Ο λόγος που οι Γενοβέζοι βοήθησαν τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και η γενναία αντίσταση απέναντι στους Τούρκους - Ο μοιραίος τραυματισμός του Τζουστινιάνι και το τέλος του στη Χίο
Συμπληρώνονται σήμερα 573 χρόνια από την αποφράδα μέρα, Τρίτη 29 Μαΐου 1453, που η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Τούρκων (Οθωμανών). Έχοντας γράψει αρκετά άρθρα στο παρελθόν για την άλωση της Κωνσταντινούπολης σκεφτήκαμε να ασχοληθούμε σήμερα εκτενώς με έναν από τους πρωταγωνιστές της άμυνας της Πόλης: τον Γενοβέζο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι Λόγγο, ο οποίος με 700 συμπατριώτες του ήταν από τους λίγους ξένους που ήρθαν να πολεμήσουν στο πλευρό των Βυζαντινών.
Ο Τζουστινιάνι (ή Ιουστινιάνης όπως είναι γνωστός στην ελληνική βιβλιογραφία) οργάνωσε εξαιρετικά την άμυνα της Κωνσταντινούπολης και φαινόταν ότι η Πόλη μπορεί να άντεχε για μία ακόμα φορά.
Ο σοβαρός τραυματισμός του όμως και η αποχώρησή του από την Κων/πολη δημιούργησαν χάος στις τάξεις των υπερασπιστών της και αποχώρηση πολλών Γενοβέζων. Η Πόλη έπεσε, ο Τζουστινιάνι κατέφυγε στη Χίο, την οποία διοικούσε ο αδελφός του και πέθανε την 1η Ιουνίου 1453 από γάγγραινα...
Ο Ιουστινιάνης
Ποιος ήταν ο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι Λόγγο;
Ποιος ήταν ο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι Λόγγο;
Ο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι Λόγγο γεννήθηκε, κατά μία εκδοχή το 1418 στη Γένοβα της Ιταλίας. Άλλη εκδοχή, αναφέρει ως έτος γέννησής του το 1411, κάτι που ενισχύεται από το γεγονός της κυρίευσης της Καρύστου από τον ίδιο, το 1432. Καταγόταν από οικογένεια ευγενών. Η Γένοβα στις αρχές του 15ου αιώνα ήταν μία από τις ισχυρότερες ναυτικές δυνάμεις της Μεσογείου και όχι μόνο, καθώς είχε εμπορικές συναλλαγές με χώρες της Ευρώπης, της Βόρειας Αφρικής και της Εγγύς Ανατολής. Η οικογένεια Τζουστινιάνι είχε στενές σχέσεις με τον φημισμένο πολεμικό Οίκο των Ντόρια. Ήταν φημισμένη για τη συμμετοχή της σε μεσογειακές μισθοφορικές δραστηριότητες και για την τεχνογνωσία της στον ναυτικό πόλεμο. Είχε όμως και σημαντική εμπορική δραστηριότητα στη Χίο, αλλά και στην Κωνσταντινούπολη. Ως μέλος της γενοβέζικης συντεχνίας Μαόνα διέθετε εμπορικό σταθμό στο Πέραν, απ' όπου διακινούσε πολύτιμα αγαθά: μετάξι, μπαχαρικά και σιτηρά. Η σχέση της οικογένειας με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε οδηγήσει σε γάμους μελών της με πρόσωπα από τη βυζαντινή αριστοκρατία, ενώ σε κάποια μέλη της οικογένειας απονεμήθηκαν βυζαντινοί τίτλοι. Βλέποντας τον τουρκικό κίνδυνο να πλησιάζει ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος έστειλε ανθρώπους του στη Δύση, για να εξασφαλίσει στρατιωτική βοήθεια. Μόνο η Γένοβα προθυμοποιήθηκε να στείλει πολεμιστές στην Πόλη. Καθώς η φήμη του Τζιοβάνι Τζουστινιάνι ήταν πολύ μεγάλη, ο Κων/νος αποφάσισε να ζητήσει να ηγηθεί αυτός των γενοβέζικων δυνάμεων.
Ο Τζιοβάνι είχε λάβει άρτια εκπαίδευση από πολύ νέος. Υπό την επίβλεψη του πατέρα του Τομάζο Μπαρτολομέο Λόγγο και του αδελφού του Γκαλεάτσο, που διοικούσε τη Χίο για λογαριασμό της Δημοκρατίας της
Γένοβας έμαθε στο "νησί της μαστίχας", τα πρώτα του γράμματα από τον Ιταλό δάσκαλο και συλλέκτη χειρογράφων Τζιοβάνι Αουρίσπα. Παράλληλα κατά την παραμονή του στη Χίο εκπαιδεύτηκε στην τέχνη του πολέμου, ενώ έλαβε και μαθήματα που αφορούσαν τη διπλωματία και την ηγεσία, με έμφαση στα ιδανικά της ανδρείας και της πίστης. Μετά τις πρώτες του σπουδές εντάχθηκε σε νεαρή ηλικία στον γενοβέζικο στρατό. Διακρίθηκε για τη γενναιότητα, το ηγετικό του πνεύμα και την αφοσίωσή του στην υπεράσπιση των συμφερόντων της πατρίδας του. Ο Τζιοβάνι είχε πολεμήσει κυρίως εναντίον των Βενετών και των Οθωμανών.
Σταδιακά ανέλαβε τη διοίκηση μικρών μισθοφορικών σωμάτων. Εκτός από τα ηγετικά του προσόντα και τη γενναιότητά του, διακρίθηκε ιδιαίτερα στη διαχείριση των στρατιωτικών οχυρώσεων, την οργάνωση των αμυντικών γραμμών και τους νεωτερισμούς που εφάρμοζε στην οχυρωματική τέχνη. Ήταν ιδιαίτερα αγαπητός στους άνδρες του, που τον ακολουθούσαν πρόθυμα παντού.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1450 ήταν πλέον φημισμένος για τις ικανότητές του στην αμυντική τακτική, κάτι που έκανε τον Κωνσταντίνο ΙΑ' (ή ΙΒ' σύμφωνα με πρόσφατες απόψεις ιστορικών) Παλαιολόγο να του εμπιστευθεί την οχύρωση και την υπεράσπιση της Βασιλεύουσας.
Για ποιους λόγους ο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι Λόγγο δέχτηκε την πρόταση του Παλαιολόγου;
Ο Τζιοβάνι είχε λάβει άρτια εκπαίδευση από πολύ νέος. Υπό την επίβλεψη του πατέρα του Τομάζο Μπαρτολομέο Λόγγο και του αδελφού του Γκαλεάτσο, που διοικούσε τη Χίο για λογαριασμό της Δημοκρατίας της
Γένοβας έμαθε στο "νησί της μαστίχας", τα πρώτα του γράμματα από τον Ιταλό δάσκαλο και συλλέκτη χειρογράφων Τζιοβάνι Αουρίσπα. Παράλληλα κατά την παραμονή του στη Χίο εκπαιδεύτηκε στην τέχνη του πολέμου, ενώ έλαβε και μαθήματα που αφορούσαν τη διπλωματία και την ηγεσία, με έμφαση στα ιδανικά της ανδρείας και της πίστης. Μετά τις πρώτες του σπουδές εντάχθηκε σε νεαρή ηλικία στον γενοβέζικο στρατό. Διακρίθηκε για τη γενναιότητα, το ηγετικό του πνεύμα και την αφοσίωσή του στην υπεράσπιση των συμφερόντων της πατρίδας του. Ο Τζιοβάνι είχε πολεμήσει κυρίως εναντίον των Βενετών και των Οθωμανών.
Σταδιακά ανέλαβε τη διοίκηση μικρών μισθοφορικών σωμάτων. Εκτός από τα ηγετικά του προσόντα και τη γενναιότητά του, διακρίθηκε ιδιαίτερα στη διαχείριση των στρατιωτικών οχυρώσεων, την οργάνωση των αμυντικών γραμμών και τους νεωτερισμούς που εφάρμοζε στην οχυρωματική τέχνη. Ήταν ιδιαίτερα αγαπητός στους άνδρες του, που τον ακολουθούσαν πρόθυμα παντού.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1450 ήταν πλέον φημισμένος για τις ικανότητές του στην αμυντική τακτική, κάτι που έκανε τον Κωνσταντίνο ΙΑ' (ή ΙΒ' σύμφωνα με πρόσφατες απόψεις ιστορικών) Παλαιολόγο να του εμπιστευθεί την οχύρωση και την υπεράσπιση της Βασιλεύουσας.
Για ποιους λόγους ο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι Λόγγο δέχτηκε την πρόταση του Παλαιολόγου;
Ο Τζουστινιάνι γνώριζε ότι η αποστολή που θα αναλάμβανε ήταν πολύ δύσκολη. Ο Κωνσταντίνος ΙΑ' γνωρίζοντάς το, του υποσχέθηκε να του παραχωρήσει τη Λήμνο, αν αποσοβούσαν την άλωση της Πόλης. Όμως, ο Τζουστινιάνι δεν σκέφτηκε ως στυγνός μισθοφόρος. Η οικογένειά του είχε στενές σχέσεις, όχι μόνο εμπορικές, με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι Τζουστινιάνι είχαν σημαντική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ανατροφή του Τζιοβάνι στη Χίο μεγάλωσε τον σεβασμό και την εκτίμησή του για τους Βυζαντινούς και τους άνισους αγώνες τους εναντίον των Οθωμανών.
Πέρα απ' όλα αυτά όμως, υπολόγισε και τα συμφέροντα της πατρίδας του, της Γένοβας. Όπως αναφέραμε, οι Γενοβέζοι είχαν σημαντική εμπορική δραστηριότητα στην Κωνσταντινούπολη, ενώ τους είχαν δοθεί και ιδιαίτερα προνόμια. Ο Τζιοβάνι κατάλαβε ότι τυχόν άλωση της Πόλης, θα είχε οδυνηρές συνέπειες και για τη Γένοβα, καθώς θα διατάρασσε το εμπόριο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και του Αιγαίου, με την επιβολή πρόσθετων δασμών. Η Δύση, για θρησκευτικούς λόγους κυρίως, δεν έστειλε σχεδόν καμία βοήθεια στην Κωνσταντινούπολη. Βέβαια, τους επόμενους αιώνες και η Ευρώπη γνώρισε άμεσα την οθωμανική απειλή, όμως οι δύο αποτυχίες των Τούρκων στη Βιέννη (1529 και 1683) ήταν καθοριστικής σημασίας για το μέλλον της Γηραιάς Ηπείρου.
Η ανατροφή του Τζιοβάνι στη Χίο μεγάλωσε τον σεβασμό και την εκτίμησή του για τους Βυζαντινούς και τους άνισους αγώνες τους εναντίον των Οθωμανών.
Πέρα απ' όλα αυτά όμως, υπολόγισε και τα συμφέροντα της πατρίδας του, της Γένοβας. Όπως αναφέραμε, οι Γενοβέζοι είχαν σημαντική εμπορική δραστηριότητα στην Κωνσταντινούπολη, ενώ τους είχαν δοθεί και ιδιαίτερα προνόμια. Ο Τζιοβάνι κατάλαβε ότι τυχόν άλωση της Πόλης, θα είχε οδυνηρές συνέπειες και για τη Γένοβα, καθώς θα διατάρασσε το εμπόριο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και του Αιγαίου, με την επιβολή πρόσθετων δασμών. Η Δύση, για θρησκευτικούς λόγους κυρίως, δεν έστειλε σχεδόν καμία βοήθεια στην Κωνσταντινούπολη. Βέβαια, τους επόμενους αιώνες και η Ευρώπη γνώρισε άμεσα την οθωμανική απειλή, όμως οι δύο αποτυχίες των Τούρκων στη Βιέννη (1529 και 1683) ήταν καθοριστικής σημασίας για το μέλλον της Γηραιάς Ηπείρου.
Ο Giovanni Giustiniani
Ο Τζουστινιάνι γνώριζε ότι η αποστολή που θα αναλάμβανε ήταν πολύ δύσκολη. Ο Κωνσταντίνος ΙΑ' γνωρίζοντάς το, του υποσχέθηκε να του παραχωρήσει τη Λήμνο, αν αποσοβούσαν την άλωση της Πόλης. Όμως, ο Τζουστινιάνι δεν σκέφτηκε ως στυγνός μισθοφόρος. Η οικογένειά του είχε στενές σχέσεις, όχι μόνο εμπορικές, με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι Τζουστινιάνι είχαν σημαντική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ανατροφή του Τζιοβάνι στη Χίο μεγάλωσε τον σεβασμό και την εκτίμησή του για τους Βυζαντινούς και τους άνισους αγώνες τους εναντίον των Οθωμανών.
Ο Τζουστινιάνι γνώριζε ότι η αποστολή που θα αναλάμβανε ήταν πολύ δύσκολη. Ο Κωνσταντίνος ΙΑ' γνωρίζοντάς το, του υποσχέθηκε να του παραχωρήσει τη Λήμνο, αν αποσοβούσαν την άλωση της Πόλης. Όμως, ο Τζουστινιάνι δεν σκέφτηκε ως στυγνός μισθοφόρος. Η οικογένειά του είχε στενές σχέσεις, όχι μόνο εμπορικές, με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Οι Τζουστινιάνι είχαν σημαντική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Η ανατροφή του Τζιοβάνι στη Χίο μεγάλωσε τον σεβασμό και την εκτίμησή του για τους Βυζαντινούς και τους άνισους αγώνες τους εναντίον των Οθωμανών.
Κωνσταντίνος Παλαιολόγος και Τζουστινιάνι
Πέρα απ' όλα αυτά όμως, υπολόγισε και τα συμφέροντα της πατρίδας του, της Γένοβας. Όπως αναφέραμε, οι Γενοβέζοι είχαν σημαντική εμπορική δραστηριότητα στην Κωνσταντινούπολη, ενώ τους είχαν δοθεί και ιδιαίτερα προνόμια. Ο Τζιοβάνι κατάλαβε ότι τυχόν άλωση της Πόλης, θα είχε οδυνηρές συνέπειες και για τη Γένοβα, καθώς θα διατάρασσε το εμπόριο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και του Αιγαίου, με την επιβολή πρόσθετων δασμών.
Η Δύση, για θρησκευτικούς λόγους κυρίως, δεν έστειλε σχεδόν καμία βοήθεια στην Κωνσταντινούπολη. Βέβαια, τους επόμενους αιώνες και η Ευρώπη γνώρισε άμεσα την οθωμανική απειλή, όμως οι δύο αποτυχίες των Τούρκων στη Βιέννη (1529 και 1683) ήταν καθοριστικής σημασίας για το μέλλον της Γηραιάς Ηπείρου.
Ο Τζουστινιάνι αναλαμβάνει την άμυνα της Πόλης — Οι δυνάμεις των αντιπάλων
Ο Τζουστινιάνι έφτασε στην Πόλη στις 26 Ιανουαρίου 1453. Τον συνόδευαν 700 Γενοβέζοι μισθοφόροι, εξαιρετικοί πολεμιστές και με μεγάλη εμπειρία στον πολιορκητικό πόλεμο και ναυτικές ικανότητες. Με την άφιξή του στην Πόλη, ο Τζιοβάνι έλαβε από τον Κωνσταντίνο ΙΑ' το αξίωμα του Πρωτοστράτορα. Επρόκειτο για το δεύτερο σε σημασία στρατιωτικό αξίωμα, μετά από αυτό του Μεγάλου Δομέστικου. Ο Τζουστινιάνι ανέλαβε την άμυνα της πόλης. Αφού επιθεώρησε μαζί με τον αυτοκράτορα, τα τείχη της πόλης, λαμβάνοντας υπόψη και όσα είχαν γίνει κατά την οθωμανική πολιορκία του 1422 αποφασίστηκε από κοινού, η άμυνα να επικεντρωθεί στο εξωτερικό τείχος πίσω από την τάφρο. Έτσι, ο Τζιοβάνι αποφάσισε να τοποθετήσει τους άνδρες που είχε στη διάθεσή του σε στρατηγικά σημεία των τειχών.
Τα τείχη της Κωνσταντινούπολης ήταν το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της. Ιδιαίτερα τα Θεοδοσιανά ήταν από τα ισχυρότερα και τα πιο εξελιγμένα του μεσαιωνικού κόσμου. Τα χερσαία εκτείνονταν από τις ακτές της Προποντίδας ως τον Κεράτιο κόλπο. Είχαν μήκος 5,57 χιλιόμετρα και αποτελούνταν από τρία επίπεδα: την εξωτερική τάφρο, με το περιτείχισμα, με βάθος και πλάτος 15-20 μέτρα, το εξωτερικό τείχος, με ύψος περίπου 8 μέτρα και πλάτος 2,5 μέτρα και το εσωτερικό τείχος με ύψος περίπου 12 μέτρα και πλάτος 5 μέτρα.
Τα τείχη της Κωνσταντινούπολης ήταν το μεγαλύτερο πλεονέκτημά της. Ιδιαίτερα τα Θεοδοσιανά ήταν από τα ισχυρότερα και τα πιο εξελιγμένα του μεσαιωνικού κόσμου. Τα χερσαία εκτείνονταν από τις ακτές της Προποντίδας ως τον Κεράτιο κόλπο. Είχαν μήκος 5,57 χιλιόμετρα και αποτελούνταν από τρία επίπεδα: την εξωτερική τάφρο, με το περιτείχισμα, με βάθος και πλάτος 15-20 μέτρα, το εξωτερικό τείχος, με ύψος περίπου 8 μέτρα και πλάτος 2,5 μέτρα και το εσωτερικό τείχος με ύψος περίπου 12 μέτρα και πλάτος 5 μέτρα.
Η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης το 1453
Επίσης υπήρχαν 96 πύργοι τοποθετημένοι σε απόσταση 50-60 μέτρων ο ένας από τον άλλον. Τα θαλάσσια τείχη της Κωνσταντινούπολης εκτείνονταν κατά μήκος του Κεράτιου Κόλπου (7 χλμ.) και της Προποντίδας (13 χλμ.). Οι υπερασπιστές της Πόλης ήταν περίπου 7.000. 2.000 Βυζαντινοί, 700 Γενοβέζοι και κάποιοι πολιτοφύλακες, ανεκπαίδευτοι όμως(ο Σφραντζής κάνει μνεία για 4.973 Βυζαντινούς, 2.000 ξένους και 700 Γενουάτες), ενώ εντός του Κεράτιου για την υπεράσπιση της αλυσίδας που τον έκλεινε βρίσκονταν 26 πολεμικά πλοία. 10 βυζαντινά, 5 βενετικά, 5 γενοβέζικα, 3 κρητικά, 1 από την Ανκόνα, 1 από την Καταλονία και 1 από την Προβηγκία.
Στο Πέραν ήταν ελλιμενισμένα μικρότερα σκάφη και εμπορικά πλοία των Γενοβέζων. Από την άλλη πλευρά, ο Μωάμεθ Β' είχε στη διάθεση του 100.000 - 130.000 άνδρες (άλλες πηγές αναφέρουν 200.000)
Ο Τζουστινιάνι κατάλαβε ότι μόνο η χρήση της ισχυρής οχυρωματικής δομής δεν θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τον μεγάλο αριθμό των οθωμανικών δυνάμεων και το ισχυρό πυροβολικό τους.
Ο αμυντικός σχεδιασμός του Τζουστινιάνι
Για τον λόγο αυτό εφάρμοσε έναν περίπλοκο αμυντικό σχεδιασμό, ο οποίος στηριζόταν στις εξής τακτικές:
α) Επικεντρώθηκε στην προστασία των Θεοδοσιανών τειχών, κυρίως κοντά στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού, όπου οι Οθωμανοί είχαν συγκεντρώσει το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού τους. Ανέθεσε στον άμαχο πληθυσμό την αποκατάσταση των ζημιών που θα προκαλούσε το οθωμανικό πυροβολικό. Αυτό θα γινόταν στη διάρκεια της νύχτας, με πέτρινα και ξύλινα υποστηρίγματα από ερειπωμένα κτίρια της Πόλης. Τέλος, για να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των εχθρικών χτυπημάτων έδωσε εντολή να γεμίσουν τις οχυρώσεις με χώμα και ξύλο.
β) Ενίσχυσε την τάφρο που βρισκόταν μπροστά από το εξωτερικό τείχος, για να δυσκολέψει τις δυνάμεις του οθωμανικού πεζικού. Εκμεταλλεύτηκε τη διπλή γραμμή άμυνας των Θεοδοσιανών Τειχών, για να εξοικονομήσει δυνάμεις, να δημιουργήσει εφεδρείες για γρήγορη μετακίνηση των αμυνομένων, ανάμεσα στα δύο επίπεδα άμυνας. Παράλληλα εγκατέστησε εμπόδια στον ενδιάμεσο χώρο της διπλής γραμμής, δημιουργώντας ζώνες εγκλωβισμού και εξόντωσης των εχθρικών δυνάμεων με βαλλίστρες, καταπέλτες κ.ά.
γ) Τοποθέτησε τους πιο έμπειρους μισθοφόρους στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Παράλληλα, οργάνωσε κινητές ομάδες στρατιωτών, που επενέβαιναν ταχύτατα όπου υπήρχε πίεση.
Έτσι, χάρη και στη δική του παρουσία στην πρώτη γραμμή υπήρχε "αποφόρτιση" των σημείων που δέχονταν πίεση.
δ) Η παρουσία του, ιδιαίτερα στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού ήταν ευεργετική γιατί έδειχνε στους στρατιώτες, Βυζαντινούς και μισθοφόρους ότι μοιραζόταν τους ίδιους κινδύνους με αυτούς. Παράλληλα, τόνιζε ότι σύντομα θα φτάσουν ενισχύσεις από τη Δύση, για να ανυψώσει το ηθικό των υπερασπιστών της Πόλης.
ε) Συνεργάστηκε άψογα με τον Κωνσταντίνο. Ανέλαβε τον απόλυτο έλεγχο των Θεοδοσιανών Τειχών. Έτσι εξαλείφθηκε οποιαδήποτε σύγχυση σχετικά με την αρχηγία. Αν και οι δυνάμεις των υπερασπιστών της Πόλης ήταν ετερόκλητες κατάφερε με την επιβολή πειθαρχίας και τον συντονισμό τους, να μην υπάρχουν εντάσεις.
στ) Κατάλαβε ότι οι Βυζαντινοί στηρίζονταν βαθιά στη θρησκευτική τους πίστη. Ειδική λειτουργίες, προσευχές, περιφορές και λιτανείες εικόνων τελούνταν μέσα στην Πόλη, αλλά και στα τείχη για την ενίσχυση της πίστης λαού και στρατιωτών στην προστασία της Θείας Πρόνοιας.
Ο Τζουστινιάνι, αν και ξένος, σεβάστηκε τις θρησκευτικές παραδόσεις και απέφυγε οποιαδήποτε πρόκληση εντάσεων. Με αυτό τον τρόπο διατηρήθηκε η συνοχή του λαού.
Ο μοιραίος τραυματισμός του Τζουστινιάνι
α) Επικεντρώθηκε στην προστασία των Θεοδοσιανών τειχών, κυρίως κοντά στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού, όπου οι Οθωμανοί είχαν συγκεντρώσει το μεγαλύτερο μέρος του πυροβολικού τους. Ανέθεσε στον άμαχο πληθυσμό την αποκατάσταση των ζημιών που θα προκαλούσε το οθωμανικό πυροβολικό. Αυτό θα γινόταν στη διάρκεια της νύχτας, με πέτρινα και ξύλινα υποστηρίγματα από ερειπωμένα κτίρια της Πόλης. Τέλος, για να περιορίσει την αποτελεσματικότητα των εχθρικών χτυπημάτων έδωσε εντολή να γεμίσουν τις οχυρώσεις με χώμα και ξύλο.
β) Ενίσχυσε την τάφρο που βρισκόταν μπροστά από το εξωτερικό τείχος, για να δυσκολέψει τις δυνάμεις του οθωμανικού πεζικού. Εκμεταλλεύτηκε τη διπλή γραμμή άμυνας των Θεοδοσιανών Τειχών, για να εξοικονομήσει δυνάμεις, να δημιουργήσει εφεδρείες για γρήγορη μετακίνηση των αμυνομένων, ανάμεσα στα δύο επίπεδα άμυνας. Παράλληλα εγκατέστησε εμπόδια στον ενδιάμεσο χώρο της διπλής γραμμής, δημιουργώντας ζώνες εγκλωβισμού και εξόντωσης των εχθρικών δυνάμεων με βαλλίστρες, καταπέλτες κ.ά.
γ) Τοποθέτησε τους πιο έμπειρους μισθοφόρους στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Παράλληλα, οργάνωσε κινητές ομάδες στρατιωτών, που επενέβαιναν ταχύτατα όπου υπήρχε πίεση.
Έτσι, χάρη και στη δική του παρουσία στην πρώτη γραμμή υπήρχε "αποφόρτιση" των σημείων που δέχονταν πίεση.
δ) Η παρουσία του, ιδιαίτερα στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού ήταν ευεργετική γιατί έδειχνε στους στρατιώτες, Βυζαντινούς και μισθοφόρους ότι μοιραζόταν τους ίδιους κινδύνους με αυτούς. Παράλληλα, τόνιζε ότι σύντομα θα φτάσουν ενισχύσεις από τη Δύση, για να ανυψώσει το ηθικό των υπερασπιστών της Πόλης.
ε) Συνεργάστηκε άψογα με τον Κωνσταντίνο. Ανέλαβε τον απόλυτο έλεγχο των Θεοδοσιανών Τειχών. Έτσι εξαλείφθηκε οποιαδήποτε σύγχυση σχετικά με την αρχηγία. Αν και οι δυνάμεις των υπερασπιστών της Πόλης ήταν ετερόκλητες κατάφερε με την επιβολή πειθαρχίας και τον συντονισμό τους, να μην υπάρχουν εντάσεις.
στ) Κατάλαβε ότι οι Βυζαντινοί στηρίζονταν βαθιά στη θρησκευτική τους πίστη. Ειδική λειτουργίες, προσευχές, περιφορές και λιτανείες εικόνων τελούνταν μέσα στην Πόλη, αλλά και στα τείχη για την ενίσχυση της πίστης λαού και στρατιωτών στην προστασία της Θείας Πρόνοιας.
Ο Τζουστινιάνι, αν και ξένος, σεβάστηκε τις θρησκευτικές παραδόσεις και απέφυγε οποιαδήποτε πρόκληση εντάσεων. Με αυτό τον τρόπο διατηρήθηκε η συνοχή του λαού.
Ο μοιραίος τραυματισμός του Τζουστινιάνι
Το τελευταίο δεκαήμερο του Μαΐου οι Οθωμανοί ενέτειναν τις επιθέσεις τους. Είχαν προκαλέσει μεγάλες ζημιές στα τείχη, κυρίως στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού. Από τις 22 Μαΐου ο Μωάμεθ διέταξε γενικευμένες επιθέσεις, ενώ σε μια κίνηση αντιπερισπασμού έκανε εφόδους στα θαλάσσια τείχη, αναγκάζοντας τους Βυζαντινούς να στείλουν δυνάμεις και εκεί. Ωστόσο, ο Τζουστινιάνι κατόρθωνε να τονώνει το ηθικό των στρατιωτών του, με την ψυχραιμία, την αποφασιστικότητα και την παρουσία του στην πρώτη γραμμή.
Δυστυχώς, κατά την τελευταία επίθεση των Οθωμανών, στις 29 Μαΐου 1453, ο Τζουστινιάνι τραυματίστηκε από θραύσματα κανονιού ή από βέλος που διαπέρασε τον θώρακά του. Ζήτησε να μεταφερθεί πίσω από τα τείχη, για να λάβει ιατρική φροντίδα. Ο Κωνσταντίνος προσπαθούσε να τον μεταπείσει, μάταια όμως, να επιστρέψει στις επάλξεις.
Δυστυχώς, κατά την τελευταία επίθεση των Οθωμανών, στις 29 Μαΐου 1453, ο Τζουστινιάνι τραυματίστηκε από θραύσματα κανονιού ή από βέλος που διαπέρασε τον θώρακά του. Ζήτησε να μεταφερθεί πίσω από τα τείχη, για να λάβει ιατρική φροντίδα. Ο Κωνσταντίνος προσπαθούσε να τον μεταπείσει, μάταια όμως, να επιστρέψει στις επάλξεις.
Το κανόνι του Ουρβανού σε δράση
Χωρίς αυτόν η άμυνα κατέρρευσε. Η στρατηγική του καθοδήγηση δεν υπήρχε πλέον. Οι Γενοβέζοι, μόλις κατάλαβαν ότι ο αρχηγός τους τραυματίστηκε άρχισαν να υποχωρούν προς τα πλοία τους δίνοντας την ευκαιρία στους Οθωμανούς να εντείνουν τις επιθέσεις τους. Ο Τζουστινιάνι μεταφέρθηκε αρχικά στο Μεγάλο Παλάτι, χωρίς τις αισθήσεις του, από άνδρες του. Στη συνέχεια, τον μετέφεραν στο πλοίο του. Μέσα στη βιασύνη των Οθωμανών να καταλάβουν την Πόλη για να την λεηλατήσουν, το πλοίο με τον Τζουστινιάνι και κάποια ακόμα γενουάτικα κατάφεραν να διαφύγουν προς το Αιγαίο. Ο Τζουστινιάνι είχε ζητήσει να μεταφερθεί στη Λήμνο. Η σοβαρότητα της κατάστασής του όμως, οδήγησε τα γενουατικά πλοία στη Χίο, όπου διοικητής ήταν ο αδελφός του. Στη διάρκεια του ταξιδιού, ο Τζουστινιάνι πέθανε από γάγγραινα, την 1η Ιουνίου 1453. Τα πλοία, λόγω και των δυσμενών καιρικών συνθηκών έφτασαν στη Χίο μεταξύ 2 και 5 Ιουνίου 1453.
Κωνσταντίνος ΙΑ' και Τζουστινιάνι
Οι Γενουάτες της Χίου, για να τον τιμήσουν, αφιέρωσαν μια επιγραφή, στην εκκλησία του Αγίου Δομίνικου. Αυτή, που σήμερα, μάλλον έχει εξαφανιστεί έγραφε:
«Ένθαδε κείται Ιωάννης Ιουστινιάνης, ανήρ περικλεής(ένδοξος) και πατρίκιος Γενουήσιος εκ των Μαονέων της Χίου, όστις, κατά την εκστρατείαν του βασιλέως των Τούρκων Μωάμεθ εναντίον της Κωνσταντινουπόλεως, μεγαλοψύχως ηγεμονεύων παρά τω γαληνοτάτω Κωνσταντίνω, τελευταίω των ανατολικών Χριστιανών αυτοκρατόρει, θανασίμως πληγωθείς απέθανε.»
Κρητικοί, οι τελευταίοι Έλληνες που αποχώρησαν από την Κωνσταντινούπολη
Κατά μία απίστευτη συγκυρία και στην άμυνα της Κων/πολης το 1453 συμμετείχαν Κρητικοί. Ήταν οι τελευταίοι Έλληνες μαχητές που έφυγαν από την Πόλη, μετά την άλωση. Οι Κρητικοί υπήρξαν από τους πιο πιστούς και γενναίους υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης το 1453. Περίπου 1.500 Κρητικοί ναύτες και τοξότες, με επικεφαλής τους καπετάνιους τους, πολέμησαν μέχρι τέλους στα θαλάσσια τείχη του Κεράτιου Κόλπου και αρνήθηκαν να παραδοθούν ακόμη και μετά την πτώση της Πόλης
Μάχη στην Κωνσταντινούπολη
Είχαν αναλάβει τη φύλαξη των επίμαχων πύργων του Βασιλείου, του Λέοντος και του Αλεξίου. Ακόμη και όταν ο Μωάμεθ Β΄ κατέλαβε την υπόλοιπη πόλη, οι Κρητικοί συνέχισαν να μάχονται από τους πύργους τους. Εντυπωσιασμένος από τη γενναιότητά τους, ο Σουλτάνος τους επέτρεψε να φύγουν ελεύθεροι με τα πλοία τους με τον οπλισμό τους, αναγνωρίζοντας το αήττητο φρόνημά τους. Σύμφωνα με την κρητική παράδοση, τα σημερινά μαύρα ρούχα και τα κρητικά σαρίκια φορέθηκαν για πρώτη φορά ως ένδειξη βαρύτατου πένθους για την Άλωση της Πόλης, με τα κρόσσια του κεφαλομάντιλου να συμβολίζουν τα δάκρυα.
Λιποτάκτης μισθοφόρος ή ήρωας ο Τζουστινιάνι;
Κατά τη διάρκεια της διαμονής του στη Χίο, ο Τζουστινιάνι είχε αναπτύξει φιλίες με πολλούς Έλληνες. Τους Τούρκους, τους αντιπαθούσε. Κατά μία εκδοχή, πλήρωσε ο ίδιος τους 700 μισθοφόρους. Ο Βενετός γιατρός Νικολό Μπάρμπαρο, αυτόπτης μάρτυρας της άλωσης τον χαρακτηρίζει λιποτάκτη. Είναι γνωστή όμως η κόντρα Βενετών - Γενοβέζων εκείνη την εποχή.
Και ο Γεώργιος Σφραντζής στο "Χρονικό" του κατακρίνει τον Τζουστινιάνι. Όμως, αυτό έχει αλλοιωθεί τον 16ο αιώνα, από τον Μακάριο Μελισσηνό. Όλες οι άλλες σύγχρονες της άλωσης πηγές γράφουν ότι τραυματίστηκε σοβαρά και αδυνατούσε να πολεμήσει. Ήταν τέτοια η γενναιότητά του, ώστε στις 18 Απριλίου 1453, οι Οθωμανοί έφεραν μπροστά του μια ξύλινη ελεόπολη (πολιορκητικό πύργο σε τροχούς, αρχαία ελληνική εφεύρεση).
Και ο Γεώργιος Σφραντζής στο "Χρονικό" του κατακρίνει τον Τζουστινιάνι. Όμως, αυτό έχει αλλοιωθεί τον 16ο αιώνα, από τον Μακάριο Μελισσηνό. Όλες οι άλλες σύγχρονες της άλωσης πηγές γράφουν ότι τραυματίστηκε σοβαρά και αδυνατούσε να πολεμήσει. Ήταν τέτοια η γενναιότητά του, ώστε στις 18 Απριλίου 1453, οι Οθωμανοί έφεραν μπροστά του μια ξύλινη ελεόπολη (πολιορκητικό πύργο σε τροχούς, αρχαία ελληνική εφεύρεση).
Επική απεικόνιση του Τζουστινιάνι
Ο Τζιοβάνι την έκαψε και σκότωσε όσους βρίσκονταν μέσα σ' αυτή! Ο Τζουστινιάνι ήταν μια γενναία και τραγική μορφή της άλωσης της Πόλης. Επέδειξε ηγετικές ικανότητες, στρατιωτικές αρετές και απαράμιλλο θάρρος. Θα έπεφτε η Πόλη αν δεν τραυματιζόταν; Μπορεί και όχι. Ήταν όμως τέτοια η παρακμή και η διάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας πλέον, που θα έπεφτε στην επόμενη πολιορκία, που σίγουρα δεν θα' αργούσε.
Βασική πηγή μας, ήταν το άρθρο του Δημητρίου Σχορτσανίτη "ΤΖΙΟΒΑΝΙ ΤΖΟΥΣΤΙΝΙΑΝΙ ΛΟΓΓΟ (1418-1453)", ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ "ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ", τ. 338, ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2025.
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
