Ο αυτονομιακός αγώνας των Βορειοηπειρωτών - Ο ανεπιθύμητος Πρίγκιπας Wied, οι σκληρές μάχες με τους Αλβανούς, το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας και η κατάληψη της Βορείου Ηπείρου για δεύτερη φορά από τον Ελληνικό Στρατό - Απόρρητα ιταλικά τηλεγραφήματα που αποκαλύπτουν πώς Ιταλοί και Αυστριακοί δημιούργησαν την Αλβανία
Στις αρχές Ιανουαρίου 1914, η κατάσταση στη Βόρεια Ήπειρο άρχισε να εκτραχύνεται, καθώς αλβανικές συμμορίες έκαναν επιθέσεις εναντίον Ελλήνων. Η «Επιτροπή Εθνικής Αμύνης του Αργυροκάστρου», με Πρόεδρο τον Μητροπολίτη Αργυροκάστρου και Τεπελενίου Βασίλειο αποφάσισε τη σύγκληση Πανηπειρωτικού Συνεδρίου στις 30 Ιανουαρίου 1914 στο Αργυρόκαστρο με σχετική εγκύκλιο – έκκληση προς τις Επιτροπές Αμύνης όλης της Ηπείρου.
Στις 14 Ιανουαρίου 1914 σε εκτενή επιστολή προς τους υπόλοιπους Έλληνες ο θρυλικός Χιμαριώτης Σπυρομήλιος ζητά τη βοήθειά τους. Από τη μακροσκελή αυτή επιστολή θα παραθέσουμε δύο αποσπάσματα. Από το πρώτο φαίνεται ξεκάθαρα ότι ο Σπυρομήλιος αναφέρεται στα σοβαρά λάθη που έγιναν κατά τον καθορισμό των συνόρων μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και σε αλβανικές πόλεις που δόθηκαν στη Σερβία: «...Όλα τα βαλκανικά κράτη εκαρπώθησαν τους τόπους τους οποίους το θηρίον (η Οθωμανική Αυτοκρατορία) είχεν εις τους όνυχάς του επί πέντε αιώνας. Πολλά τούτων (ενν. τα κράτη) έλαβον και τόπους μη ανήκοντας εις αυτά.
Χάρτης της Ηπείρου
Η Βουλγαρία έλαβε την Θράκην. Η Σερβία πόλεις Μακεδονικάς μη ανηκούσας αυτή (π.χ. Μοναστήρι), αλλά και πόλεις Αλβανικάς καθαρώς. Την Γιάκοβαν, την Πρισρένην, την Πρίστιναν, την Δίβραν. Η Ελλάς μόνον δεν πρέπει να λάβει τας Ελληνικάς νήσους και την Ελληνικήν Ήπειρον. Διατί; Διότι πρέπει η Τουρκία να εξασφαλίσει την Ασίαν και η Αλβανία να δυνηθεί (μπορέσει) να ζήσει...» (οι παρενθέσεις έχουν στοιχεία που προσθέσαμεε εμείς).
Ένοπλοι Αλβανοί τον Ιούνιο του 1914
Στη συνέχεια, ο Σπυρομήλιος γράφει, μεταξύ άλλων: «...ζητώ τους Έλληνας πολεμιστάς, όσοι την πίστιν και την πατρίδαν υπηρέτησαν εις διαφόρους περιστάσεις, τους Μακεδονομάχους συντρόφους μου, τους γενναίους Κρήτας, τους αετούς της Ρούμελης και τους λεβέντες του Μοριά. Ζητώ την συνδρομήν του Πανελληνίου δια 200 χιλιάδας Ελλήνων (Βορειοηπειρωτών) τους οποίους ασπλάχνως θυσιάζει η διπλωματία. Ζητώ βοήθειαν όχι δι' ημάς και τα σαρκία μας, αλλά δια το Έθνος, το οποίον μόνον με Ακροκεραύνεια (Όρη), με Τεπελένι, με Κορυτσάν είναι ασφαλές, είναι ισχυρόν, είναι μέγα». Και κλείνει ως εξής: «Αι κυβερνήσεις ρυθμίζουσι τα του Κράτους κατά την κρίσιν και αντίληψιν αυτών. Αι κυβερνήσεις δεν κυβερνώσι την Εθνικήν ψυχήν, διότι η εθνική ψυχή βλέπει και δρα καλύτερον αυτών. Αι κυβερνήσεις έρχονται και παρέρχονται...».
Την ίδια περίοδο, ο Βενιζέλος αποφάσισε την αντικατάσταση του Ηπειρώτη, στην καταγωγή, Διοικητή του Ε΄ Σώματος Στρατού Αντιστράτηγου Παναγιώτη Δαγκλή, με τον Υποστράτηγο Αναστάσιο Παπούλα (Αρχιστράτηγο της Στρατιάς Μικράς Ασίας ως τον Μάιο του 1922) μετά από αξίωση των Μεγάλων Δυνάμεων. Επίσης εκδόθηκε μια εγκύκλιος της Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου προς τους Διοικητικούς Επιτρόπους Περιφέρειας, με την οποία κοινοποιούνταν οι εξής οδηγίες, για ομαλή εκκένωση της Ηπείρου από τον Ελληνικό Στρατό: α) να επιδιωχθεί, αν ήταν δυνατό, η συνδιαλλαγή Ελλήνων και Αλβανών, β) να σταματήσει ο αφοπλισμός των Αλβανών και να επιστραφούν τα όπλα που τους είχαν αφαιρεθεί, γ) να απαγορευτεί η κυκλοφορία (Ελλήνων) ατάκτων και να αφοπλιστούν οι ήδη υπάρχοντες, δ) να καταδιωχθεί οποιαδήποτε παράνομη ενέργεια κατά των Αλβανών και ε) να απαγορευτεί η είσοδος ανταρτών ή εθελοντικών σωμάτων στην Ήπειρο. Αυτή η εγκύκλιος προκάλεσε τεράστιες αντιδράσεις όχι μόνο στην Ήπειρο, αλλά και στην υπόλοιπη Ελλάδα.
Μέλη της Διεθνούς Δύναμης που είχε σταλεί στην Αλβανία το 1914
Σχετικές είναι οι επιστολές προς τον Βασιλιά Κωνσταντίνο (εντύπωση προκαλεί η μη κοινοποίησή τους στον Βενιζέλο) των Χιμαριωτών (24/1/1914), του Σπύρου Σπυρομήλιου (25/1/1914) και της Εθνικής Αμύνης Δελβίνου (25/1/1914). Πίστευαν ότι μόνο ο βασιλιάς μπορούσε να τους σώσει.
Οι "Μεγάλες Δυνάμεις" όμως, όχι μόνο δεν συγκινήθηκαν, αλλά προχώρησαν σε ωμό εκβιασμό εναντίον της Ελλάδας. Στις 31 Ιανουαρίου 1914 επιδόθηκε στην κυβέρνηση διπλωματική διακοίνωση που υπογράφεται από τους πρεσβευτές των εξής χωρών: Γερμανίας, Αυστροουγγαρίας, Γαλλίας, Μ. Βρετανίας, Ιταλίας και (τσαρικής) Ρωσίας. Για την ιστορία, αυτοί ήταν αντίστοιχα οι: Κουάτ, Σιλάσι, Ντοβίλ, Έλιοτ, Μποσδάρι και Πρίγκιπας Ντεμίντοφ. Παραθέτουμε, ίσως για πρώτη φορά στο διαδίκτυο, το επίμαχο εκβιαστικό απόσπασμα της νότας (διπλωματικής διακοίνωσης) των Ευρωπαίων: «Η οριστική τη Ελλάδι παραχώρησις των νήσων, ας αι εξ(ι) Δυνάμεις απεφάσισαν να επαφήσωσιν εις την κατοχήν της, δεν θα καταστεί πραγματική ειμή (παρά μόνο) όταν τα Ελληνικά στρατεύματα εκκενώσωσι τα τη Αλβανία παραχωρηθέντα εδάφη δυνάμει του της Φλωρεντίας Πρωτοκόλλου της 17ης Δεκεμβρίου 1913, όπερ συνάπτεται ώδε, ως και την νήσον Σάσωνα, και όταν η Ελληνική Κυβέρνησις ρητώς υποσχεθεί ότι ουδεμίαν θ' αντιτάξει αντίστασιν και ότι δεν θα υποστηρίξει ή θα ενθαρρύνει αμέσως ή εμμέσως ουδενός είδους αντίστασιν κατά του υπό των εξ Δυνάμεων καθιδρυθέντος εν τη μεσημβρινή Αλβανία καθεστώτος...».
Η εκκένωση θα ξεκινούσε από τον καζά της Κορυτσάς και τη Σάσωνα την 1/3/1914 (νέο ημερολόγιο) και θα ολοκληρωνόταν στον Καζά του Δέλβινου, στις 31/3/1914.
Η Ελληνική Κυβέρνηση στην απάντησή της, που υπογράφεται από τον Υπουργό Εξωτερικών Γεώργιο Στρέιτ υπόσχεται ότι καθώς λόγω του Συντάγματος απαγορεύεται η εκχώρηση ελληνικού εδάφους, θα φέρει σύντομα νόμο στη Βουλή για την παράδοση της Σάσωνος στην Αλβανία, κάτι που έγινε.
Η μόνη προσπάθεια για αλλαγή στις απαιτήσεις των Ευρωπαίων ήταν η παράκληση να δοθούν στην Ελλάδα χωριά της κοιλάδας του Αργυροκάστρου, για εθνολογικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς λόγους με ταυτόχρονη επέκταση της αλβανικής ακτής, ως το ακρωτήριο Παναγιά και τη χορήγηση στη γειτονική χώρα του ποσού των 2.500.000 φράγκων. Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν έγινε δεκτό, δεν εντοπίσαμε καν την απάντηση των Μεγάλων Δυνάμεων, αν ποτέ υπήρξε βέβαια...
Αυτόνομη Βόρεια Ήπειρος, γραμματόσημο
Και επειδή γράφονται πολλά για το πόσοι ήταν το 1914 οι Έλληνες της Βορείου Ηπείρου, σύμφωνα με ΠΙΝΑΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΛΒΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ Β. ΗΠΕΙΡΟΥ ΜΕΧΡΙ 28/4/1914, της ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΘΝΟΛΟΓΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ, σε σύνολο 217.922 κατοίκων, 137.397 ήταν Έλληνες και 80.525 Αλβανοί (Καζάδες Κορυτσάς, Σταρόβου, ο μόνος στον οποίο υπερτερούσαν αριθμητικά οι Αλβανοί, Κολώνιας, Αργυροκάστρου, Χιμάρας, Δελβίνου, Λεσκοβικίου, Τεπελενίου και Πρεμετής). Σε ποσοστά, 63% των κατοίκων ήταν Έλληνες και 37% Αλβανοί. Τα στοιχεία, με όλες τις πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά υπάρχουν αναλυτικά στο βιβλίο του ΒΑΣ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ, «ΒΟΡΕΙΟΣ ΗΠΕΙΡΟΣ, Η συνεχιζόμενη εθνική τραγωδία», σελ. 245-259 και είναι φυσικά στη διάθεση του protothema.gr.
Για την ίδρυση του αλβανικού κράτους, ο Δανός Frοnz de Sessen, στρατιωτικός ανταποκριτής της γαλλικής εφημερίδας "Le Temps", σε διάλεξη που έδωσε στο Λονδίνο στις 30/3/1914 είπε και τα εξής: «Όλα τα βαλκανικά έθνη κατόπιν μεγάλων θυσιών, έχοντας να αντιμετωπίσουν όχι μόνο την Τουρκία, αλλά πολλές φορές και αυτές τις Μ. Δυνάμεις πέτυχαν την ανεξαρτησία τους. Αντίθετα, το ανύπαρκτο έθνος των Αλβανών, χωρίς την ελάχιστη από μέρους του θυσία, όχι μόνο δεν ζήτησε, αλλά ούτε διανοήθηκε ποτέ την ανεξαρτησία η οποία στάλθηκε από το Λονδίνο (ενν. την Πρεσβευτική Διάσκεψη)... ». Το βέβαιο είναι ότι οι Αλβανοί, όχι μόνο ουδέποτε διανοήθηκαν την ανεξαρτησία τους, αλλά και φοβούνταν οποιαδήποτε μεταβολή του καθεστώτος. Είναι γεγονός λοιπόν ότι για τον σχηματισμό αυτού του τεχνητού κράτους ευθύνονται οι Μεγάλες Δυνάμεις και προπαντός η Ιταλία και η Αυστρία (Β. Γεωργίου, ό.π., σελ. 220).
Η ανακήρυξη της Αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου
Οι Βορειοηπειρώτες, απογοητευμένοι αποφάσισαν ότι μοναδική λύση είναι η ανακήρυξη της αυτονομίας τους. Ιδιαίτερα, όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις αγνόησαν την έντονη διαμαρτυρία της Πανηπειρωτικής Συνέλευσης (Αργυρόκαστρο 9/22 Φεβρουαρίου 1914), ο Γεώργιος Χρηστάκης Ζωγράφος, από το Κεστοράτι Αργυροκάστρου, πρώην Υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας ανακήρυξε στο Αργυρόκαστρο, στις 15/28 Φεβρουαρίου την «Αυτόνομη Δημοκρατία της Βορείου Ηπείρου», τονίζοντας στην προκήρυξή της, ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν αρνηθεί την αυτονομία εντός του αλβανικού κράτους και δεν έδωσαν καμία εγγύηση για τα στοιχειώδη ανθρώπινα δικαιώματά τους.
Γεώργιος Χρηστάκης Ζωγράφος
Ενδεικτικό είναι το παρακάτω απόσπασμα, στο οποίο βέβαια γίνεται λόγος για ανεξαρτησία της Βορείου Ηπείρου.
«Ἠπειρῶται,
ἡ ἐν Ἀργυροκάστρῳ συνελθούσα Συντακτική Συνέλευσις τῶν ἀντιπροσώπων, οὓς ὁμοφώνως ἀνέδειξεν ἡ γνώμη τοῦ Λαοῦ, ἀνεκύρηξεν τὴν ἵδρυσην τῆς Αὐτονόμου Πολιτείας τῆς Βορείου Ἠπείρου, ἀποτελεσθησομένη ἐκ τῶν Ἐπαρχιῶν τὰς ὁποίας ἐξαναγκάζεται ὅπως ἐγκαταλίπῃ ὁ Ἑλληνικὸς Στρατός... Ἡ Βόρειος Ἤπειρος κηρύσσει τὴν ἀνεξαρτησίαν της καὶ προσκαλεῖ τοὺς πολίτας της ὅπως ὑποβαλλόμενοι εἰς πᾶσαν θυσίαν προασπίσωσι τὴν ἀκεραιότητα τοῦ ἐδάφους καὶ τὰς ἐλευθερίας της, ἀπὸ πάσης προσβολῆς.
— Ἡ Προσωρινὴ Κυβέρνησις, ὁ Πρόεδρος Γεώργιος Χρηστάκης-Ζωγράφος»
Εκτός από τον Ζωγράφο, την προκήρυξη υπογράφουν και οι Μητροπολίτες Δρυϊνουπόλεως Βασίλειος, Κορυτσάς Γερμανό και Βελλάς και Κονίτσης Σπυρίδωνα. Αργότερα ορίστηκαν και οι εξής, ως Υπουργοί: Αλέξανδρος Καραπάνος, Εξωτερικών, Ιωάννης Παρμενίδης, Οικονομικών, Δημήτριος Δούλης, Αντισυνταγματάρχης, Στρατιωτικών και ο Μητροπολίτης Δρυϊνουπόλεως Βασίλειος, Παιδείας και Θρησκευμάτων.
Ο Δημήτριος Δούλης
Είναι χαρακτηριστικό, ότι αρχικά, η θέση του Υπουργού Στρατιωτικών προτάθηκε στον Στρατηγό Π. Δαγκλή, ο οποίος όμως δεν τη δέχτηκε. Ακολούθως έγινε πρόταση στον καταγόμενο από τη Νίβιτσα Δρόπολης Δημήτριο Δούλη, που δέχτηκε με μεγάλη ικανοποίηση τη θέση.
Η απάντηση που έδωσε στην πρόταση που του διαβιβάστηκε μέσω του Μητροπολίτη Δρυϊνουπόλεως και Αργυροκάστρου ήταν η εξής: «Ευγνωμονώ δια προτίμησιν, δηλώ ότι τούτο ήτο το όνειρο της ζωής μου, ν’ αποθάνω δια την γενέτειραν. Τιθέμενος διαταγάς σας, παρακαλώ επισπεύσατε ενέργειαν. Τούτο επιβάλλει συμφέρον Πατρίδος».
Εξώφυλλο περιοδικού με διάφορους 'τύπους' ΄Αλβανών, το 1914
Ο Ζωγράφος κοινοποίησε στις Μεγάλες Δυνάμεις την ανακήρυξη της Αυτόνομης Δημοκρατίας Βορείου Ηπείρου και ενημέρωσε ότι θα υπήρχαν ένοπλες συγκρούσεις με την αλβανική Χωροφυλακή, που μόλις είχε ιδρυθεί, σε περίπτωση προσπάθειας εισόδου της στα βορειοηπειρωτικά εδάφη (Αργυρόκαστρο, Χιμάρα, Δέλβινο, Άγιοι Σαράντα, Ερσέκα). Η ευρύτερη περιοχή της Κορυτσάς, αν και ανήκει στη Βόρειο Ήπειρο, δεν περιλήφθηκε αρχικά στο αυτόνομο κράτος.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση, καθώς άφηνε ουσιαστικά εκτεθειμένους τους Βορειοηπειρώτες σε πολλούς κινδύνους, χωρίς καμία εγγύηση. Στις 9 Μαρτίου 1914 (νέο ημερολόγιο), τα ελληνικά πλοία «Αλφειός» και «Ευρώτας» απέκλεισαν το λιμάνι των Αγίων Σαράντα, ενώ ο Βενιζέλος απαγόρευσε λίγες μέρες αργότερα συλλαλητήρια για τη Βόρειο Ήπειρο στην Αθήνα.
Την 1η Μαρτίου 1914 ο Συνταγματάρχης Αλέξανδρος Κοντούλης παρέδωσε στην αλβανική Χωροφυλακή την Κορυτσά, τη Μοσχόπολη και το Λεσκοβίκι. Η ενέργειά του αποδοκιμάστηκε έντονα στην Ελλάδα και αποτέλεσε στίγμα για τον ίδιο στην υπόλοιπη ζωή του. Ο Παπούλας στο Αργυρόκαστρο ήταν πιο επιφυλακτικός. Τελικά και αυτός υπάκουσε στις διαταγές. Αμέσως μετά ξέσπασαν σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ Βορειοηπειρωτών και εθελοντών από την υπόλοιπη Ελλάδα και Αλβανών χωροφυλάκων και ατάκτων. Υπήρξαν περιπτώσεις που άνδρες του Ελληνικού Στρατού φέρθηκαν απάνθρωπα σε Βορειοηπειρώτες επαναστάτες (Κ.Α. Βακαλόπουλος, «ΗΠΕΙΡΟΣ», σελ. 805), για να τηρηθούν οι αποφάσεις των «Μεγάλων Δυνάμεων».
Εύλογα, οι Βορειοηπειρώτες αισθάνονταν διπλά προδομένοι από την ίδια τους την πατρίδα… Πρωταγωνιστικό ρόλο και στον Βορειοηπειρωτικό Αγώνα είχαν οι Κρητικοί (Τσόντος, Βάρδας και Παύλος Γύπαρης) και οι Μανιάτες. Σύντομα τους ακολούθησαν Αιτωλοακαρνάνες, Θεσσαλοί, Μακεδόνες, Επτανήσιοι, οι υπόλοιποι Πελοποννήσιοι, Ρουμελιώτες, Αθηναίοι, Αιγαιοπελαγίτες, ακόμα και οι Κύπριοι. Συγκροτήθηκαν «Ιεροί Λόχοι», που έδωσαν σκληρές μάχες με Αλβανούς και Ολλανδούς αξιωματικούς, οι οποίοι είχαν σταλεί από τους Ευρωπαίους στο νεοσύστατο κράτος. Καθώς οι μάχες συνεχίζονταν και οι ελληνικές δυνάμεις κέρδιζαν έδαφος, οι Αλβανοί, καθοδηγούμενοι από τις Μεγάλες Δυνάμεις, αναγκάστηκαν να υπογράψουν στις 4/17 Μαΐου 1914 το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας.
Σύμφωνα με αυτό, η Βόρεια Ήπειρος αποκτούσε επίσημα την αυτονομία της, υπό την αιγίδα του πρίγκιπα Wied της Αλβανίας, ο οποίος όμως δεν είχε ουσιαστικές αρμοδιότητες. Η αλβανική κυβέρνηση θα είχε το δικαίωμα να διορίζει και να απολύει τους κυβερνήτες και τους ανώτερους υπαλλήλους. Άλλοι όροι της συμφωνίας προέβλεπαν τη στρατολόγηση αυτοχθόνων στη χωροφυλακή, την απαγόρευση παραμονής στρατιωτικών μονάδων αποτελούμενων από μη ντόπιους στην περιοχή. Προβλέπονταν επίσης, η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στα σχολεία, αν και στις τρεις πρώτες τάξεις η αλβανική θα διδάσκονταν παράλληλα με την ελληνική. Η θρησκευτική διδασκαλία, όμως, θα γίνονταν μόνο στα ελληνικά. Οι Μεγάλες Δυνάμεις θα εγγυόνταν για τη διατήρηση και την εκτέλεση των παραπάνω μέτρων. Το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας, ουσιαστικά δεν εφαρμόστηκε ποτέ από την Αλβανία…
Μετά την υπογραφή του πάντως, η κατάσταση στη Βόρεια Ήπειρο ήταν σαφώς πιο ήρεμη, χωρίς όμως να λείψουν και πάλι οι συγκρούσεις. Τον Ιούλιο, η Κορυτσά και το Τεπελένι πέρασαν στον έλεγχο της «Αυτόνομης Δημοκρατίας». Όμως, στην υπόλοιπη Αλβανία, το χάος ήταν μεγαλύτερο και δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα…
Από τον «πλωτό βασιλιά» Wied στη δεύτερη απελευθέρωση της Βορείου Ηπείρου από τον Ελληνικό Στρατό
Στις 03/01/1914 κλήθηκαν από τους Ευρωπαίους οι ηγέτες των Αλβανών να αποφασίσουν για το νέο τους ηγέτη. Οι τουρκόφιλοι Αλβανοί, με επικεφαλής τον Ισμαήλ Κεμάλ , πρότειναν ομόφωνα για βασιλιά τους, έναν Τούρκο αξιωματικό του Τουρκικού Στρατού, με καταγωγή από την Προύσα: τον Μ. Γκρεμπενέ. Φυσικά, η Διεθνής Επιτροπή Ελέγχου δεν δέχτηκε κάτι τέτοιο. Τον Φεβρουάριο του 1914 η Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου διόρισε τον Γερμανό Αξιωματικό πρίγκιπα Wilhelm Wied ως «βασιλιά της Αλβανίας». Ο Wied, στις 07/03/1914 αποβιβάστηκε στο Δυρράχιο, από το αυστριακό πολεμικό πλοίο στο οποίο επέβαινε. Στην Αλβανία στο μεταξύ το χάος ήταν άνευ προηγουμένου.
Υπήρχαν δύο κυβερνήσεις: μία από τον Ισμαήλ Κεμάλ στην Αυλώνα και μία άλλη, υπό τον ιταλόφιλο Esad Pasha Toptani, με έδρα το Δυρράχιο. Ο Esad επικράτησε τελικά του Κεμάλ. Ο Wied μετά από σύσταση των Μεγάλων Δυνάμεων συγκρότησε κυβέρνηση, με πρωθυπουργό τον Τούρκο αξιωματικό του Τουρκικού Στρατού Turhan Pasha και Υπουργό Στρατιωτικών τον Esad Pasha. Λίγο αργότερα ο Esad επιχείρησε να ανατρέψει τον Wied που σώθηκε την τελευταία στιγμή. Ο Esad συνελήφθη μαζί με τη φρουρά του, με παρέμβαση όμως του Ιταλού βαρόνου Allioti στάλθηκε με συνοδεία Ιταλών και Αυστριακών στη Νεάπολη της Ιταλίας.
Στις 28/05/1915 συγκροτήθηκε νέα κυβέρνηση με επικεφαλής τον Turhan Pasha ξανά και Υπουργό Εσωτερικών τον Adif Pasha Elbasani. Έντρομος, o Wied απ’ όσα γίνονταν, επιβιβάστηκε στο ιταλικό θωρηκτό Misurata που ναυλοχούσε στο λιμάνι του Δυρραχίου και «κυβερνούσε» από εκεί την Αλβανία.
Στο μεταξύ, οι ηγέτες των φατριών, που ελέγχονταν από Τούρκους αξιωματικούς, υποκινούμενοι από τους Νεότουρκους, αποφάσισαν στις 14/06/1914 να εκδιώξουν τον Wied και να αναθέσουν την ηγεσία της Αλβανίας σε Τούρκο ηγεμόνα. Μάλιστα, η τουρκική σημαία υψώθηκε ξανά σε πολλές αλβανικές πόλεις. Ο Βενιζέλος άρχισε πλέον να ανησυχεί σοβαρά για την ασφάλεια των Βορειοηπειρωτών, όχι άδικα, καθώς άτακτα στίφη, από παλιές δυνάμεις του Τουρκικού Στρατού και άνδρες της αλβανικής Χωροφυλακής είχαν εμπλακεί σε σφοδρές συγκρούσεις. Στη διάρκεια αυτών των συγκρούσεων σκοτώθηκε ο Ολλανδός Συνταγματάρχης Thompson, επικεφαλής της στρατιωτικής δύναμης της χώρας του στην Αλβανία. O Wied, στις 03/09/1914 εγκατέλειψε οριστικά την Αλβανία. Στις 17/09/1914 επέστρεψε στο Δυρράχιο, o Esad που ανακηρύχθηκε από τους φανατικούς οπαδούς του πρόεδρος σε ένα κράτος που βρισκόταν σε αναβρασμό.
Ποταμός Μάλικ, σύνορο της Βορείου Ηπείρου, όπου έφτασε ο Ελληνικός Στρατός
Με το ξέσπασμα του A’ Παγκοσμίου Πολέμου και το χάος που επικρατούσε στην Αλβανία, οι Μεγάλες Δυνάμεις φοβούμενες επέκταση των συγκρούσεων στα Νότια Βαλκάνια, που δεν αποφεύχθηκε, έδωσαν τη συγκατάθεσή τους ο Ελληνικός Στρατός να ανακαταλάβει τη Βόρεια Ήπειρο. Η όλη επιχείρηση ανατέθηκε στη θρυλική VIII (8η) Μεραρχία του Ελληνικού Στρατού. Στις 19/10/1914 ξεκίνησε η προέλασή της και τη 1/11/1914 ολοκληρώθηκε, με την απελευθέρωση από ελληνικές δυνάμεις, υπό των Αναστάσιο Παπούλα, της Πρεμετής.
Η ελληνική κυβέρνηση, με τηλεγραφική εγκύκλιο, γνωστοποίησε στις Μεγάλες Δυνάμεις την ανακατάληψη της Β. Ηπείρου, ενώ ο Ελευθέριος Βενιζέλος δήλωσε στη Βουλή ότι «μόνο κολοσσιαία λάθη θα αποστερούσαν από την Ελλάδα τη Βόρειο Ήπειρο»…Και δυστυχώς, τα λάθη αυτά έγιναν…
Τα ιταλικά τηλεγραφήματα
Παραθέτουμε τώρα δύο ιταλικά τηλεγραφήματα του 1914, τα οποία εντόπισε και μετέφρασε ο κύριος Νικολός Φαρμακίδης, τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά.
22.
Ο ΠΡΕΣΒΕΥΤΗΣ ΣΤΗ ΒΙΕΝΝΗ, AVARNA, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΥΠΟΥΡΓΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ, DI
SAN GIULIANO
Τ. 5823/892. Βιέννη, 30 Ιουνίου 1914, ώρα 19.10 (παρελήφθη ώρα 23).
Ο Rappaport με πληροφόρησε ότι ο Συνταγματάρχης Philips είχε μεταβεί στο Δυρράχιο για να γνωστοποιήσει στον Πρίγκιπα την καταλληλότητα της συμπλήρωσης των αλβανικών
στρατευμάτων για την άμυνα της πόλης με μουσουλμανικά στοιχεία.
Αγνοούσε, ωστόσο, την υποδοχή που είχε επιφυλάξει ο Πρίγκιπας στην πρόταση του Philips. Ενώ βρισκόταν στο Δυρράχιο, οι εξεγερμένοι έστειλαν στον Πρίγκιπα επιστολή με την οποία ζητούσαν να διαπραγματευτούν με εκπρόσωπό του και με τον Βρετανό ναύαρχο.
Ο Πρίγκιπας δεν ανταποκρίθηκε σε αυτή την επιθυμία, αλλά ο Βρετανός ναύαρχος ανέθεσε στον Philips να έρθει σε επαφή με τους εξεγερμένους.
Η αποστολή του, όμως, δεν είχε κανένα πρακτικό αποτέλεσμα, επειδή οι εξεγερμένοι δήλωσαν ότι δεν ήθελαν ως Πρίγκιπα τον Πρίγκιπα του Wied, αλλά έναν Πρίγκιπα που θα ήταν αποδεκτός από την πλειοψηφία του αλβανικού πληθυσμού.
G. F. Philips, ο επικεφαλής των ξένων δυνάμεων στην Αλβανία το 1914
Σχόλιο: Από το τηλεγράφημα αυτό φαίνεται ότι οι Αλβανοί είχαν εξεγερθεί και δεν ήθελαν τον Πρίγκιπα Wied ως ηγέτη. Ο Philips ήταν ο επικεφαλής των Ολλανδών στην Αλβανία.
Τ. 5839/412.
29.
Ο ΠΡΟΞΕΝΟΣ ΣΤΟ ΔΥΡΡΑΧΙΟ, ALIOTTI, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΥΠΟΥΡΓΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ, DI SAN GIULIANO
Τ. RR. ΕΜΠΙΣΤ. ΜΕ ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΟ 5880/605. Δυρράχιο, 30 Ιουνίου 1914 (παρελήφθη στις 2 Ιουλίου).
"Ο κ. von Lucius ήλθε σήμερα το πρωί να μου πει ότι, αφού εξέτασε προσεκτικά την κατάσταση,είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η γραμμή συμπεριφοράς που ακολούθησε η Ιταλία στα πρόσφατα γεγονότα ήταν έντιμη, λογική και η καταλληλότερη για τις σοβαρές δυσκολίες που απειλούν την Αλβανία.
Μου εκμυστηρεύτηκε επίσης ότι συμμεριζόταν πλήρως την άποψή μου για την κατάσταση και μου είπε να έλθω χωρίς καθυστέρηση να τη συζητήσω με την Εξοχότητά σας, ενώ ο ίδιος από την πλευρά του τηλεγραφούσε στον κ. von Jagow.
Στην ουσία συμφωνεί μαζί μου στα εξής:
1. Ότι ο Πρίγκιπας(Wied) δεν μπορεί πλέον να διατηρηθεί στην Αλβανία, όπου η συντριπτική πλειοψηφία της χώρας είναι εναντίον του, εκτός εάν οι Δυνάμεις και ιδιαίτερα η Ιταλία και η Αυστρία παράσχουν τη δύναμή τους για να στηρίξουν την πριγκιπική Κυβέρνηση. Μου είπε σχετικά ότι είχε συμβουλεύσει εμπιστευτικά τον Πρίγκιπα να ζητήσει στρατιωτική υποστήριξη από την Ευρώπη ή, σε περίπτωση άρνησης, να παραιτηθεί.
2. Ότι διαπράχθηκαν δύο σοβαρά σφάλματα: η αδικαιολόγητη απομάκρυνση του Essad πασά, χωρίς να γνωρίζουν πώς θα αντικαθιστούσαν την επιρροή του και τη γνώση του για τη χώρα, και η παραμέληση του μουσουλμανικού στοιχείου της κεντρικής Αλβανίας, αντίθετα προς όσα φαινόταν να συνιστά η Ιταλία.
3. Ότι το ζήτημα της Ηπείρου ήταν η αρχική αιτία όλης της συμφοράς, επειδή προκάλεσε έμμεσα όλες τις δυσκολίες στο κέντρο και, συνεπώς, και τις ταραχές που υπάρχουν στη βόρεια Αλβανία, και ότι, εάν οι Δυνάμεις δεν θέσουν αμέσως υπό έλεγχο τις ελληνικές αξιώσεις, η αλβανική υπόθεση είναι σχεδόν χαμένη.
Ο κ. von Lucius μού εμπιστεύθηκε την πρόθεσή του ότι, ακόμη και με κίνδυνο να ερεθίσει τους φίλους της Ελλάδας στη Γερμανία, θα εξέθετε ευθέως την άποψή του σχετικά στον κ. von Jagow.
4. Ότι για την επίλυση του αλβανικού ζητήματος δεν αρκεί η συμφωνία μεταξύ των αυστροουγγρικών και των ιταλικών διπλωματικών αντιπροσωπειών και προξενείων, αλλά απαιτείται πολύ βαθύτερη εξέταση των διαφορών αρχής και των μέσων δράσης των δύο Αδριατικών Δυνάμεων.
Ο κ. von Lucius μού είπε σχετικά ότι ο κ. Loventhal αναγνωρίζει πλέον ότι οι απόψεις μου για την κατάσταση και τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν είναι δικαιολογημένες.
Hellmuth von Lucius
Σχόλιο: O von Lucius ήταν Γερμανός διπλωμάτης, Γενικός Πρόξενος της χώρας του στο Δυρράχιο το 1914. Όπως φαίνεται και οι Γερμανοί ήθελαν την απεμπλοκή της Ελλάδας από την, ευρισκόμενη σε χαώδη κατάσταση, Αλβανία. Από το τηλεγράφημα αυτό προκύπτει ότι οι Ιταλοί αναγνώριζαν ότι το θέμα της Ηπείρου ήταν ζωτικής σημασίας, πίστευαν ότι οι ελληνικές αξιώσεις πρέπει να τεθούν υπό έλεγχο, ενώ θεωρούσαν ότι ο ιταλόφιλος Esad ήταν ο καταλληλότερος ηγέτης της Αλβανίας.
Πηγές: ΒΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ, «ΒΟΡΕΙΟΣ ΗΠΕΙΡΟΣ», η συνεχιζόμενη εθνική τραγωδία», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΡΗΓΑ
Δρ. Ιωάννης Σ. Παπαφλωράτος, «Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΗΠΕΙΡΟΥ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΑΓΝΩΣΤΑ ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΑ», Α’ Έκδοση, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΕΛΑΣΓΟΣ, 2018.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ Α. ΒΑΚΑΛΟΠΟΥΛΟΥ, "ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ, ΗΠΕΙΡΟΣ", ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ ΑΔΕΛΦΩΝ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ,1992
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
