γαργαλίδη- Λεοναρδόπουλου- Ζήρα, το 1923 και αποστρατεύτηκε. Εκλέχθηκε τρεις φορές (1923, 1928, 1932) βουλευτής και άλλη μία, για λίγες μέρες το 1936, αλλά πέθανε 5 μέρες αργότερα.
Το 1924 διετέλεσε Υπουργός Στρατιωτικών και το 1925 Εσωτερικών. Το 1926 ανέτρεψε τη δικτατορία Πάγκαλου και διενέργησε εκλογές, μετά τις οποίες παρέδωσε την εξουσία σε οικουμενική κυβέρνηση. Το 1932 διετέλεσε Υπουργός Στρατιωτικών και πάλι. Αφού συνέτριψε το κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935, πρωτοστάτησε στην κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αυτό ανακηρύχθηκε Αντιβασιλέας και με δημοψήφισμα επανέφερε τον βασιλιά Γεώργιο Β’. Σύντομα όμως ήρθε σε αντιπαράθεση μαζί του, για το θέμα της αμνηστίας των κινηματιών της 1/3/1935. Το 1936 εκλέχτηκε ξανά βουλευτής, συνεργαζόμενος με τη Λαϊκή Ριζοσπαστική Ένωση. Οι εκλογές έγιναν στις 26/1. Ο Γ. Κονδύλης πέθανε στις 31 Ιανουαρίου 1936, στις 12.30 μ.μ. από ανακοπή καρδιάς.
Εύζωνες από το Μέτσοβο στη Μικρά Ασία, Μουσείο Μετσόβου
Ήταν ο φόβος και ο τρόμος των Τούρκων. Ενδεικτική είναι η παρακάτω αναφορά. Ο Συνταγματάρχης Σταυριανόπουλος, εξομολογείται σε Μικρασιάτη δημοσιογράφο: «Μπαίνοντας στον σιδηροδρομικό σταθμό του Ντεμερτζίκ, είδα μερικούς Τούρκους συγκεντρωμένους. Αυτό μου έκανε μεγάλη εντύπωση. Πίστευα, ότι από εκεί, που πέρασε ο Κονδύλης, δεν είχε μείνει Τούρκος, ούτε για δείγμα».
Τι έγραφε ο Ιωάννης Μεταξάς για τα «έκτροπα» της Σμύρνης;
Είναι γνωστή η κόντρα Βενιζέλου- Μεταξά που έλαβε μεγάλες διαστάσεις . Ο Ιωάννης Μεταξάς, σε άρθρο του κατηγορεί αποκλειστικά τους Έλληνες αξιωματικούς και στρατιώτες για τα «έκτροπα της Σμύρνης», τα οποία βέβαια ξεκίνησαν οι Τούρκοι. Ο Μεταξάς δεν μέμφεται ούτε μια φορά τους Τούρκους στο άρθρο αυτό!
«Την 2/15 Μαΐου 1919 ο ελληνικός στρατός υπό την προστασία του αγγλικού στόλου κατελάμβανεν υπό τους όρους τούτους ( προσωρινής κατοχής, αστυνομεύσεως και τηρήσεως της τάξης) την Σμύρνην. Δυστυχώς όμως η κατάληψις αυτή προκάλεσε αιματηρότατας σκηνάς εν Σμύρνη κατά των Τούρκων κατοίκων, τας οποίας ως Έλληνες προτιμώμεν να παρέλθωμεν εν σιγή, αλλ’ ένεκα τον οποίον συνεκροτήθη υπό των συμμάχων εξεταστική επιτροπή, ήτις μεταβάσα επί τόπου ηρεύνησε τα συμβάντα και τα αίτια αυτών. Η έκθεσις αυτής μας επιρρίπτει βαρύτατην ευθύνην διά τα συμβάντα ταύτα, και συνετέλεσεν όχι ολίγον εις δυσμενή κρίσιν περί της ικανότητος ημών όπως διοικήσομεν αλλοεθνείς λαούς. Οφείλομεν να γνωρίζομεν την αλήθειαν δια να διορθώσομεν τα ελαττώματα και να κατανοήσωμεν τί σημασίαν έχει δια το μέλλον μας η αποκατάστασις της σιδηράς πειθαρχίας εν τω στρατώ μας».
Πηγές: ΣΑΡΑΝΤΟΣ Ι. ΚΑΡΓΑΚΟΣ, «Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ (1919-1922) ΑΠΟ ΤΟ ΕΠΟΣ ΣΤΗΝ ΤΡΑΓΩΔΙΑ», ΤΟΜΟΣ Α’, ΑΘΗΝΑ 2010.
Αλέξης Τσίτσιος, «1921 ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΟΙ ΜΑΧΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΛΕΣΘΕΙΣΕΣ ΝΙΚΕΣ», ΓΟΡΔΙΟΣ, 2024.
ΤΑΣΟΣ ΚΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ, «ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΚΑΘΑΡΣΗ», Βιβλιόραμα Εκδόσεις, 2007
Για τα γεγονότα του Αϊδινίου, σχετική βιβλιογραφία:
Πηγές: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Κ. ΠΑΡΑΔΕΙΣΗΣ, "Ο προσκοπισμός στις αλησμόνητες πατρίδες 1919-1922", Β΄ ΕΚΔΟΣΗ, ΜΙΚΡΟΣ ΡΩΜΙΟΣ 2000, απ’ όπου και οι σπάνιες φωτογραφίες του άρθρου.
ΓΙΑΝΝΗΣ Π.ΚΑΨΗΣ , "ΧΑΜΕΝΕΣ ΠΑΤΡΙΔΕΣ", ΝΕΑ ΣΥΝΟΡΑ, Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ, Γ΄ ΕΚΔΟΣΗ 1989
Χρήστος Σταθόπουλος, Δρ, Κοινωνιολογίας, ΄"Ο Ελληνικός Προσκοπισμός στη Μικρά Ασία 1919 -2019. Εκατό χρόνια από τη θυσία των προσκόπων του Αϊδινίου".
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
