Πώς ήταν η ζωή στα γκουλάγκ που συνδέονται άμεσα με το σταλινικό καθεστώς και πόσοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους
Την Πέμπτη, 5 Μαρτίου 2026 συμπληρώθηκαν 73 χρόνια από τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν. Σε άρθρο μας πριν ένα χρόνο (6/3/2025), με τίτλο «Ιωσήφ Στάλιν: Τα άγνωστα στοιχεία της ζωής του, οι μαζικές εκκαθαρίσεις στο ΚΚΣΕ και το επεισοδιακό τέλος του» είχαμε αναφερθεί εκτενώς στον θάνατο του Στάλιν. Σκοπεύαμε σήμερα να ασχοληθούμε με ένα «θεσμό», τα γκουλάγκ, τα οποία συνδέονται στενά με το σταλινικό καθεστώς, ωστόσο η δημοσίευση από τον κύριο Ιωάννη Μπουγά της μαρτυρίας μιας νεαρής, το 1953, Ελληνίδας, που είχε βρεθεί μετά τον εμφύλιο στην «Κοινότητα» του Κώστα Λουλέ, στη Φλορίκα της Ρουμανίας, για το πώς αντιμετωπίστηκε ο θάνατος του Στάλιν από τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες εκεί, ομολογουμένως μας εντυπωσίασε και σκεφτήκαμε να ξεκινήσουμε από αυτή.
Πρόκειται για προσωπική μαρτυρία της Ειρήνης Δαμοπούλου που παρουσιάζει ο κύριος Μπουγάς (τον οποίο και ευχαριστούμε θερμά για την άδεια που μας έδωσε να αναδημοσιεύσουμε την ιστορία αυτή). Η μαρτυρία μαζί με άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία υπάρχουν στο βιβλίο του Ιωάννη Κ. Μπουγά «Η Φωνή της Ειρήνης», Εκδόσεις Ερωδιός, 2006.
Θρήνος και οδυρμός από Έλληνες πρόσφυγες στη Ρουμανία για τον θάνατο του Στάλιν και εξάμηνο (!) πένθος – Το ποίημα του Γιάννη Ρίτσου για τον θάνατο του Στάλιν
Ακολουθεί η μαρτυρία της Ειρήνης Δαμοπούλου που εκρατείτο με τον μικρό αδελφό της και τη μητέρα της στην Κοινότητα του Κώστα Λουλέ, στη Φλορίκα της Ρουμανίας, για το πώς οι κομμουνιστές παρουσίασαν τον θάνατο του Στάλιν στις 5/3/1953 στα παιδιά του Παιδομαζώματος και τους ομήρους γονείς τους:
«...Όταν πέθανε ο Στάλιν –νομίζω ότι ήταν στα 1953- όλα σταμάτησαν στο σχολείο και την Κοινότητα του ΚΚΕ στην Φλορίκα. Οι υπεύθυνοι συμπεριφέρονταν σαν να μας είχε βρεί η μεγαλύτερη συμφορά. Οι δάσκαλοι του σχολείου μόλις έμαθαν γιά τον θάνατο του Στάλιν, μας σχόλασαν αμέσως. Πρίν όμως μας επιτρέψουν να φύγουμε από το σχολείο φόρεσαν σε όλους μας από ένα μαύρο περιβραχιόνιο.
«...Όταν πέθανε ο Στάλιν –νομίζω ότι ήταν στα 1953- όλα σταμάτησαν στο σχολείο και την Κοινότητα του ΚΚΕ στην Φλορίκα. Οι υπεύθυνοι συμπεριφέρονταν σαν να μας είχε βρεί η μεγαλύτερη συμφορά. Οι δάσκαλοι του σχολείου μόλις έμαθαν γιά τον θάνατο του Στάλιν, μας σχόλασαν αμέσως. Πρίν όμως μας επιτρέψουν να φύγουμε από το σχολείο φόρεσαν σε όλους μας από ένα μαύρο περιβραχιόνιο.
Στάλιν - Ρίτσος
Καθώς γυρίζουμε στο δωμάτιό μας, γιά ατυχία μας η μητέρα μας ήταν και αυτή εκεί.
Γιατί φύγατε από το σχολείο, μας ερωτά;
Τί είναι αυτά που φοράτε;
Πέθανε ο Πατερούλης μας ο Στάλιν! Προλαβαίνει και της απαντά ο μικρός αδελφός μου.
Ά ψόφησε το σκυλί, λέει η μητέρα μου.
Τότε ο μικρός αδελφός μου γίνεται έξαλλος. Ανοίγει το παράθυρο του δωματίου μας και αρχίζει να φωνάζει:
Ακούστε, ακούστε, τι είπε η μάνα μου!
Τον Πατερούλη μας τον Στάλιν, η φασίστρια τον είπε σκυλί! Σκοτώστε την!
Είναι φασίστρια! Δεν την θέλω για μάνα μου!
Ακούγοντας εγώ τις φωνές του μικρού αδελφού μου, είχα τελείως τρομοκρατηθεί.
Ποιος θα τον ακούσει σκέφθηκα, και τι μπλεξίματα θα έχει πάλι η μητέρα μου.
Κλαίγοντας, και παρακαλώντας, έπεισα τελικά τον αδελφό μου να σταματήσει να φωνάζει.
Σαν μεγαλύτερη πού ήμουν φοβόμουν πραγματικά ότι θα έπαιρναν πάλι στην απομόνωση την μητέρα μου σαν "αντιδραστική". Το πένθος στο σχολείο και την Κοινότητα για τον θάνατο του Στάλιν κράτησε 6 μήνες».
(«Η Φωνή της Ειρήνης», Ιωάννης Κ. Μπουγάς, Εκδόσεις ΕΡΩΔΙΟΣ, 2006)
Όπως είναι επίσης γνωστό, ο μεγάλος ποιητής μας Γιάννης Ρίτσος (1909-1990) δεν ήθελε να πιστέψει ότι ο Στάλιν πέθανε. Όταν το πληροφορήθηκε έγραψε το παρακάτω ποίημα:
Όχι. Δεν είναι αλήθεια.
Δεν είναι αλήθεια.
Σταματήστε λοιπόν τις καμπάνες.
Σταματήστε τις.
Ο Ιωσήφ Στάλιν δεν πέθανε.
Είναι παρών ο Στάλιν
στο παγκόσμιο πόστο του.
Ο Στάλιν ανεβάζει στις επάλξεις
των πέντε ηπείρων
τις σημαίες της ειρήνης.
Ο Στάλιν ετοιμάζει
με το σκόρπιο αλεύρι του κόσμου
ένα ολοστρόγγυλο καρβέλι υγείας.
Σταματήστε λοιπόν τις καμπάνες.
Σταματήστε τις.
Γκουλάγκ: ένας «θεσμός» στενά συνδεδεμένος με τον Στάλιν
Καθώς γυρίζουμε στο δωμάτιό μας, γιά ατυχία μας η μητέρα μας ήταν και αυτή εκεί.
Γιατί φύγατε από το σχολείο, μας ερωτά;
Τί είναι αυτά που φοράτε;
Πέθανε ο Πατερούλης μας ο Στάλιν! Προλαβαίνει και της απαντά ο μικρός αδελφός μου.
Ά ψόφησε το σκυλί, λέει η μητέρα μου.
Τότε ο μικρός αδελφός μου γίνεται έξαλλος. Ανοίγει το παράθυρο του δωματίου μας και αρχίζει να φωνάζει:
Ακούστε, ακούστε, τι είπε η μάνα μου!
Τον Πατερούλη μας τον Στάλιν, η φασίστρια τον είπε σκυλί! Σκοτώστε την!
Είναι φασίστρια! Δεν την θέλω για μάνα μου!
Ακούγοντας εγώ τις φωνές του μικρού αδελφού μου, είχα τελείως τρομοκρατηθεί.
Ποιος θα τον ακούσει σκέφθηκα, και τι μπλεξίματα θα έχει πάλι η μητέρα μου.
Κλαίγοντας, και παρακαλώντας, έπεισα τελικά τον αδελφό μου να σταματήσει να φωνάζει.
Σαν μεγαλύτερη πού ήμουν φοβόμουν πραγματικά ότι θα έπαιρναν πάλι στην απομόνωση την μητέρα μου σαν "αντιδραστική". Το πένθος στο σχολείο και την Κοινότητα για τον θάνατο του Στάλιν κράτησε 6 μήνες».
(«Η Φωνή της Ειρήνης», Ιωάννης Κ. Μπουγάς, Εκδόσεις ΕΡΩΔΙΟΣ, 2006)
Όπως είναι επίσης γνωστό, ο μεγάλος ποιητής μας Γιάννης Ρίτσος (1909-1990) δεν ήθελε να πιστέψει ότι ο Στάλιν πέθανε. Όταν το πληροφορήθηκε έγραψε το παρακάτω ποίημα:
Όχι. Δεν είναι αλήθεια.
Δεν είναι αλήθεια.
Σταματήστε λοιπόν τις καμπάνες.
Σταματήστε τις.
Ο Ιωσήφ Στάλιν δεν πέθανε.
Είναι παρών ο Στάλιν
στο παγκόσμιο πόστο του.
Ο Στάλιν ανεβάζει στις επάλξεις
των πέντε ηπείρων
τις σημαίες της ειρήνης.
Ο Στάλιν ετοιμάζει
με το σκόρπιο αλεύρι του κόσμου
ένα ολοστρόγγυλο καρβέλι υγείας.
Σταματήστε λοιπόν τις καμπάνες.
Σταματήστε τις.
Γκουλάγκ: ένας «θεσμός» στενά συνδεδεμένος με τον Στάλιν
Με τον Ιωσήφ Στάλιν έχουμε ασχοληθεί σε αρκετά άρθρα. Άλλωστε υπήρξε μια κυρίαρχη μορφή της παγκόσμιας ιστορίας για πολλά χρόνια. Ακροθιγώς έχουμε αναφερθεί και στα γκουλάγκ τα οποία είχαν ξεκινήσει τη «λειτουργία» τους από το 1918-1919. Στη δεκαετία του 1920, το σύστημα των γκουλάγκ εξαπλώθηκε γρήγορα και τουλάχιστον 100.000 άτομα «φιλοξενούνταν» σε αυτά. Σταδιακά ο πληθυσμός τους άρχισε να μεγαλώνει ενώ και ο αριθμός τους αυξανόταν. Βασικό ρόλο στη λειτουργία των γκουλάγκ έπαιξε ο διαβόητος Λαβρέντι Μπέρια αρχηγός της μυστικής υπηρεσίας NKVD που φρόντιζε οι αντιφρονούντες να οδηγούνται για τα περαιτέρω στα γκουλάγκ.
Κρατούμενοι σε γκουλάγκ της Καρελίας, Μάιος 1940, πηγή φωτογραφίας,www.gulag.cz
Τι ήταν όμως τα γκουλάγκ (ή γκούλαγκ); Στα αρχεία εμφανίζονται ως GULAG, ένα ακρωνύμιο της Γενικής Διεύθυνσης Στρατοπέδων Σωφρονιστικής Εργασίας (Glavnoe Upravlenie ispravitel’no-trudovykh LAGerei), μια γραφειοκρατική οντότητα της σοβιετικής Υπηρεσίας Ασφαλείας. Η Μυστική Αστυνομία του Στάλιν έλαβε διάφορα ονόματα: Ενιαία Κρατική Πολιτική Διεύθυνση (OGPU), Λαϊκό Επιτροπάτο Εσωτερικών Υποθέσεων (NKVD) και Υπουργείο Εσωτερικών Υποθέσεων (MVD). Συνεπώς, Γκουλάγκ ήταν μια κρατική υπηρεσία που διαχειριζόταν το σύστημα στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας (αναμορφωτικής ή σωφρονιστικής εργασίας κατά το σοβιετικό καθεστώς) και τελικά με αυτό το όνομα έμειναν στην ιστορία τα ίδια τα στρατόπεδα (οικισμοί εξορίας για κάποιους ιστορικούς). Παρεμπιπτόντως η Υπηρεσία Γκουλάγκ διαχειριζόταν επίσης στρατόπεδα διαλογής, στα οποία κλείνονταν μετά το 1941 και οι Σοβιετικοί στρατιώτες που είχαν αιχμαλωτιστεί από τους Γερμανούς), στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου, φυλακές, σωφρονιστικές αποικίες κ.λπ.
Τι ήταν όμως τα γκουλάγκ (ή γκούλαγκ); Στα αρχεία εμφανίζονται ως GULAG, ένα ακρωνύμιο της Γενικής Διεύθυνσης Στρατοπέδων Σωφρονιστικής Εργασίας (Glavnoe Upravlenie ispravitel’no-trudovykh LAGerei), μια γραφειοκρατική οντότητα της σοβιετικής Υπηρεσίας Ασφαλείας. Η Μυστική Αστυνομία του Στάλιν έλαβε διάφορα ονόματα: Ενιαία Κρατική Πολιτική Διεύθυνση (OGPU), Λαϊκό Επιτροπάτο Εσωτερικών Υποθέσεων (NKVD) και Υπουργείο Εσωτερικών Υποθέσεων (MVD). Συνεπώς, Γκουλάγκ ήταν μια κρατική υπηρεσία που διαχειριζόταν το σύστημα στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας (αναμορφωτικής ή σωφρονιστικής εργασίας κατά το σοβιετικό καθεστώς) και τελικά με αυτό το όνομα έμειναν στην ιστορία τα ίδια τα στρατόπεδα (οικισμοί εξορίας για κάποιους ιστορικούς). Παρεμπιπτόντως η Υπηρεσία Γκουλάγκ διαχειριζόταν επίσης στρατόπεδα διαλογής, στα οποία κλείνονταν μετά το 1941 και οι Σοβιετικοί στρατιώτες που είχαν αιχμαλωτιστεί από τους Γερμανούς), στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου, φυλακές, σωφρονιστικές αποικίες κ.λπ.
Σκληρή εργασία σε γκουλάγκ
Κρατούμενοι σε γκουλάγκ οδηγούνται για εργασία, υπό την απειλή του όπλου ενός φρουρού
Τα γκουλάγκ ήταν άγνωστα στη Δύση ως το 1973 οπότε με το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» ο νομπελίστας (1970) Αλεξάντρ Σολζενίτσιν (1918-2008) προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση, ενώ ο όρος «γκουλάγκ» έγινε συνώνυμος με το σοβιετικό σύστημα στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας. Πριν από 25 περίπου χρόνια άνοιξαν ορισμένα σοβιετικά αρχεία και ήρθαν στην επιφάνεια στοιχεία και για τα γκουλάγκ. Η Ελληνοαμερικανίδα Ιστορικός Golfo Alexopoulos (Γκόλφω Αλεξοπούλου), Καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα και Διευθύντρια του Ινστιτούτου Ρωσικών, Ευρωπαϊκών και Ευρασιατικών Σπουδών στο ίδιο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα έγραψε το 2017 το βιβλίο «Illness and Inhumanity in Stalin’s Gulag» (Yale University Press). Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2023, με τίτλο «ΑΡΡΩΣΤΙΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΑ ΓΚΟΥΛΑΓΚ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ. Από το βιβλίο αυτό των 410 σελίδων (+50 σελ. παραπομπές και ευρετήριο) είναι αδύνατο να παρουσιάσουμε όλα τα στοιχεία. Θα αναφερθούμε σε κάποια βασικά από αυτά, καθώς και σε μερικά ακόμα που μας προκάλεσαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον όπως για την άθλια μεταχείριση των γυναικών στα γκουλάγκ, τις τραγικές συνθήκες υγιεινής και τέλος, ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό, στα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας στα γκουλάγκ. Σε εκθέσεις τους, οι σοβιετικές υπηρεσίες έκαναν μνεία για θνησιμότητα από 1-2% ως 5-6%. Όμως, αυτή ήταν κατά πολύ υψηλότερη. Δεν γνωρίζουμε αν ο αριθμός των θυμάτων στα σταλινικά γκουλάγκ έχει προσμετρηθεί στις πρόσφατες μελέτες για τα θύματα του «πατερούλη», καλό είναι όμως οι ιστορικοί που ασχολούνται ιδιαίτερα με τη σταλινική περίοδο, να μελετήσουν και τα πιο πρόσφατα δεδομένα.
Τα γκουλάγκ ήταν άγνωστα στη Δύση ως το 1973 οπότε με το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» ο νομπελίστας (1970) Αλεξάντρ Σολζενίτσιν (1918-2008) προκάλεσε παγκόσμια αίσθηση, ενώ ο όρος «γκουλάγκ» έγινε συνώνυμος με το σοβιετικό σύστημα στρατοπέδων καταναγκαστικής εργασίας. Πριν από 25 περίπου χρόνια άνοιξαν ορισμένα σοβιετικά αρχεία και ήρθαν στην επιφάνεια στοιχεία και για τα γκουλάγκ. Η Ελληνοαμερικανίδα Ιστορικός Golfo Alexopoulos (Γκόλφω Αλεξοπούλου), Καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Φλόριντα και Διευθύντρια του Ινστιτούτου Ρωσικών, Ευρωπαϊκών και Ευρασιατικών Σπουδών στο ίδιο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα έγραψε το 2017 το βιβλίο «Illness and Inhumanity in Stalin’s Gulag» (Yale University Press). Το βιβλίο κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2023, με τίτλο «ΑΡΡΩΣΤΙΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΑ ΓΚΟΥΛΑΓΚ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ. Από το βιβλίο αυτό των 410 σελίδων (+50 σελ. παραπομπές και ευρετήριο) είναι αδύνατο να παρουσιάσουμε όλα τα στοιχεία. Θα αναφερθούμε σε κάποια βασικά από αυτά, καθώς και σε μερικά ακόμα που μας προκάλεσαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον όπως για την άθλια μεταχείριση των γυναικών στα γκουλάγκ, τις τραγικές συνθήκες υγιεινής και τέλος, ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό, στα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας στα γκουλάγκ. Σε εκθέσεις τους, οι σοβιετικές υπηρεσίες έκαναν μνεία για θνησιμότητα από 1-2% ως 5-6%. Όμως, αυτή ήταν κατά πολύ υψηλότερη. Δεν γνωρίζουμε αν ο αριθμός των θυμάτων στα σταλινικά γκουλάγκ έχει προσμετρηθεί στις πρόσφατες μελέτες για τα θύματα του «πατερούλη», καλό είναι όμως οι ιστορικοί που ασχολούνται ιδιαίτερα με τη σταλινική περίοδο, να μελετήσουν και τα πιο πρόσφατα δεδομένα.
Σολζενίτσιν και 'Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ'
Η μελέτη των γκουλάγκ μέσα από νέα στοιχεία
Οι επιζήσαντες από τα γκουλάγκ αναφέρονται συχνά σε αυτά ως «στρατόπεδα θανάτου». Όμως, τα αρχικά αρχειακά ευρήματα των ιστορικών αποκάλυψαν ένα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για εργασιακή παραγωγικότητα, καταδίκες για κακομεταχείριση κρατουμένων, συχνές απολύσεις (απελευθερώσεις) κρατουμένων και χαμηλά ποσοστά θνησιμότητας. Η άποψη λοιπόν που επικρατούσε ως πρόσφατα ήταν ότι δεν επρόκειτο για στρατόπεδα όπου οι κρατούμενοι εξοντώνονταν με βάση κάποιο σχέδιο. Τελικά, τα πράγματα ήταν τελείως διαφορετικά.
Η ηγεσία της Μυστικής Αστυνομίας (OGPU, NKVD, MVD) και των γκουλάγκ ισχυριζόταν ότι η αστυνομική παρακολούθηση των εχθρών του κράτους αποτελούσε την πιο σπουδαία λειτουργία των στρατοπέδων. Πριν και μετά τον Β’ ΠΠ, σύμφωνα με τους ιθύνοντες σκοπός των γκουλάγκ ήταν «η απομόνωση των ιδιαίτερα επικίνδυνων αντεπαναστατών και άλλων ποινικών παραβατών από την υπόλοιπη κοινωνία» και η «επανεκπαίδευση μέσω της παραγωγικής, κοινωνικά χρήσιμης εργασίας», δευτερευόντως. Η επίσημη εντολή της Μυστικής Αστυνομίας εστίαζε πρωταρχικά στην τιμωρία των αποκλινόντων ατόμων.
Σύμφωνα με την Golfo Alexopoulos και τα νέα στοιχεία που προέκυψαν, ουσιώδης σκοπός των γκουλάγκ ήταν η βίαιη ανθρώπινη εκμετάλλευση. Το σύστημα εκμετάλλευσης στα χρόνια του Στάλιν ήταν αμετάβλητο, τιμωρητικό και γινόταν όλο και πιο στυγνό. Οι κρατούμενοι επί Στάλιν στα γκουλάγκ έπρεπε να αξιοποιούνται στο έπακρο και να δουλεύουν μέχρι «εσχάτης εξαντλήσεως». Ένας διοικητής γκουλάγκ, στις αρχές της δεκαετίας του 1930 έγραφε: «Πρέπει να απομυζήσουμε τα πάντα από το κρατούμενο μέσα στους τρεις πρώτους μήνες – μετά δεν τον χρειαζόμαστε πια». Σε επιστολή του στον Λαβρέντι Μπέρια, το 1941, διοικητής άλλου γκουλάγκ έγραφε: «Η δουλειά μας είναι να εκθλίψουμε (vyzhat’) τον πληθυσμό του στρατοπέδου και να πάρουμε από αυτούς τη μέγιστη ποσότητα αξιοποιήσιμων προϊόντων».
Η μελέτη των γκουλάγκ μέσα από νέα στοιχεία
Οι επιζήσαντες από τα γκουλάγκ αναφέρονται συχνά σε αυτά ως «στρατόπεδα θανάτου». Όμως, τα αρχικά αρχειακά ευρήματα των ιστορικών αποκάλυψαν ένα πολύ μεγάλο ενδιαφέρον για εργασιακή παραγωγικότητα, καταδίκες για κακομεταχείριση κρατουμένων, συχνές απολύσεις (απελευθερώσεις) κρατουμένων και χαμηλά ποσοστά θνησιμότητας. Η άποψη λοιπόν που επικρατούσε ως πρόσφατα ήταν ότι δεν επρόκειτο για στρατόπεδα όπου οι κρατούμενοι εξοντώνονταν με βάση κάποιο σχέδιο. Τελικά, τα πράγματα ήταν τελείως διαφορετικά.
Η ηγεσία της Μυστικής Αστυνομίας (OGPU, NKVD, MVD) και των γκουλάγκ ισχυριζόταν ότι η αστυνομική παρακολούθηση των εχθρών του κράτους αποτελούσε την πιο σπουδαία λειτουργία των στρατοπέδων. Πριν και μετά τον Β’ ΠΠ, σύμφωνα με τους ιθύνοντες σκοπός των γκουλάγκ ήταν «η απομόνωση των ιδιαίτερα επικίνδυνων αντεπαναστατών και άλλων ποινικών παραβατών από την υπόλοιπη κοινωνία» και η «επανεκπαίδευση μέσω της παραγωγικής, κοινωνικά χρήσιμης εργασίας», δευτερευόντως. Η επίσημη εντολή της Μυστικής Αστυνομίας εστίαζε πρωταρχικά στην τιμωρία των αποκλινόντων ατόμων.
Σύμφωνα με την Golfo Alexopoulos και τα νέα στοιχεία που προέκυψαν, ουσιώδης σκοπός των γκουλάγκ ήταν η βίαιη ανθρώπινη εκμετάλλευση. Το σύστημα εκμετάλλευσης στα χρόνια του Στάλιν ήταν αμετάβλητο, τιμωρητικό και γινόταν όλο και πιο στυγνό. Οι κρατούμενοι επί Στάλιν στα γκουλάγκ έπρεπε να αξιοποιούνται στο έπακρο και να δουλεύουν μέχρι «εσχάτης εξαντλήσεως». Ένας διοικητής γκουλάγκ, στις αρχές της δεκαετίας του 1930 έγραφε: «Πρέπει να απομυζήσουμε τα πάντα από το κρατούμενο μέσα στους τρεις πρώτους μήνες – μετά δεν τον χρειαζόμαστε πια». Σε επιστολή του στον Λαβρέντι Μπέρια, το 1941, διοικητής άλλου γκουλάγκ έγραφε: «Η δουλειά μας είναι να εκθλίψουμε (vyzhat’) τον πληθυσμό του στρατοπέδου και να πάρουμε από αυτούς τη μέγιστη ποσότητα αξιοποιήσιμων προϊόντων».
Λαβρέντι Μπέρια
Σε επίσημα σοβιετικά έγγραφα υπάρχει το σύστημα των κανόνων που καθόριζε την ακραία σωματική εκμετάλλευση και τη συστημική λιμοκτονία των κρατουμένων, οι οποίοι αντιμετωπίζονταν συχνά ως δούλοι και μάλιστα της αρχαιότητας!
Ο Βαρλάμ Τιχόνοβιτς Σαλάμοφ, Ρώσος συγγραφέας και δημοσιογράφος στάλθηκε για 17 χρόνια εξόριστος στη Σιβηρία. Το κυριότερο έργο του «Ιστορίες από την Κολιμά» περιγράφει με συγκλονιστικές λεπτομέρειες την αντιμετώπιση που είχαν οι κρατούμενοι εκεί: «Πεινασμένοι και εξουθενωμένοι, ζευτήκαμε σε μια αλογίσια λαιμαριά, βγάζαμε φουσκάλες αίμα στα στήθη μας και σέρναμε ένα αμάξι φορτωμένο με πέτρες πάνω στο επικλινές δάπεδο του ορυχείου. Η λαιμαριά ήταν η ίδια μέθοδος που χρησιμοποιούσαν πολύ παλιά οι αρχαίοι Αιγύπτιοι».
Πέρα από αυτά, τα γκουλάγκ αντιπροσώπευαν την πιο ακραία έκφραση της αναδιανεμητικής ισχύος του σταλινικού κράτους. Οι πόροι πήγαιναν από τα χαμηλής προτεραιότητας στρατόπεδα και τις λεγόμενες «αποικίες» σε χώρους υψηλής προτεραιότητας και η τροφή μεταφερόταν από τους πιο αδύναμους στους πιο «εύρωστους». Άλλωστε, το πρώτο σοβιετικό Σύνταγμα διακήρυττε ότι «η εργασία αποτελεί υποχρέωση όλων των πολιτών της δημοκρατίας (!)» και διατυμπάνιζε ότι: «Όποιος δεν δουλεύει δεν θα τρώει» (kto ne rabotaet, tot ne est». Αυτό το σύνθημα, σύμφωνα, με τον Σολζενίτσιν ήταν τοποθετημένο στον χώρο εστίασης του στρατοπέδου, «στην ταπετσαρία με τα αγαπημένα κόκκινα γράμματα». Ο Στάλιν χαρακτήριζε τα γκουλάγκ ως «στρατόπεδα σωφρονιστικής εργασίας», ενώ ο Σολζενίτσιν ως «στρατόπεδα εξοντωτικής εργασίας» και τόνιζε ότι «τα στρατόπεδα είχαν επινοηθεί για εξόντωση (izobreteny lageria – na istreblenie). Μέχρι πρόσφατα υπήρχε η άποψη ότι ο Σολτζενίτσιν υπερβάλλει. Τα πρόσφατα στοιχεία όμως, τον δικαιώνουν.
Άνθρωποι πέθαιναν από το πολύ σκληρό και πολυήμερο ταξίδι προς τα γκουλάγκ, μέσα σε σφραγισμένα βαγόνια και από το εχθρικό αρκτικό περιβάλλον, όπως επίσης και από την παραμέληση, την ανικανότητα και την εχθρική στάση των διοικητών των στρατοπέδων, των φρουρών και των συγκρατουμένων τους. Υπήρχαν βέβαια και άλλες αιτίες θνησιμότητας: υποσιτισμός, κακή υγιεινή και υποδομές, βίαιες εγκληματικές συμμορίες (όπως θα δούμε, κάθε λογής κακοποιοί, ιδιαίτερα τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 στέλνονταν στα γκουλάγκ και όχι στις φυλακές), ελλείψεις και κλοπές τροφίμων, το χάος στην εφαρμογή της πολιτικής γραμμής, η σκληρή και αδιάφορη NKVD, ακόμα και ο πόλεμος.
Η ιστορία των γκουλάγκ στην ΕΣΣΔ
Η καταναγκαστική εργασία και η εξορία ως μέσα ποινικού κολασμού είχαν παράδοση πολλών δεκαετιών στην τσαρική Ρωσία. Οι μπολσεβίκοι βέβαια φρόντισαν να συνεχίσουν την τακτική αυτή και να την προσαρμόσουν στα νέα δεδομένα.
Ο Λένιν πρώτος το 1918 δημιούργησε «στρατόπεδα συγκέντρωσης» για τους αντιπάλους του νέου καθεστώτος. Ο Στάλιν που τον διαδέχτηκε μετονόμασε τα «στρατόπεδα συγκέντρωσης» σε «στρατόπεδα αναμορφωτικής εργασίας» και σ’ αυτά θα γινόταν η «αξιοποίηση της εργασίας των ποινικών κρατουμένων». Τομή στην ιστορία των γκουλάγκ ήταν το έτος 1929, οπότε ο Στάλιν, λόγω της κολεκτιβοποίησης αποφάσισε να συνθλίψει τους κουλάκους. Εκατοντάδες χιλιάδες από αυτούς στάλθηκαν στα γκουλάγκ. Σταδιακά, βιομηχανικοί εργάτες, καλλιτέχνες και διανοούμενοι, μη αρεστοί στο καθεστώς πέρασαν το «κατώφλι» των γκουλάγκ. Η σοβιετική ηγεσία επιδίωκε με τους κρατούμενους στα γκουλάγκ, να εκμεταλλευθεί τους πλούσιους φυσικούς πόρους της χώρας, να πετύχει βιομηχανική ανάπτυξη και να αποκομίσει κέρδη από τα αποθέματα χρυσού, πλατίνας (λευκόχρυσου), νικελίου, ξυλείας και άνθρακα.
Ο Στάλιν ήθελε τα στρατόπεδα να είναι αυτοσυντηρούμενα και κερδοφόρα. Όταν οι κρατούμενοι δεν μπορούσαν πια να εργαστούν, το σύστημα δεν τους υποστήριζε. Αυτό έγινε φανερό κατά τον Β’ ΠΠ, όταν οι εξασθενημένοι και αποστεωμένοι κρατούμενοι αυξήθηκαν δραματικά. Οι διοικητές των γκουλάγκ είχαν να διαχειριστούν ένα μεγάλο πλήθος «ανίκανο προς εργασία». Άρρωστοι και «σακατεμένοι» από τον πόλεμο κρατούμενοι ανάγκασαν τους αξιωματούχους των γκουλάγκ να υποβάλλουν αγωνιώδη ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα και το κόστος τους. Το θέμα εξετάστηκε μόνο μετά τον θάνατο του Στάλιν. Αρχικά το «σύστημα γκουλάγκ» φαίνεται ότι λειτούργησε με βάση τις σταλινικές προσδοκίες. Τον Μάρτιο του 1934 ο γενικός διοικητής των γκουλάγκ Ματβέι Μπέρμαν εκθείασε την ικανότητά τους να υλοποιούν «κάποιες φορές σε ακατοίκητους τόπους, πολύ μεγάλα οικονομικά προγράμματα ιδιαίτερης σημασίας για το κράτος». Παράλληλα, τα γκουλάγκ απομόνωναν επικίνδυνους πολιτικούς εγκληματίες από την υπόλοιπη σοβιετική κοινωνία. Αυτοί, με την «τίμια εργασία» τους εξιλεώνονταν για τα εγκλήματά τους. Τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, ως τον θάνατο του Στάλιν τα γκουλάγκ μεγεθύνθηκαν, κανονικοποιήθηκαν και το καθεστώς τους έγινε πιο βίαιο. Μετά τον Β’ ΠΠ, στο πλαίσιο του ψυχρού πολέμου ο Στάλιν επιχείρησε και μέσα από τα γκουλάγκ, να συναγωνιστεί τους Δυτικούς. Γι’ αυτό, στα τελευταία σταλινικά χρόνια οι κρατούμενοι κατασκεύαζαν σιδηροδρομικές γραμμές, αυτοκινητοδρόμους, αεροδρόμια, φράγματα και κανάλια. Εξόρυσσαν πετρέλαιο, άνθρακα, χρυσό, κασσίτερο, χαλκό και νικέλιο και παρήγαγαν ξυλεία από τα πλούσια ρωσικά δάση. Δούλευαν επίσης σε χημικά εργοστάσια, προβλήτες λιμανιών, ψαραγορές και σε αγροκτήματα παραγωγής γαλακτοκομικών προϊόντων.
Το εργατικό δυναμικό των γκουλάγκ αποτελούσε το 40% των Σοβιετικών που ασχολούνταν με την εξόρυξη νικελίου και χαλκού, το 70% όσων απασχολούνταν στα ορυχεία κασσίτερου και το 85%-100% της σοβιετικής εργατικής δύναμης στην εξόρυξη χρυσού διαμαντιών και πλατίνας. Στη διάρκεια του Β’ ΠΠ βέβαια, οι κρατούμενοι στα γκουλάγκ παρήγαγαν πολεμοφόδια, έραβαν στρατιωτικές στολές και σχεδίαζαν πολεμικά σκάφη.
Μετά το 1949, με εντολή του Στάλιν για την «αξιοποίηση της εργασίας των κρατουμένων», ακόμα περισσότεροι εξασθενημένοι κρατούμενοι οδηγούνταν σε βαριά σωματική εργασία και τους χορηγούνταν λιγότεροι πόροι για την επιβίωσή τους. Τα στοιχεία έδειχναν ότι το 60% από αυτούς ήταν βαριά άρρωστοι και αποστεωμένοι, ικανοί μόνο για πολύ ελαφριά εργασία. Βέβαια, όλοι αυτοί ήταν υποχρεωμένοι να εργαστούν όπως και οι υπόλοιποι. Για να μειωθούν τα ποσοστά θνησιμότητας στα γκουλάγκ εφαρμόστηκε η τακτική της «απόλυσης» (απελευθέρωσης) των ετοιμοθάνατων. Έτσι, ενώ ουσιαστικά ήταν νεκροί πέθαιναν εκτός γκουλάγκ, αμέσως μετά την «απελευθέρωση» τους. Το καθεστώς παρουσίαζε στοιχεία για θνησιμότητα 1%-6% στα γκουλάγκ. Επρόκειτο για τελείως εσφαλμένα νούμερα, όπως θα δούμε στο τέλος του άρθρου. Απ’ όλα όσα διαβάσαμε μας έκαναν τεράστια εντύπωση τρία πράγματα: η περιγραφή για τις τουαλέτες των γκουλάγκ, η συνύπαρξη ποινικών εγκληματιών με αντιφρονούντες στα γκουλάγκ με δολοφόνους, ληστές, βιαστές κ.ά. Και τέλος, το γεγονός, ότι γυναίκες που κρατούνταν στα γκουλάγκ, μην αντέχοντας τις απάνθρωπες συνθήκες σ’ αυτά έμεναν έγκυες με τη θέλησή τους (φανταζόμαστε συχνά και με τυχαίους κρατούμενους) για να ξεφύγουν, έστω και για λίγο, από την κόλαση των γκουλάγκ. Ας δούμε περισσότερες λεπτομέρειες.
Συνθήκες (ανθ)υγιεινής στα γκουλάγκ: οι άθλιες τουαλέτες και οι ασθένειες
Οι συνθήκες υγιεινής στα γκουλάγκ ήταν απαράδεκτες. Τα περισσότερα στρατόπεδα δεν διέθεταν κατάλληλες εγκαταστάσεις ύδρευσης και αποχέτευσης. Έτσι οι βακτηριακές λοιμώξεις ήταν πολύ διαδεδομένες. Ποιοτικό πόσιμο νερό δεν υπήρχε σε κανένα γκουλάγκ. Ούτε αποχωρητήρια, ούτε αποχετεύσεις υπήρχαν. Για τις σωματικές τους ανάγκες οι κρατούμενοι χρησιμοποιούσαν κουβάδες ή κάδους! Κάποια εξωτερικά κτίσματα, χωρίς είδη υγιεινής χρησιμοποιούνταν ως τουαλέτες. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα, σε κάποιες περιφέρειες, η ανεπαρκής απόρριψη των ανθρώπινων αποβλήτων να οδηγήσει σε «σημεία ενταφιασμού κοπράνων εντός της ζώνης», με αποτέλεσμα να προκαλούνται βακτηριακές μολύνσεις και γαστρεντερικές παθήσεις.
Ο τύφος και η πνευμονία ήταν συχνές παθήσεις. Στο στρατόπεδο Σολοφκί, το πρώτο για αντιφρονούντες, που δημιουργήθηκε το 1923 στα νησιά Σολοβέτσκι στη Μαύρη Θάλασσα, το 1929-30 παρατηρήθηκαν 25.552 κρούσματα τύφου. Μετά τον Β’Π.Π., το 1/3 των ασθενών στα νοσοκομεία πέθαναν από πνευμονία.
Μια άλλη, όχι τόσο γνωστή ασθένεια, που προκάλεσε χιλιάδες θανάτους στα γκουλάγκ ήταν η πελάγρα, που οφείλεται σε έλλειψη βιταμίνης Β3 (νιασίνης). Χαρακτηρίζεται από τα 3Δ: δερματίτιδα, διάρροια, διανοητικές διαταραχές. Θεραπεύεται με χορήγηση είναι νιασίνης και βελτίωση της διατροφής. Αν δεν γίνουν αυτά, ο ασθενής πεθαίνει. Αυτό έγινε και στα γκουλάγκ.
Δολοφόνοι και βιαστές στα γκουλάγκ
Σε επίσημα σοβιετικά έγγραφα υπάρχει το σύστημα των κανόνων που καθόριζε την ακραία σωματική εκμετάλλευση και τη συστημική λιμοκτονία των κρατουμένων, οι οποίοι αντιμετωπίζονταν συχνά ως δούλοι και μάλιστα της αρχαιότητας!
Ο Βαρλάμ Τιχόνοβιτς Σαλάμοφ, Ρώσος συγγραφέας και δημοσιογράφος στάλθηκε για 17 χρόνια εξόριστος στη Σιβηρία. Το κυριότερο έργο του «Ιστορίες από την Κολιμά» περιγράφει με συγκλονιστικές λεπτομέρειες την αντιμετώπιση που είχαν οι κρατούμενοι εκεί: «Πεινασμένοι και εξουθενωμένοι, ζευτήκαμε σε μια αλογίσια λαιμαριά, βγάζαμε φουσκάλες αίμα στα στήθη μας και σέρναμε ένα αμάξι φορτωμένο με πέτρες πάνω στο επικλινές δάπεδο του ορυχείου. Η λαιμαριά ήταν η ίδια μέθοδος που χρησιμοποιούσαν πολύ παλιά οι αρχαίοι Αιγύπτιοι».
Πέρα από αυτά, τα γκουλάγκ αντιπροσώπευαν την πιο ακραία έκφραση της αναδιανεμητικής ισχύος του σταλινικού κράτους. Οι πόροι πήγαιναν από τα χαμηλής προτεραιότητας στρατόπεδα και τις λεγόμενες «αποικίες» σε χώρους υψηλής προτεραιότητας και η τροφή μεταφερόταν από τους πιο αδύναμους στους πιο «εύρωστους». Άλλωστε, το πρώτο σοβιετικό Σύνταγμα διακήρυττε ότι «η εργασία αποτελεί υποχρέωση όλων των πολιτών της δημοκρατίας (!)» και διατυμπάνιζε ότι: «Όποιος δεν δουλεύει δεν θα τρώει» (kto ne rabotaet, tot ne est». Αυτό το σύνθημα, σύμφωνα, με τον Σολζενίτσιν ήταν τοποθετημένο στον χώρο εστίασης του στρατοπέδου, «στην ταπετσαρία με τα αγαπημένα κόκκινα γράμματα». Ο Στάλιν χαρακτήριζε τα γκουλάγκ ως «στρατόπεδα σωφρονιστικής εργασίας», ενώ ο Σολζενίτσιν ως «στρατόπεδα εξοντωτικής εργασίας» και τόνιζε ότι «τα στρατόπεδα είχαν επινοηθεί για εξόντωση (izobreteny lageria – na istreblenie). Μέχρι πρόσφατα υπήρχε η άποψη ότι ο Σολτζενίτσιν υπερβάλλει. Τα πρόσφατα στοιχεία όμως, τον δικαιώνουν.
Άνθρωποι πέθαιναν από το πολύ σκληρό και πολυήμερο ταξίδι προς τα γκουλάγκ, μέσα σε σφραγισμένα βαγόνια και από το εχθρικό αρκτικό περιβάλλον, όπως επίσης και από την παραμέληση, την ανικανότητα και την εχθρική στάση των διοικητών των στρατοπέδων, των φρουρών και των συγκρατουμένων τους. Υπήρχαν βέβαια και άλλες αιτίες θνησιμότητας: υποσιτισμός, κακή υγιεινή και υποδομές, βίαιες εγκληματικές συμμορίες (όπως θα δούμε, κάθε λογής κακοποιοί, ιδιαίτερα τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 στέλνονταν στα γκουλάγκ και όχι στις φυλακές), ελλείψεις και κλοπές τροφίμων, το χάος στην εφαρμογή της πολιτικής γραμμής, η σκληρή και αδιάφορη NKVD, ακόμα και ο πόλεμος.
Η ιστορία των γκουλάγκ στην ΕΣΣΔ
Η καταναγκαστική εργασία και η εξορία ως μέσα ποινικού κολασμού είχαν παράδοση πολλών δεκαετιών στην τσαρική Ρωσία. Οι μπολσεβίκοι βέβαια φρόντισαν να συνεχίσουν την τακτική αυτή και να την προσαρμόσουν στα νέα δεδομένα.
Ο Λένιν πρώτος το 1918 δημιούργησε «στρατόπεδα συγκέντρωσης» για τους αντιπάλους του νέου καθεστώτος. Ο Στάλιν που τον διαδέχτηκε μετονόμασε τα «στρατόπεδα συγκέντρωσης» σε «στρατόπεδα αναμορφωτικής εργασίας» και σ’ αυτά θα γινόταν η «αξιοποίηση της εργασίας των ποινικών κρατουμένων». Τομή στην ιστορία των γκουλάγκ ήταν το έτος 1929, οπότε ο Στάλιν, λόγω της κολεκτιβοποίησης αποφάσισε να συνθλίψει τους κουλάκους. Εκατοντάδες χιλιάδες από αυτούς στάλθηκαν στα γκουλάγκ. Σταδιακά, βιομηχανικοί εργάτες, καλλιτέχνες και διανοούμενοι, μη αρεστοί στο καθεστώς πέρασαν το «κατώφλι» των γκουλάγκ. Η σοβιετική ηγεσία επιδίωκε με τους κρατούμενους στα γκουλάγκ, να εκμεταλλευθεί τους πλούσιους φυσικούς πόρους της χώρας, να πετύχει βιομηχανική ανάπτυξη και να αποκομίσει κέρδη από τα αποθέματα χρυσού, πλατίνας (λευκόχρυσου), νικελίου, ξυλείας και άνθρακα.
Ο Στάλιν ήθελε τα στρατόπεδα να είναι αυτοσυντηρούμενα και κερδοφόρα. Όταν οι κρατούμενοι δεν μπορούσαν πια να εργαστούν, το σύστημα δεν τους υποστήριζε. Αυτό έγινε φανερό κατά τον Β’ ΠΠ, όταν οι εξασθενημένοι και αποστεωμένοι κρατούμενοι αυξήθηκαν δραματικά. Οι διοικητές των γκουλάγκ είχαν να διαχειριστούν ένα μεγάλο πλήθος «ανίκανο προς εργασία». Άρρωστοι και «σακατεμένοι» από τον πόλεμο κρατούμενοι ανάγκασαν τους αξιωματούχους των γκουλάγκ να υποβάλλουν αγωνιώδη ερωτήματα σχετικά με την αποτελεσματικότητα και το κόστος τους. Το θέμα εξετάστηκε μόνο μετά τον θάνατο του Στάλιν. Αρχικά το «σύστημα γκουλάγκ» φαίνεται ότι λειτούργησε με βάση τις σταλινικές προσδοκίες. Τον Μάρτιο του 1934 ο γενικός διοικητής των γκουλάγκ Ματβέι Μπέρμαν εκθείασε την ικανότητά τους να υλοποιούν «κάποιες φορές σε ακατοίκητους τόπους, πολύ μεγάλα οικονομικά προγράμματα ιδιαίτερης σημασίας για το κράτος». Παράλληλα, τα γκουλάγκ απομόνωναν επικίνδυνους πολιτικούς εγκληματίες από την υπόλοιπη σοβιετική κοινωνία. Αυτοί, με την «τίμια εργασία» τους εξιλεώνονταν για τα εγκλήματά τους. Τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, ως τον θάνατο του Στάλιν τα γκουλάγκ μεγεθύνθηκαν, κανονικοποιήθηκαν και το καθεστώς τους έγινε πιο βίαιο. Μετά τον Β’ ΠΠ, στο πλαίσιο του ψυχρού πολέμου ο Στάλιν επιχείρησε και μέσα από τα γκουλάγκ, να συναγωνιστεί τους Δυτικούς. Γι’ αυτό, στα τελευταία σταλινικά χρόνια οι κρατούμενοι κατασκεύαζαν σιδηροδρομικές γραμμές, αυτοκινητοδρόμους, αεροδρόμια, φράγματα και κανάλια. Εξόρυσσαν πετρέλαιο, άνθρακα, χρυσό, κασσίτερο, χαλκό και νικέλιο και παρήγαγαν ξυλεία από τα πλούσια ρωσικά δάση. Δούλευαν επίσης σε χημικά εργοστάσια, προβλήτες λιμανιών, ψαραγορές και σε αγροκτήματα παραγωγής γαλακτοκομικών προϊόντων.
Το εργατικό δυναμικό των γκουλάγκ αποτελούσε το 40% των Σοβιετικών που ασχολούνταν με την εξόρυξη νικελίου και χαλκού, το 70% όσων απασχολούνταν στα ορυχεία κασσίτερου και το 85%-100% της σοβιετικής εργατικής δύναμης στην εξόρυξη χρυσού διαμαντιών και πλατίνας. Στη διάρκεια του Β’ ΠΠ βέβαια, οι κρατούμενοι στα γκουλάγκ παρήγαγαν πολεμοφόδια, έραβαν στρατιωτικές στολές και σχεδίαζαν πολεμικά σκάφη.
Μετά το 1949, με εντολή του Στάλιν για την «αξιοποίηση της εργασίας των κρατουμένων», ακόμα περισσότεροι εξασθενημένοι κρατούμενοι οδηγούνταν σε βαριά σωματική εργασία και τους χορηγούνταν λιγότεροι πόροι για την επιβίωσή τους. Τα στοιχεία έδειχναν ότι το 60% από αυτούς ήταν βαριά άρρωστοι και αποστεωμένοι, ικανοί μόνο για πολύ ελαφριά εργασία. Βέβαια, όλοι αυτοί ήταν υποχρεωμένοι να εργαστούν όπως και οι υπόλοιποι. Για να μειωθούν τα ποσοστά θνησιμότητας στα γκουλάγκ εφαρμόστηκε η τακτική της «απόλυσης» (απελευθέρωσης) των ετοιμοθάνατων. Έτσι, ενώ ουσιαστικά ήταν νεκροί πέθαιναν εκτός γκουλάγκ, αμέσως μετά την «απελευθέρωση» τους. Το καθεστώς παρουσίαζε στοιχεία για θνησιμότητα 1%-6% στα γκουλάγκ. Επρόκειτο για τελείως εσφαλμένα νούμερα, όπως θα δούμε στο τέλος του άρθρου. Απ’ όλα όσα διαβάσαμε μας έκαναν τεράστια εντύπωση τρία πράγματα: η περιγραφή για τις τουαλέτες των γκουλάγκ, η συνύπαρξη ποινικών εγκληματιών με αντιφρονούντες στα γκουλάγκ με δολοφόνους, ληστές, βιαστές κ.ά. Και τέλος, το γεγονός, ότι γυναίκες που κρατούνταν στα γκουλάγκ, μην αντέχοντας τις απάνθρωπες συνθήκες σ’ αυτά έμεναν έγκυες με τη θέλησή τους (φανταζόμαστε συχνά και με τυχαίους κρατούμενους) για να ξεφύγουν, έστω και για λίγο, από την κόλαση των γκουλάγκ. Ας δούμε περισσότερες λεπτομέρειες.
Συνθήκες (ανθ)υγιεινής στα γκουλάγκ: οι άθλιες τουαλέτες και οι ασθένειες
Οι συνθήκες υγιεινής στα γκουλάγκ ήταν απαράδεκτες. Τα περισσότερα στρατόπεδα δεν διέθεταν κατάλληλες εγκαταστάσεις ύδρευσης και αποχέτευσης. Έτσι οι βακτηριακές λοιμώξεις ήταν πολύ διαδεδομένες. Ποιοτικό πόσιμο νερό δεν υπήρχε σε κανένα γκουλάγκ. Ούτε αποχωρητήρια, ούτε αποχετεύσεις υπήρχαν. Για τις σωματικές τους ανάγκες οι κρατούμενοι χρησιμοποιούσαν κουβάδες ή κάδους! Κάποια εξωτερικά κτίσματα, χωρίς είδη υγιεινής χρησιμοποιούνταν ως τουαλέτες. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα, σε κάποιες περιφέρειες, η ανεπαρκής απόρριψη των ανθρώπινων αποβλήτων να οδηγήσει σε «σημεία ενταφιασμού κοπράνων εντός της ζώνης», με αποτέλεσμα να προκαλούνται βακτηριακές μολύνσεις και γαστρεντερικές παθήσεις.
Ο τύφος και η πνευμονία ήταν συχνές παθήσεις. Στο στρατόπεδο Σολοφκί, το πρώτο για αντιφρονούντες, που δημιουργήθηκε το 1923 στα νησιά Σολοβέτσκι στη Μαύρη Θάλασσα, το 1929-30 παρατηρήθηκαν 25.552 κρούσματα τύφου. Μετά τον Β’Π.Π., το 1/3 των ασθενών στα νοσοκομεία πέθαναν από πνευμονία.
Μια άλλη, όχι τόσο γνωστή ασθένεια, που προκάλεσε χιλιάδες θανάτους στα γκουλάγκ ήταν η πελάγρα, που οφείλεται σε έλλειψη βιταμίνης Β3 (νιασίνης). Χαρακτηρίζεται από τα 3Δ: δερματίτιδα, διάρροια, διανοητικές διαταραχές. Θεραπεύεται με χορήγηση είναι νιασίνης και βελτίωση της διατροφής. Αν δεν γίνουν αυτά, ο ασθενής πεθαίνει. Αυτό έγινε και στα γκουλάγκ.
Δολοφόνοι και βιαστές στα γκουλάγκ
Στα γκουλάγκ κρατούνταν και καθ’ έξιν εγκληματίες (ή ugolovniki). Στις «Ιστορίες από την Κολιμά», ο Σαλάμοφ γράφει για ληστές, δολοφόνους, βιαστές κ.ά., που είχαν τα δικά τους ιδιαίτερα ήθη και έθιμα, τατουάζ, μακριά νύχια και φυσικά, χυδαία γλώσσα. Δεν δούλευαν σχεδόν καθόλου. Έπαιρναν το καλύτερο φαγητό και τα υπόλοιπα αγαθά και ήταν μιας μορφής κατώτεροι φρουροί: βασάνιζαν και χτυπούσαν τους πολιτικούς κρατούμενους, μετά από εντολή των υπευθύνων των στρατοπέδων. Οι διανοούμενοι που άφησαν απομνημονεύματα δείχνουν ξεκάθαρα ότι τους μισούσαν και κατέκριναν τις σεξουαλικές τους πρακτικές ως αηδιαστικές και μειωτικές. Η Alexopoulos δεν δίνει περισσότερες πληροφορίες γι’ αυτό, παραπέμπει απλά σε βιβλίο του καθηγητή του Manchester Metropolitan University, Adi Kuntsman. Τα ποσοστά τους ήταν αρχικά 10%-15%. Το 1935 έφτασαν στο 17,6% και το 1939, το 23%. Στη συνέχεια (1942), μόνο το 8% των κρατουμένων εξέτισαν ποινές για φόνο, ένοπλη ληστεία, «συμμοριτισμό» ή ως «κλέφτες καθ' υποτροπήν» (vory retsidivisty). Το 1952, το ποσοστό τους έπεσε στο 5%.
Γυναίκες που έμειναν σκόπιμα έγκυες και παιδιά που πέθαιναν από πείνα στα γκουλάγκ
Γυναίκες που έμειναν σκόπιμα έγκυες και παιδιά που πέθαιναν από πείνα στα γκουλάγκ
Δεν υπήρχαν όμως μόνο γκουλάγκ για άντρες, αλλά και γκουλάγκ για γυναίκες, για γυναίκες με παιδιά και εστίες για παιδιά. Τα παιδιά ήταν ζημιογόνα για τα γκουλάγκ, γιατί δεν πρόσφεραν εργασία και χρειάζονταν περισσότερη τροφή. Οι υπεύθυνοι άφηναν τα παιδιά να αρρωσταίνουν, να πεινούν, να κακοποιούνται και τα παραμελούσαν. Το 1948, σχεδόν το 1/3 των παιδιών στις παιδικές εστίες (doma mlantensta) των γκουλάγκ πέθαναν από πνευμονία, φυματίωση και δυσεντερία. Όπως γράφει η Alexopoulos «…τα παιδιά κόστιζαν χρήματα, έτσι οι υπεύθυνοι προτιμούσαν να τα ξεφορτώνονται».
Σοβαρά προβλήματα είχαν και οι γυναίκες κρατούμενες. Αρχικά ασχολούνταν με ελαφριές εργασίες, μετά τον Β’ Π.Π. όμως, μπήκαν και αυτές στις ίδιες εργασίες με τους άνδρες (π.χ. στα λατομεία). Αν και αυτό απαγορευόταν, αρκετές έμειναν έγκυες για να γλιτώσουν κάποιους μήνες μαρτυρίου. Το 1949 στα γκουλάγκ βρίσκονταν 500.000 γυναίκες. 9.000 από αυτές ήταν εγκυμονούσες και 24.000 μητέρες μικρών παιδιών. Η κεντρική διοίκηση των γκουλάγκ (βλ. Λαβρέντι Μπέρια) θεωρούσαν τις μέρες εγκυμοσύνης «χαμένες εργατοημέρες»! Έτσι, οι διοικητές των γκουλάγκ πίεζαν τις έγκυες και τις μητέρες να γυρίσουν γρήγορα στις εργασίες τους. Ορισμένες, δεν άντεχαν τις πιέσεις και έκαναν επικίνδυνες αμβλώσεις μέσα στα στρατόπεδα. Πολλές από αυτές πέθαναν…
Πάνω από 30% η θνησιμότητα στα γκουλάγκ- τουλάχιστον 6.000.000 οι νεκροί
Σοβαρά προβλήματα είχαν και οι γυναίκες κρατούμενες. Αρχικά ασχολούνταν με ελαφριές εργασίες, μετά τον Β’ Π.Π. όμως, μπήκαν και αυτές στις ίδιες εργασίες με τους άνδρες (π.χ. στα λατομεία). Αν και αυτό απαγορευόταν, αρκετές έμειναν έγκυες για να γλιτώσουν κάποιους μήνες μαρτυρίου. Το 1949 στα γκουλάγκ βρίσκονταν 500.000 γυναίκες. 9.000 από αυτές ήταν εγκυμονούσες και 24.000 μητέρες μικρών παιδιών. Η κεντρική διοίκηση των γκουλάγκ (βλ. Λαβρέντι Μπέρια) θεωρούσαν τις μέρες εγκυμοσύνης «χαμένες εργατοημέρες»! Έτσι, οι διοικητές των γκουλάγκ πίεζαν τις έγκυες και τις μητέρες να γυρίσουν γρήγορα στις εργασίες τους. Ορισμένες, δεν άντεχαν τις πιέσεις και έκαναν επικίνδυνες αμβλώσεις μέσα στα στρατόπεδα. Πολλές από αυτές πέθαναν…
Πάνω από 30% η θνησιμότητα στα γκουλάγκ- τουλάχιστον 6.000.000 οι νεκροί
Η σοβιετική ηγεσία έκανε λόγο για θνησιμότητα 1%-6% στα γκουλάγκ. Τα επίσημα ελλιπή στοιχεία, κάνουν λόγο για 1,5-1,7 εκατομμύρια θανάτους. Μελετώντας εξονυχιστικά διάφορα στοιχεία, η Golfo Alexopoulos καταλήγει στο συμπέρασμα ότι από τα 18 εκατομμύρια ανθρώπων που πέρασαν από τα γκουλάγκ (σελ. 258), τουλάχιστον 6 εκατομμύρια πέθαναν (σελ. 402), είτε μέσα στα γκουλάγκ είτε ως συνέπεια της κράτησής τους σε αυτά. Συνεπώς, η θνησιμότητα στα γκουλάγκ ξεπερνούσε το 30%, ενώ οι σοβιετικές Αρχές, ακόμα και στις υψηλότερες εκτιμήσεις τους αναφέρονται σε θνησιμότητα 8%. Να αναφέρουμε ότι και πολλοί άνδρες δεν άντεξαν την κατάσταση στα γκουλάγκ και αυτοακρωτηριάζονταν για να αφεθούν ελεύθεροι…
Το τέλος των γκουλάγκ
Το τέλος των γκουλάγκ
Με τον θάνατο του Στάλιν το 1953 και την άνοδο στην εξουσία του Χρουστσόφ ξεκίνησε το «ξήλωμα» το γκουλάγκ με τη μορφή που υπήρχαν ως τότε. Το καλοκαίρι του 1953 είχαν αφεθεί ελεύθεροι 1,5 εκ. κρατούμενοι (το 60% όσων βρίσκονταν σε αυτά). Ανάπηροι και εξασθενημένοι κρατούμενοι πέρασαν στη δικαιοδοσία του Υπουργείου Κοινωνικής Ασφάλισης της ΕΣΣΔ. Σταδιακά, οι δούλοι- εργάτες στα γκουλάγκ απελευθερώθηκαν ή μετατάχθηκαν. Στα στρατόπεδα έμεναν πλέον μόνο αντεπαναστάτες ή εχθροί του κράτους. Το σοβιετικό καθεστώς κατάφερε να κρατήσει μυστικά τα γκουλάγκ ως το 1973 και την έκδοση του βιβλίου του Σολζενίτσιν «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ».
Οι απομακρυσμένες τοποθεσίες στην αχανή ΕΣΣΔ όπου βρισκόταν τα γκουλάγκ, η απαγόρευση κάθε επαφής των κρατουμένων με τον έξω κόσμο (ακόμα και τα τρένα που τους μετέφεραν στα γκουλάγκ, δεν έκαναν στάση στους σιδηροδρομικούς σταθμούς, αλλά σε ακατοίκητα μέρη, για να μην βλέπουν οι πολίτες τους στοιβαγμένους σε βαγόνια συμπατριώτες τους) και άλλες πρακτικές του σταλινικού καθεστώτος «πέτυχαν» να μην γίνει γνωστή αυτή η απάνθρωπη και βάρβαρη πρακτική.
Επίλογος
Οι απομακρυσμένες τοποθεσίες στην αχανή ΕΣΣΔ όπου βρισκόταν τα γκουλάγκ, η απαγόρευση κάθε επαφής των κρατουμένων με τον έξω κόσμο (ακόμα και τα τρένα που τους μετέφεραν στα γκουλάγκ, δεν έκαναν στάση στους σιδηροδρομικούς σταθμούς, αλλά σε ακατοίκητα μέρη, για να μην βλέπουν οι πολίτες τους στοιβαγμένους σε βαγόνια συμπατριώτες τους) και άλλες πρακτικές του σταλινικού καθεστώτος «πέτυχαν» να μην γίνει γνωστή αυτή η απάνθρωπη και βάρβαρη πρακτική.
Επίλογος
Είναι βέβαιο, ότι, αν πότε ανοίξουν όλα τα αρχεία για τα γκουλάγκ, θα έρθουν στο φως κι άλλες συγκλονιστικές λεπτομέρειες. Στο βιβλίο της Golfo Alexopoulos υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία ακόμα, όλα τεκμηριωμένα με εκατοντάδες παραπομπές. Νομίζουμε ότι δώσαμε μια πιο ξεκάθαρη εικόνα για τα γκουλάγκ, τα οποία αρκετοί, τα είχαμε ακούσει και φανταζόμασταν κάποια πράγματα, δεν νομίζουμε όμως ότι υπήρχαν πολλοί που γνώριζαν τα παραπάνω στοιχεία. Αν τα γνώριζε, ο μεγάλος Γιάννης Ρίτσος, μάλλον δεν θα έγραφε το ποίημα για το θάνατο του Στάλιν και ο μικρός στη Φλορίκα, μάλλον δεν θα πλάνταζε στο κλάμα για τον «Πατερούλη» που έφυγε…
Πηγή: GOLFO ALEXOPOULOS (Γκόλφω Αλεξοπούλου), «ΑΡΡΩΣΤΙΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΟ ΓΚΟΥΛΑΓΚ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2023.
Ευχαριστούμε θερμά τον κύριο Ιωάννη Μπουγά για την πολύτιμη βοήθειά του.
Πηγή: GOLFO ALEXOPOULOS (Γκόλφω Αλεξοπούλου), «ΑΡΡΩΣΤΙΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΘΡΩΠΙΑ ΣΤΟ ΓΚΟΥΛΑΓΚ ΤΟΥ ΣΤΑΛΙΝ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ, 2023.
Ευχαριστούμε θερμά τον κύριο Ιωάννη Μπουγά για την πολύτιμη βοήθειά του.
Μιχάλης Στούκας
ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ
