Σε μια πλαγιά της Τουρκίας, με θέα στους κατάφυτους από ελαιόδεντρα
λόφους έξω από τη Σμύρνη, βρίσκεται μια σπηλιά που γενιές κατοίκων της
περιοχής γνωρίζουν ως το μέρος όπου ο Όμηρος έγραψε την «Οδύσσεια».
«Οι ντόπιοι αποκαλούσαν ανέκαθεν αυτή την περιοχή Κοιλάδα του Ομήρου.
Ταξιδιώτες από ολόκληρο τον κόσμο έρχονταν για να δουν τη σπηλιά όπου, σύμφωνα
με την παράδοση, ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του», εξηγεί στο Γαλλικό
Πρακτορείο ο Τούρκος ερευνητής Αλτάν Αλτίν, ο οποίος έχει γράψει βιβλίο για το
θέμα.
Στην πραγματικότητα, κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα πού συνέθεσε ο Όμηρος
τα δύο μεγάλα έπη του και γύρω από την περίφημη σπηλιά έχει αναπτυχθεί ένας
ολόκληρος μύθος. Η συζήτηση, ωστόσο, έχει αποκτήσει νέα δυναμική χάρη στην
κινηματογραφική υπερπαραγωγή «The Odyssey» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Ο Όμηρος συνδέεται εδώ και αιώνες με την περιοχή της σημερινής Σμύρνης στις
ακτές του Αιγαίου, η οποία στο μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας ιστορίας της ήταν
γνωστή με την ίδια ονομασία.
Τι έγραφε ο γεωγράφος Παυσανίας για τον Όμηρο και τη Σμύρνη
«Οι Σμυρναίοι έχουν τον ποταμό Μέλητα, με τα όμορφα νερά του, και στις πηγές
του υπάρχει ένα σπήλαιο, όπου λένε ότι ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του»,
έγραφε τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο Έλληνας περιηγητής και γεωγράφος Παυσανίας.
Η αναφορά αυτή τροφοδότησε μια συζήτηση που διαρκεί αιώνες σχετικά με τη ζωή
του Ομήρου και την τοποθεσία του ποταμού κοντά στον οποίο, σύμφωνα με την
παράδοση, γεννήθηκε ο ποιητής.
Η πρόσβαση στη σπηλιά, η οποία είναι γεμάτη βράχους, δεν είναι εύκολη. Στο
εσωτερικό της, επισκέπτες έχουν χαράξει ελληνικές επιγραφές στους τοίχους, αν
και δεν είναι σαφές πόσο παλιές είναι.
Παρότι και άλλες περιοχές - με κυριότερη το ελληνικό νησί της Χίου -
διεκδικούν τον Όμηρο ως δικό τους, η αρχαία Σμύρνη και η ευρύτερη περιοχή της,
όπου βρίσκεται το σημερινό Μπόρνοβα (ο γνωστός σε εμάς - και
πολυτραγουδισμένος - Μπουρνόβας), έχουν συνδεθεί στενά με τον ποιητή.
«Για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία. Ο Όμηρος είναι από το Μπόρνοβα (Μπουρνόβα).
Σε κάθε περίπτωση, είναι από την Ιωνία, η οποία περιλαμβάνει τη Σμύρνη και τη
Χίο. Είναι από αυτά τα χώματα», δήλωσε ο Αλτίν στο AFP.
Το αρχαίο ανάγλυφο που μοιάζει με τη σπηλιά
Για να στηρίξει τη θεωρία του, ο Τούρκος ερευνητής παραπέμπει σε ένα ανάγλυφο
του 3ου αιώνα π.Χ. που απεικονίζει την αποθέωση του Ομήρου και το οποίο, όπως
υποστηρίζει, αναπαριστά με εντυπωσιακή ακρίβεια τη σπηλιά του Μπόρνοβα.
«Αυτό το ανάγλυφο ήταν ήδη γνωστό, αλλά κανείς δεν είχε παρατηρήσει μέχρι
σήμερα ότι οι λεπτομέρειές του είναι πανομοιότυπες με εκείνες που συναντάμε
στη σπηλιά του Ομήρου. Είναι η πρώτη φορά που έρχεται στο φως μια τόσο
λεπτομερής γεωγραφική περιγραφή», υποστήριξε.
Αρχαιολογικά ευρήματα από την περιοχή ενισχύουν επίσης, σύμφωνα με τους
ερευνητές, τη σύνδεσή της με τον Όμηρο. «Τα ευρήματα των ανασκαφών, και
ιδιαίτερα τα νομίσματα που φέρουν την απεικόνιση του Ομήρου, μας δείχνουν ότι
οι κάτοικοι της αρχαίας Σμύρνης θεωρούσαν τον ποιητή έναν από αυτούς», ανέφερε
στο AFP ο αρχαιολόγος Μεχμέτ Ακίφ Ερντέμ.
«Η "Ιλιάδα" και η "Οδύσσεια" γράφτηκαν στις αρχαιοελληνικές διαλέκτους της
ιωνικής και της αιολικής, γεγονός που υποδηλώνει ότι η αρχαία Σμύρνη και το
Μπόρνοβα θα μπορούσαν να συγκαταλέγονται στους τόπους καταγωγής του Ομήρου»,
πρόσθεσε.
Ο Όμηρος βρίσκεται παντού στο Μπόρνοβα
Πέρα από την ακαδημαϊκή συζήτηση για την καταγωγή του, η παρουσία του Ομήρου
είναι έντονη σε ολόκληρο το Μπόρνοβα.
Στο Γεσίλοβα Χογιούκ, έναν νεολιθικό οικισμό που θεωρείται ο αρχαιότερος
γνωστός προϊστορικός ανθρώπινος οικισμός στην περιοχή της Σμύρνης, υπάρχει
προτομή του Ομήρου με την επιγραφή: «Συνέθεσα τα έπη της Ιλιάδας και της
Οδύσσειας σε αυτή τη γη. Έζησα στο Μπόρνοβα».
Η πόλη διοργανώνει ήδη έκθεση βιβλίου αφιερωμένη στον Όμηρο, ενώ σε τοπικό
πάρκο υπάρχει άγαλμα του Έκτορα, του ήρωα του Τρωικού Πολέμου.
Οι τοπικές Αρχές σχεδιάζουν τώρα να αναμορφώσουν τη σπηλιά και να την ανοίξουν
στους επισκέπτες, επιχειρώντας να αξιοποιήσουν τουριστικά το νέο κύμα
ενδιαφέροντος για τον αρχαίο ποιητή.
«Η διαφύλαξη της κληρονομιάς του Ομήρου αποτελεί καθήκον μας απέναντι στην
ανθρωπότητα. Είναι ένας από τους θεμελιωτές της λογοτεχνίας», δήλωσε στο AFP ο
δήμαρχος του Μπόρνοβα, Ομέρ Εσκί. «Οι ιστορίες που αφηγείται αφορούν αυτή τη
γη. Το ερώτημα δεν είναι εάν πρέπει ή όχι να διεκδικήσουμε τον Όμηρο. Η
ιστορία του είναι και δική μας», πρόσθεσε.
Η πρόταση να φύγει το όνομα του Ομήρου
Δεν συμμερίζονται, ωστόσο, όλοι αυτή την άποψη.
Το 2024, δημοτικοί αξιωματούχοι από το κυβερνών κόμμα AKP του προέδρου Ρετζέπ
Ταγίπ Ερντογάν πρότειναν να μετονομαστεί η Κοιλάδα του Ομήρου προς τιμήν ενός
Τούρκου μαχητή, υποστηρίζοντας ότι η περιοχή δεν θα έπρεπε να φέρει ελληνικό
όνομα.
«Το να σβήσουμε το όνομα του Ομήρου θα ήταν ένα από τα χειρότερα πράγματα που
θα μπορούσαμε να κάνουμε στο Μπόρνοβα», απάντησε ο δήμαρχος. Στόχος του, όπως
λέει, είναι να κάνει τον Όμηρο γνωστό σε ολόκληρο τον κόσμο ως άνθρωπο που
καταγόταν από το Μπόρνοβα και παράλληλα να μετατρέψει την περιοχή σε
τουριστικό προορισμό.
«Νιώθω υπερήφανος που είμαι συμπατριώτης του»
Ο Μουσταφά Κοτσιγίτ, ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου στη Σμύρνη, αναφέρει ότι η
επιτυχία της ταινίας του Νόλαν αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για τον Όμηρο και
αύξησε τις πωλήσεις της «Οδύσσειας».
«Ήξερα ότι ο Όμηρος ήταν από αυτά τα μέρη, αλλά δεν γνώριζα ότι ήταν
συγκεκριμένα από τη Σμύρνη. Είμαστε απίστευτα τυχεροί», δήλωσε η εκπαιδευτικός
Σαφάκ Τοσούν, έξω από έναν από τους κινηματογράφους της πόλης όπου προβάλλεται
η ταινία. «Νιώθω υπερήφανη, συγκινημένη και βαθιά προνομιούχα που είμαι
συμπατριώτισσά του».
Για τον Αλτίν, ακόμη και μέσα στα ίδια τα έργα του Ομήρου υπάρχουν στοιχεία
που, όπως υποστηρίζει, μαρτυρούν την καταγωγή του ποιητή από τη συγκεκριμένη
περιοχή. «Όταν εμβαθύνεις στην "Ιλιάδα", καταλαβαίνεις πραγματικά ότι ο Όμηρος
ήταν Ανατολίτης. Βρίσκεις αναφορές και πολιτισμικά στοιχεία που είναι εντελώς
άγνωστα αλλού», είπε.
Ο ίδιος θεωρεί, πάντως, ότι η καταγωγή του Ομήρου δεν θα πρέπει να αποτελεί
πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. «Ο Όμηρος έχει ιστορία 2.800
ετών, ενώ τα ελληνοτουρκικά σύνορα είναι μόλις ενός αιώνα», σημειώνει.
Και καταλήγει: «Ο Όμηρος είναι Έλληνας. Ο Όμηρος είναι Ανατολίτης. Κανείς από
εμάς δεν είναι παλαιότερος από εκείνον, ούτε καν οι χώρες μας».
Χάρτης με τα όρια του τουρκικού θαλάσσιου πάρκου στην Ανατολική Μεσόγειο