Το Συμβούλιο της Κιουτάχειας (15/7/1921) - Ποιοι συμμετείχαν σε αυτό, ποιοι ήταν υποστηρικτές της άποψης για επίθεση στην Άγκυρα (και ακόμα πιο μακριά...) και ποιοι όχι - Η στάση του βασιλιά Κωνσταντίνου
Τέτοιες μέρες, πριν 105 χρόνια στη Μικρά Ασία διαδραματίζονταν μερικά από τα πλέον καθοριστικά γεγονότα που έκριναν την τύχη της ελληνικής εκστρατείας.
Μετά την κατάληψη της Κιουτάχειας στις αρχές Ιουλίου και ιδιαίτερα, μετά την ελληνική νίκη στο Εσκί Σεχίρ και την κατάληψη της πόλης στις 8 Ιουλίου, κάτι που ανάγκασε τους Τούρκους του Κεμάλ να αποσυρθούν προς την Άγκυρα, στο ελληνικό στρατόπεδο επικρατούσε πανηγυρικό κλίμα και αδικαιολόγητα υπέρμετρος ενθουσιασμός. Ενδεικτικά, ο Επιτελάρχης Πάλλης δήλωνε: "Η Ελλάς είναι και θα μείνει εις την καταληφθείσα Μικράν Ασίαν, ήτις (=η οποία) είναι ελληνική, όπως και εις το Αιγαίον, εις την οποίαν (τη Μικρά Ασία) επικράτησε δια της λόγχης εκδιώκουσα τον βάρβαρον κατακτητήν, τον οποίον πατεί επί του στήθους...". Ο δε Ξ. Στρατηγός έλεγε: "Τοιούτον υπήρξε το τέλος της κεμαλικής στρατιάς, η δε πλήρης διάλυσις και των εναπομεινάντων λειψάνων της δε θα βραδύνει να επέλθει".

Στις 10 Ιουλίου 1921, με διαταγή του Στρατηγείου Μικράς Ασίας, λόγω της απομάκρυνσης των τουρκικών μεραρχιών ή και από ανησυχία για νέο αιφνιδιασμό τερματίστηκε η καταδίωξη των δυνάμεων του Κεμάλ. Στις 4 και στις 9 Ιουλίου είχαν χαθεί δύο μεγάλες ευκαιρίες για καταδίωξη και, πιθανότατα, για εξόντωση των τουρκικών δυνάμεων. Ανάλογες ευκαιρίες δεν δόθηκαν ως το τέλος του πολέμου...
Το Πολεμικό Συμβούλιο της Κιουτάχειας (15/7/1921)
Στις 15 Ιουλίου 1921 συγκλήθηκε στην Κιουτάχεια Πολεμικό Συμβούλιο υπό την προεδρία του βασιλιά Κωνσταντίνου. Συμμετείχαν, ο πρωθυπουργός Γούναρης, ο υπουργός Στρατιωτικών Θεοτόκης, ο αρχηγός της Στρατιάς Μικράς Ασίας (ΣΜΑ) Παπούλας, ο αρχηγός της Επιτελικής Υπηρεσίας Στρατού (ΕΥΣ) Δούσμανης, ο υπαρχηγός ΕΥΣ και σύνδεσμος της κυβέρνησης στο ΣΜΑ Ξ. Στρατηγός και ο Επιτελάρχης ΣΜΑ Πάλλης.
Δημήτριος Γούναρης
Ο Γούναρης, αφού εξήγησε τον σκοπό της σύγκλησης του συμβουλίου ρώτησε αν έχει επιτευχθεί η εκμηδένιση των Τούρκων σε τέτοιο βαθμό, ώστε να κηρύξει περαιωμένο τον αγώνα, να προβεί σε αποστράτευση των εφέδρων και σε μονομερή ρύθμιση της κατάστασης. Από πλευράς στρατιωτικών απάντησε ο Πάλλης, που είπε ότι ο τουρκικός στρατός έχει υποστεί μεγάλες απώλειες και βρισκόταν σε κατάσταση αποσύνθεσης, αλλά όχι εκμηδένισης. Όταν ο Γούναρης ρώτησε πώς μπορεί να επιτευχθεί η εκμηδένιση έλαβε την απάντηση ότι αυτό μπορούσε να γίνει με συνέχιση των επιχειρήσεων μέχρι την Άγκυρα και ακόμα πιο πέρα, ως τον ποταμό Άλυ, 60 χιλιόμετρα ανατολικά της Άγκυρας. Ο Θεοτόκης είπε στον Δούσμανη όταν το άκουσε: "Εσύ θέλεις σιγά σιγά να φθάσουμε ως την Περσία".
Τελικά, η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία έλαβε την πιο σημαντική απόφαση της νεότερης ελληνικής ιστορίας: να προχωρήσει η ΣΜΑ στα ενδότερα της Μικράς Ασίας, παρά το μεγάλο ρίσκο και τις τεράστιες δυσχέρειες. Το Αφιόν Καραχισάρ, όπου είχε φτάσει ο Ελληνικός Στρατός απείχε 482 χλμ. από τη Σμύρνη και άλλα 250 από την Άγκυρα! Αναφερόμαστε βέβαια σε ό,τι ίσχυε το 1921-22.

Κωνσταντίνος, Ξενοφών Στρατηγός και ένας αξιωματικός στο κατάστρωμα του πλοίου 'Λήμνος΄το 1921
Ο Αντισυνταγματάρχης Σπυρίδων ήταν επιφυλακτικός για το αν θα μπορούσε να επιτευχθεί ο εφοδιασμός της Στρατιάς. Μεγάλο πρόβλημα ήταν και η δυσχέρεια στις επικοινωνίες. Ο Κωνσταντίνος, σκιά του παλιού εαυτού του, δεν πήρε ενεργό μέρος στη συζήτηση, έδειχνε όμως διστακτικός για την επιτυχία της σχεδιαζόμενης επιχείρησης. Αναφανδόν υπέρ της άμεσης προέλασης τάχθηκαν οι Γούναρης, Θεοτόκης και Στρατηγός, όπως και ο Δούσμανης, που είχε αντιρρήσεις για επιμέρους στοιχεία του σχεδίου.
Ο Δούσμανης υποστήριξε πως ο Κεμάλ, πιθανώς θα παρέτασσε τον στρατό του δυτικά του Σαγγαρίου στη γραμμή Καρτάλ Τεπέ - Μουχαλίτς - κοιλάδα Πουρσάκ - Σιβρί Χισάρ. Ο Παπούλας είπε ότι "ο εχθρός δεν θα σταθεί πουθενά και θα φύγει ανατολικά του ποταμού". Ο Δούσμανης τον προειδοποίησε ότι "εάν ο εχθρός ξεφύγει πάλι θα είναι λάθος σου". Ο Κωνσταντίνος παρατήρησε ότι "ο εχθρός για να πιαστεί πρέπει να θέλει και να σταθεί". Το Επιτελείο της ΣΜΑ υπέβαλε υπόμνημα προς το Συμβούλιο.

Βίκτωρ Δούσμανης
Η αοριστία του υπομνήματος της ΣΜΑ όμως, επέτρεψε στον Παπούλα και τους πολιτικούς, να πιστεύουν διαφορετικά πράγματα για την προτεινόμενη επιχείρηση.
Οι πολιτικοί είχαν μεγάλες ελπίδες ότι ο Κεμάλ θα συντριβεί. Ο Θεοτόκης είπε στον Βρετανό στρατιωτικό ακόλουθο, ότι "σε τρεις εβδομάδες, θα έπαιρναν μαζί το τσάι τους στην Άγκυρα". Ο Παπούλας δέχτηκε να γίνει η εκστρατεία, αν και είχε επιφυλάξεις. Οι Γούναρης και Θεοτόκης είχαν πειστεί από τον Ξ. Στρατηγό για την επιτυχία της εκστρατείας. Ο Πολύμερος Μοσχοβίτης, απόστρατος Ταγματάρχης Πυροβολικού έγραψε στο "Έθνος" την 1η Ιουλίου 1930 ότι η ευθύνη για την εκστρατεία της Άγκυρας ανήκει στον Ξ. Στρατηγό, που έπεισε τον Γούναρη ο οποίος δεν έβλεπε άλλη λύση. Αλλά και ο Κλεάνθης Μπουλαλάς γράφει ότι ο Στρατηγός επηρέασε με τις γοητευτικές περιγραφές του τους πολιτικούς. Είχε πάρει μέρος και στους Βαλκανικούς Πολέμους ως Επιτελάρχης. Τώρα όμως έλειπε ένα βασικό μέλος εκείνου του Επιτελείου: ο Ιωάννης Μεταξάς.
Ο Νικόλαος Θεοτόκης
Ο Παπούλας, ο οποίος δεν δικάστηκε ποτέ (αντί γι' αυτόν δικάστηκε, καταδικάστηκε και εκτελέστηκε ο, για μικρό χρονικό διάστημα, διάδοχός του Χατζηανέστης), δέχτηκε να εκτελέσει μια εκστρατεία στην οποία δεν πίστευε, αντί να παραιτηθεί. Αργότερα, δικαιολογήθηκε λέγοντας ότι τυχόν παραίτησή του θα οδηγούσε σε πτώση του ηθικού της Στρατιάς.
Ο Π. Μοσχοβίτης γράφει: "Ο διοικητής Στρατιάς Παπούλας βεβαίως απέστεργε (=απέρριπτε) μίαν επιχείρησιν προς Άγκυραν...
Η Στρατιά αποδέχεται μίαν επιδρομήν προς την Άγκυραν, ως προς την κυβερνητικήν επιμονήν".
Μικρασιατική εκστρατεία, Έλληνες στρατιώτες βοηθούν Τούρκο αιχμάλωτο
Αλλά και ο καθένας από όσους συμμετείχαν στο Πολεμικό Συμβούλιο είχε τη δική του προσδοκία από την εκστρατεία αυτή. Οι Θεοτόκης και Παπούλας θεωρούσαν ότι επρόκειτο για μια μεγάλη επιδρομή: η ΣΜΑ προελαύνει ως την Άγκυρα καταστρέφει τις υποδομές του εχθρού και επιστρέφει στη γραμμή Αφιόν Καραχισάρ - Εσκί Σεχίρ. Οι Δούσμανης και Πάλλης σχεδίαζαν μετά την κατάληψη της Άγκυρας, να προχωρήσει η ΣΜΑ ανατολικότερα, ως τον ποταμό Άλυ, και μάλιστα για αρκετό χρόνο, ώστε να αναγκαστεί ο Κεμάλ να υπογράψει ειρήνη. Ο Ξ. Στρατηγός υποστήριζε την προσάρτηση όλης της Δυτικής Μικράς Ασίας με οροθετική γραμμή από την Ποντοηράκλεια της Μαύρης Θάλασσας, ως την Αττάλεια στη Μεσόγειο. Επρόκειτο για αντιγραφή μελέτης του Ιωάννη Μεταξά, από το 1914! Ο Γούναρης ήθελε την καταστροφή του εχθρικού στρατού, την κατάληψη της Άγκυρας και τον εξαναγκασμό του Κεμάλ σε υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών ή μίας ανάλογης, για να προσαρτηθούν στην Ελλάδα τα εδάφη που θα αναφέρονταν σε αυτήν, να απολυθούν οι επίστρατοι και να μειωθεί το τεράστιο οικονομικό και κοινωνικό κόστος του κράτους. Φάνηκε όμως ότι κανείς δεν υπολόγιζε τις μεγάλες αποστάσεις, την κόπωση των στρατιωτών μας και τις εδαφικές - κλιματικές συνθήκες της περιοχής.

Ο Αναστάσιος Παπούλας στη Μικρά Ασία
Ο Παπούλας, μετά τη λήξη του Συμβουλίου και την αποχώρηση των επισήμων εκφραζόταν έντονα κατά της κυβέρνησης και του Συνταγματάρχη Πτολεμαίου Σαρηγιάννη, μέλους του Επιτελείου του ,που τον άσκησαν πίεση (;), να δεχτεί την εκστρατεία. Είπε μάλιστα στον Αντισυνταγματάρχη Σπυρίδωνα, ότι ο Κωνσταντίνος είχε επιφυλάξεις για την εκστρατεία τις οποίες δεν εξέφρασε. Ο Σπυρίδων γράφει ότι ο Παπούλας δέχτηκε την εκστρατεία για να μην χάσει τη θέση του (χαρακτηριζόταν άλλωστε από φιλαυτία και φιλαρχία), ενώ ο Πάλλης, από αστική ευγένεια και γιατί δεν ήθελε να έρθει σε κόντρα με την κυβέρνηση.
Έλληνες στρατιώτες στο Κάλε Γκρότο
Μετά τη λήξη του Συμβουλίου, ο Κωνσταντίνος είχε συνάντηση με τον Μητροπολίτη Εφέσου. Όταν αυτός τον ρώτησε αν αποφάσισε την εκστρατεία, εκνευρισμένος ο Κωνσταντίνος απάντησε: "Εγώ ουδέν αποφάσισα! Δεν είμαι αρμόδιος! Δύνασθε (=μπορείτε) να ερωτήσετε απ' έξω εκείνους που κυβερνούν". Ο Κωνσταντίνος, παρά τις όποιες αντιρρήσεις του δεν ήταν αντίθετος προς την εκστρατεία. Πλέον λειτουργούσε ως "ανεύθυνος άρχοντας". Στήριξε όμως την κυβέρνηση για να μην δυσαρεστήσει τον Βρετανό πρωθυπουργό Lloyd George που επιθυμούσε συνέχιση της εκστρατείας και συντριβή του Κεμάλ. Παράλληλα είχε την κρυφή ελπίδα ότι τυχόν επιτυχία της επιχείρησης, θα άλλαζε τη γνώμη των Δυτικών γι' αυτόν.
Στη "Δίκη των έξι", ο Πάλλης είπε ότι την εκστρατεία την αποφάσισαν οι: Κωνσταντίνος, Γούναρης, Θεοτόκης και Δούσμανης. Δεν αναφέρθηκε όμως στον φίλο του Ξ. Στρατηγό, κατηγορούμενο, που τελικά τιμωρήθηκε, με ισόβια. «Η Στρατιά ήταν σύμφωνη μέχρι την Σαγγαρίου προέλαση. Για την πέρα του Σαγγαρίου υπεύθυνοι ήταν οι μετέχοντες στο Πολεμικό Συμβούλιο» είπε, αλλά τόνισε, πως η εκστρατεία προς την Άγκυρα ήταν αναγκαία!
Ο Συνταγματάρχης Σαρηγιάννης ρωτήθηκε το 1922 από τον Στρατηγό Μαζαράκη, αν είχε εισηγηθεί την "ακατανόητη" εκστρατεία προς την Άγκυρα ή αν συμφωνούσε με αυτή. Ο Σαρηγιάννης είπε ότι ήταν αντίθετος, αλλά συμφώνησε μετά από πιέσεις του Ξ. Στρατηγού! Ο Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος, άριστος γνώστης και της συγκεκριμένης περιόδου χαρακτηρίζει ως πολύ περίεργη προσωπικότητα τον Σαρηγιάννη. Είναι χαρακτηριστικό, ότι στα χρόνια της Κατοχής εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ και έγινε υποδιοικητής του, με διοικητή τον Στέφανο Σαράφη...

Πτολεμαίος Σαρηγιάννης
Ο Παπούλας μίλησε ελάχιστα στο Πολεμικό Συμβούλιο. Εκεί τη Στρατιά "εκπροσώπησε" ουσιαστικά ο Πάλλης. Μετά τη λήψη της απόφασης, ο Πάλλης ζήτησε πίστωση χρόνου από την πολιτική ηγεσία για να "ρυθμίσει" τη νέα γραμμή ανεφοδιασμού. Επρόκειτο για μοιραία κίνηση, γιατί έδωσε περιθώριο στους Τούρκους να ανασυγκροτηθούν. Και στη συνέχεια όμως επέμενε ότι ήταν εφικτή η παραμονή ελληνικών στρατευμάτων στην Άγκυρα και πέρα από αυτή (!), μέχρι να υπογράψει ο Κεμάλ ειρήνη. Ο Παπούλας είχε διαβλέψει τους κινδύνους μιας τέτοιας εκστρατείας, αλλά η φιλοδοξία, η αρχομανία του και η "υποχρέωση" που είχε προς την κυβέρνηση, τον έκαναν να συμφωνήσει με αυτήν. Ο Πάλλης υποτίμησε τον παράγοντα χρόνο και την ικανότητα αντίστασης των Τούρκων.
Κωνσταντίνος Πάλλης
Ο Αλέξης Τσίτσιος θεωρεί ότι για τη θέση του Επιτελάρχη κατάλληλος ήταν ο Υποστράτηγος Γουβέλης. Είχε μεγάλη εμπειρία και το θάρρος να προστατέψει τη ΣΜΑ από πολιτικές - πολιτειακές παρεμβάσεις. Όμως είχε τεθεί σε διαθεσιμότητα.
Φαίνεται, ότι η απόφαση της 15ης Ιουλίου 1921 ήταν ειλημμένη από τους Γούναρη, Θεοτόκη και Ξ. Στρατηγό. Με την ανοχή του Κωνσταντίνου και τη σύμφωνη γνώμη του Δούσμανη επιβλήθηκε στο Συμβούλιο, το οποίο έγινε περισσότερο για να καμφθούν οι όποιες αντιδράσεις του Παπούλα, να υπάρχει η επίφαση νομιμότητας και ομοφωνίας, αλλά και επιμερισμός των ευθυνών σε περίπτωση αποτυχίας.
Επίλογος
Όπως προκύπτει από όσα αναφέραμε, στο πιο κρίσιμο, ίσως Πολεμικό Συμβούλιο της νεότερης ελληνικής ιστορίας έγιναν τραγικά λάθη. Συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν ανώριμους και ανεύθυνους πολίτες και όχι πολιτικούς ηγέτες και κορυφαίους στρατιωτικούς, οδήγησαν αναπόφευκτα στη μικρασιατική καταστροφή. Οι Έλληνες στρατιώτες έδειξαν απαράμιλλη γενναιότητα και αυτοθυσία. Δεν αρκούσαν όμως. Τα λόγια του Κεμάλ προς τον Βενιζέλο στην Άγκυρα, το 1930 είναι αποκαλυπτικά: "Ουδείς στρατός ηδύνατο να καταβάλλει εις την Μικράν Ασίαν την προσπάθειαν ην (=την οποίαν) κατέβαλλεν ο Ελληνικός Στρατός".
Έλληνες στρατιώτες πολεμούν στη μάχη του ποταμού Γκεντίζ
Και δυστυχώς, δεν κάθισαν στο εδώλιο αυτοί που έπρεπε, ενώ και οι θιασώτες της εκστρατείας, όπως είπε κι ο Στρατηγός Μαζαράκης, εκ των υστέρων διατείνονταν ότι ήταν εναντίον της και με φτηνές δικαιολογίες προσπαθούσαν να γλιτώσουν τυχόν τιμωρία τους…
Βασική πηγή του άρθρου ήταν το βιβλίο του Αλέξη Τσίτσιου "1921 ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΟΙ ΜΑΧΗΤΕΣ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΣΘΕΙΣΕΣ ΝΙΚΕΣ", ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΟΡΔΙΟΣ, Μάρτιος 2024.
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ